منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، امام علی (ع)، تربیت اخلاقی، اخلاق اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

بوده و اعمال نیکو فراوان انجام داده است …» (نهج البلاغه: خطبه 87).
پس انسان باید سعی کند کار نیک در حد توانش انجام دهد.
2- داشتن اخلاق نیکو: «أکْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنَ الْخُلُقِ … » (نهج البلاغه:حکمت 38)«گرامیترین ارزش خانوادگی اخلاق نیکوست …»
از نظر تربیت اخلاقی فرد باید بداند کار نیک را همیشه انجام دهد ولی کار بد را انجام ندهد؛ در ضمن کار نیک باید اخلاقش هم نیکو باشد یعنی خوشرو بودن، مهربان بودن، خنده روبودن، احترام گذاشتن در برخورد با دیگران نیکی کردن است و در ارتباط با کودکان همان محبت کردن، بازی کردن با آنان و … نیکی کردن است؛ حتی داشتن اخلاق نیکو بهتر از کمک مادی کردن با اخلاق نادرست است؛ چون تاثیر آن بیشتر است وقتی اخلاقت نیکوست شخصیت دیگران را حفظ کردی و آنها را مهم دانستی در نیز ما هم در نزد دیگران مهم می شویم.
مربی در برخورد با متربیان اخلاق و رفتار نیکو داشته باشد که این چنین معلمی در یادگیری متربیان تاثیر بیشتری دارد.
تربیت اخلاقی کودک محبت و خوشرفتاری نقش بسیار مهمی را ایفا می کند، نباید احساسات و عواطف کودک را جریحه دار کرد نباید با خشونت و عصبانیت با آنان برخوردکرد و آنان را کتک زد که کمبود عواطف و عقده های روانی در کودکان بوجود می آید.
یکی از راههای اظهار محبت والدین به فرزند این است که با در نظر گرفتن موقعیت سنی کودک وسایل بازی و سرگرمی متناسبی برای او تهیه کنند و به علاوه گاهی نیز با کودک هم بازی شوند و به درخواست کودک برای بازی به او پاسخ مثبت بدهند. «این امر آثار تربیتی خوبی در کودک دارد و علاوه بر اینکه برای کودکان بسیار سرور انگیز و نشاط بخش است مایه رشد استعدادها و تلطیف عواطف آنان نیز خواهد شد» (مروجی طبسی، 1387، ص59).
امیرالمؤمنین می فرماید: «مَن کانَ لَهُ ولد صبّاً» «کسی که فرزندی دارد باید با او کودکی کند».
پیوند با خویشاوندان و نیکی به آنان به ویژه پدر و مادر از راههای رشد و تعالی و تقرب به خدای سبحان است که یکی از مفاهیم ارزشی که بیانگر روابط انسانی و حسنه بین مردم است «صلة رحم» است. صلة رحم در اصطلاح شرعی در منابع دینی آمده است: مقصود از صلة رحم، نیکی به نزدیکان برحسب وضعیت و اصل و موضوع است. این نیکی با مال می تواند باشد با خدمت و زیارت نیز تحقق می یابد (فهیم نیا، 1389، ص 315).
توصیه های امام در این زمینه که در نامه 31 در مورد