منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، تربیت اخلاقی، امام علی (ع)، فضایل اخلاقی

دانلود پایان نامه ارشد

قوی و پر قدرت باشد و خود را از آنان ضعیف تر نیابد و با تکبر با آنان برخورد کند که شاید باعث شود که شاید آنان تکبر را از خود دور کنند که این امری مهم در تربیت اخلاقی افراد است.
امام علی (ع) چنین می فرمایند: «إیَّاکَ وَ مشامَاهَ اللهِ فِی عَظِمَتِهِ وَ التَّشَبُّه بِهِ فِی جَبَروُتِهِ فَإِنَّاللهَ یُذِلُّ کُلَّ جَبَّارٍ وَ یُهینُ کُلَّ مُختُالٍ. أنصِفِ اللهَ وَ أنصِفِ النّاسَ مِن نَفسِکَ وَ مِن خاصَّهِ أهلِکَ وَ مَن لَکَ فِیهِ هِویً مِن رَعیَّتِکَ فَإِنَّکَ إلّا تَفعَل تَظلِم! وَ مَن ظَلَمَ عِبادَاللهِ کَانَ اللهُ خَصمَهُ دوُنَ عِبادِهِ وَ مَن خَاصَمَهُ اللهِ أَدخَصَ حَجَّتَهُ وَ کَانَ للهِ حَزباً حَتَّی یَنزعَ أو یَتُوبَ وَ لَیسَ شَیءٌ أدعَی إِلَی تَغییرِ نِعمَهِ اللهِ وَ تَعجِیلِ نِقمَتِهِ مِن إقامَهٍ عَلَی ظُلمٍ فَإنَّ اللهَ سَمیعٌ دَعوَهُ المُضطَهَرینَ (المَظلومین) وَ هُوَ لِلظَّالِمینَ بِالمِرصادِ» (نهج البلاغه: نامه 53).
« بپرهیز که خود را در بزرگی همانند خداوند پنداری، و در شکوه خداوندی همانند او دانی، زیرا خداوند هر سرکشی را خوار می سازد، و هر خودپسندی را بی ارزش می کند، با خدا و با مردم و با خویشاوندان نزدیک و با افرادی از رعیّت خود که آنان را دوست داری، انصاف را رعایت کن که اگر چنین نکنی ستم روا داشتی و کسی که به بندگان خدا ستم روا دارد خدا بجای بندگانش دشمن او خواهد بود، و آن را که خدا دشمن شود، دلیل او را نپذیرد که با خدا سرجنگ دارد تا آنگاه که باز گردد یا توبه کند و چیزی چون ستمکاری نعمت خدا را دگرگون نمی کند و کیفر او را نزدیک نمی سازد که خدا ادعای ستم دیدگان را می شنود و در کمین ستمکاران است».
نکاتی که می توان دریافت این است که انسان نباید خود را مطابق خداوند بزرگ بدانند که همان تکبر در مقابل خداوند است که از بزرگترین موانع تربیت اخلاقی است؛ زیرا که او در مقابل خدا موجودی ضعیف است و امام علی(ع) سفارش کرده است که در برخورد با مردم، خویشاوندان و زیردستان انصاف داشته باشیم و ستم نکنیم چرا که همان ستم به خداونداست.
و نیز امام می فرماید: «… ظُلمَ الضَعیفُ افحشُ الظُلِم…» (نهج البلاغه: نامه 31).
« … ستم به فرد ضعیف زشت ترین ستم است…»
انسان باید طبق گفته های امام علی(ع) در برخورد با مردم نهایت تواضع را داشته باشد به آنها کمک کند، به آنان ظلم نکند و خود را از آنان برتر نداند و وظایف و مسئولیتهایش را به خوبی انجام دهد و همیشه به یاد ضعف خود باشد، و توجه داشته باشد که این حتی نمی تواند یک ساعت دیگر خود را پیش بینی کند و همیشه به یاد مرگ باشد که نزدیک اوست که در نتیجه این یاد مرگ است که انسان از ضعیف بودن خود غفلت نمی کند و تلاش می کند تا خود را از نظر معنوی تقویت کند.
امام علی (ع) در این مورد می فرماید: «وَ إیّاکَ وَ الإستِئثَارَ بِمَا النَّاسُ فِیهِ أُسوَهٌ وَ اللتَّغابِیَ عَمَّا تٌغنَی بِهِ مِمَّا قَد وَضَحَ لِلعُیُونِ، فَإنَّهُ مأخُوذُ لِغَیرِکَ… وَ عَمَّا قَلیلٍ تَنکَشِفَ عَنکَ أعطِیهُ الأُمورِ وَ یُنتَصَفُ مِنکَ لِلمَظلُومِ…» (نهج البلاغه: نامه 53).
« مبادا هرگز در آنچه که با مردم مساوی هستی امتیازی خواهی! از اموری که بر همه روشن است غفلت کنی زیرا به هر حال نسبت به آن در برابر مردم مسئولی و به زودی پرده از کارها کنار رود؛ و انتقام ستمدیده را از تو باز می گیرند…».
که هدف خاص تربیت اخلاقی همان به کمال رسیدن انسان است و هدف نهایی آن که قرب الهی است دست یابد در این صورت می تواند از این ویژگی خود یعنی ضعف در جهت قوت خود استفاده کند ولی هیچ وقت مغرور نباشد به خداوند پشت نکند بلکه در مقابل قدرت خدا همیشه احساس ضعف و ناتوانی کند.
فرمودند: «… املِک حَمِیَّهً أَنفِکَ وَ سَورَهَ حَدِّکَ، وَسطوَهَ یَدِکَ وَ غَربَ لِسَانِکَ، و احتَرِس مِن کُلِّ ذلِکَ بِکَفَّ البَادِرَهِ، وَ تَأخیِرِ السَّطوَهِ حَتَّی یَسکُنَ غَضَبُکَ فَتَملِکَ الإختیِارَ؛ وَلَن تَحکُم ذلِکَ مِن نَفسِکَ حَتَّی تُکثِرَ هُمُومَکَ بِذِکرِ المَعَادِ إِلَی رَبَّکَ…» (نهج البلاغه: نامه 53)
« … باد غرورت، جوشش خشمت، تجاوز دستت، تندی زبانت را در اختیار خود گیر، و با پرهیز از شتابزدگی و فروخوردن خشم، خود را آرامش ده تا خشم فرونشیند و اختیار نفس در دست تو باشد و تو بر نفس مسلط نخواهی شد مگر با یاد فراوان قیامت و بازگشت به سوی خدا…».
انسان قوت خود را در جهت رضای الهی بکار گیرد و بر قدرتهای دیگر تکیه نزند اگر در چند روز دنیا قدرتمند باشد در این مورد حضرت علی (ع) شکایت می کند از بنده ای ضعیف که علیرغم فضل خدای قوی و عزیز به آن بنده نعمت الهی را در جهت رضای او بکار نمی گیرد و چنین می فرماید: «خوب تصور کن که به هنگام روی گردانیدنت از خدا او با دادن نعمت به تو روی می آورد به عفو و بخشش خویش دعوتت می کند و تو را در زیر پوشش فضل و برکات خود قرار می دهد اما در عین حال تو همچنان به او پشت کرده و به دیگری روی می آوری! بلند مرتبه باد خداوندی که با این قدرت، کریم است! و اما تو با این ضعف و حقارت چه بر معصیت او جرئت ورزیده ای، در صورتیکه تو در کنف نعمتش قرار داری! و در فراخنای فضل و رحمتش در حرکتی» (نهج البلاغه: خطبه 223) (به نقل از علوی،1389، ص302).
امام علی(ع) احساس بی نیازی خود را از دنیا این چنین مطرح می کنند:«ای دنیا! ای دنیا حرام! از من دور شو آیا برای من خودنمایی می کنی؟ یا شیفته من شده ای تا روزی در دل من جاری گیری؟ هرگز مباد! غیر مرا بفریب، که مرا در تو هیچ نیازی نیست، تو را سه طلاقه کرده ام تا بازگشتی نباشد، دوران زندگی تو کوتاه، ارزش تو اندک، و آرزوی تو پست است» (نهج البلاغه: حکمت77).
یکی از موارد موثر در جهت تربیت اخلاقی خود دلبستة دنیا نشویم که ما را از سعادت حقیقی دور می کند. امام علی(ع) از خداوند درخواست کرده است که از همگان بی نیازش کند: پروردگار! آبرویم را با بی نیازی نگهدار و شخصیتم را در اثر فقر ساقط مگردان! که از روزی خواران تو درخواست روزی کنم و از اشخاص پست خواستار عطوفت و بخشش باشم! به ستودن آن کس کمک می کند مبتلا کردم! به مذمت و بدگویی ازآن که به من نمی بخشد آزمایش شوم و تو در ماورای همةاین ها سرپرست منی که ببخشی یا منع نمایی! و تو بر همه چیز قادری (نهج البلاغه: حکمت 225)، (به نقل از علوی، 1389، ص 336).
نکته مهم تربیت اخلاقی در این خطبه این است که ما از خدا درخواست کنیم که ما را محتاج غیر خودش نسازد.
توجه انسان در جهت تربیت اخلاقی خودش
امام علی (ع) می فرماید: «… أَیُهَا النَّاسُ تَوَلَّوا مِن أَنفُسِکُم تَأدیبها وَ اعدِلُوا بِهَا عَن ضَرَاوَهِ عَادَاتِها» (نهج البلاغه: حکمت 359).
«… ای مردم! کار تربیت خود را بر عهده بگیرد و نفس را از عادتهایی که به آن حرص دارد، بازگردانید».
که در اینجا اشاره به این دارد که نفس خود را از رذایل و تمایلاتی که انسان احساس بی نیازی به خدا می کند پاک کند مثل حرص مال دنیا که باعث غفلت و طغیان می شود ولی اگر انسان ایمان داشته باشد هرگز زمانی نعمتی به او می رسد یا از خداوند روی بر نمی گرداند و شکرگذار خداوند است اگر نعمت از او گرفته شود و یا بدی به او رسد با صبر و استقامت تحمل می کند که این همان انسانی است که در تربیت اخلاقی امام علی(ع) در مورد انسان مورد توجه است.
امام علی (ع) می فرماید: «پاکدامنی زیور تهیدستی و شکرگذاری زینت بی نیازی (ثروتمندی) است» (نهج البلاغه: حکمت 340).
امام علی (ع) فرمودند : «اَلحَمدُاللهِ الَّذِی لَیسَ العِزَّ وَ الکِبریَاءَ وَ جَعَلَ اللَّعنَهَ عَلَی مَن نَازَعَهُ فِیهِمِا مِن عِبَادِهِ…» (نهج البلاغه: خطبه 192).
« ستایش خداوندی که لباس عزت و بزرگی پوشید… و لعنت کرد آن کس را که در آرزوی عزّت و بزرگی با خدا به ستیزه برخیزد…»
لذا باید در نظر بگیریم ستایش ها مخصوص خداوندی است که از هر ضعف و عیبی بدور است و او قدرتمند است به کسی ستم نمی کند پس او شایسته عظمت است، انسان باید در مقابل خدا احساس ضعف کند و بزرگی خود را از او بگیرد نه از غیر او .
پس تربیت اخلاقی که این جا مطرح می شود که انسان خود را از غیر خدا بی نیاز سازد و امام علی در نامه 31 بی اعتنایی مستمندان را در برابر اغنیاء به خاطر تکیه بر خدا مورد ستایش قرار می دهد و در همین نامه نکوهش می کند کسی را که به غیر از خدا احساس نیاز و خضوع کند که امام می فرماید: «چه زشت است خضوع به هنگام نیاز» و انسانها باید توجه داشته باشند که بزرگی به پول و یا قدرت دنیایی نیست بلکه به قدرت معنوی است که در وجود فرد در اثر تزکیه نفس و جایگزین کردن فضایل اخلاقی بدست می آید.
امام علی(ع) می فرماید: «چه نیکو است فروتنی توانگران برابر مستمندان، برای به دست آوردن پاداش الهی و نیکوتر از آن خویشتنداری مستمندان برابر توانگران برای توکل به خداوند است (نهج البلاغه: حکمت 406).
امام علی (ع) در وصف قدرت خدا و بیان ضعف تمام موجودات در مقابل خدا چنین بیان می کند: «کُلُ شَی خاشع له وَ کُلُ شَیءٍ قائمٌ بِه عَنی کُلُ فَقیرٌ، وَ عِزُّ کُلِ ذَلیل، وَ قُوَهُ کُلُ ضَعیف وَ مَفزَعُ مَلهُوف… وَلا یَسبِقُکَ مَن طَلَبتَ، وَلاَ یُفلِتُکَ مَن أَخَذتَ، وَلاَیَنقُصُ سُلطانَکَ مَن عَصَاکَ، وَلایَزیدُ فِی مُلکِکَ مَن أَطَاعَکَ و … سُبحانِکَ مَن أعظَمُ شأنَکَ! سُبحانِکَ مَا اعظَمُ ما نَری خَلقِک! وَ مَا أصغَرُ کُلِ عَظیمَهٍ فِی جَنبِ قُدرَتِکَ! وَ ما اَهُولَ ما نَرَی مِن مَلَکوتِک! وَ ما أحقَرَ ذلک فیما غابَ عَنا مِن سُلطانِکَ! وَ ماَ اسبِغُ نَعمِکَ فِی الدُّنیا وَ ما أصغَرها فِی نِعمَ الآخِرَه»! (نهج البلاغه: خطبه 109).
«همه چیز برابر خدا خاشع، و همه چیز با یاری او بر جای مانده است خدا بی نیاز کنندة هر نیازمند، و عزت بخش هر خوار و ذلیل، نیروی هر ناتوان، و پناهگاه هر مصیبت زده است… هر کسی از قدرت تو نتواند بگریزد، و هر کس را بگیری از قدرت تو نتواند خارج گردد، گناهکاران را از عظمت تو نکاهد و اطاعت کنندگان بر قدرت تو نیفزاید… و هر کس به تو پشت کند از تو بی نیاز نگردد… پاک و منزهی ای خدا! چقدر بزرگ و والاست قدر و عظمت تو و چه بزرگ است آنچه را از خلقت تو می نگرم! و چه کوچک است هر بزرگی در برابر قدرت تو و چه با عظمت است آنچه را که از خلقت تو می نگرم! و چه کوچک است هر بزرگی در برابر قدرت تو و چه با عظمت است آنچه را از ملکوت تو مشاهده می کنم و چه ناچیز است برابر آنچه که بر ما نهان است از سلطنت تو، و چه فراگیر است در این جهان نعمت های تو، و چه کوچک است نعمت های فراوان دنیا در برابر نعمت های آخرت ناچیز است».
که این گفته ی امام علی نشان می دهد که انسان در مقابل خدا نباید سرکش باشد احساس بی نیازی کند و طغیان کند بلکه در مقابل خدا خضوع داشته باشد و به قدرت خدا تکیه کند و از غیر خدا احساس بی نیازی کند اگر انسان دقت کند می فهمد باید طوری تربیت شود که خود را چه در شرایط خوبی و چه در شرایط بد محتاج خدا بداند و شکرگذار خدا باشد.
امام علی (ع) در مورد خودش چنین می فرماید: «… أَلا إنَّ إمامَکُم قَد اکتَفی مِن دُنیاهُ بِطِمرَبِهِ وَ مِن طُغمِهِ بِقُرصَیَه. ألَا وَ إنَّکُم لاَتَقدِرُون عَلَی ذلِکَ… وَ کَأَنَّی بِقَائِلِکُم یَقُولُ:«إذا کانَ هَذا قُوتُ ابِنَ أبی طَالِبٍ فَقَد قَعَدَ بِهِ الضَّعفُ عَن قِتَالِ الأقرآنِ وَ مُنازَلَهِ الشُّجعَانِ…» (نهج البلاغه: نامه 45).
«… آگاه باش، امام از دنیای خود به دو جامة فرسوده و دو قرص نان رضایت داده است بدانید که شما توانایی چنین کاری را ندارید… گویا می شنوم که شخصی از شما می گوید: «اگر غذای فرزند ابیطالب همین است، پس سستی او را فرا گرفته و از نبرد با هماوردان و شجاعان بازمانده است».
این ضعف و قوت منظور از نظر غذا نیست که باعث تقویت انسان می شود که این بی اعتنا بودن امام علی(ع) را به دنیا وظواهر و داشتن قوت معنوی اشاره دارد که

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره تربیت اخلاقی، نهج البلاغه، امام علی (ع)، عزت نفس Next Entries منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، تربیت اخلاقی، امام علی (ع)، پیامبر اسلام (ص)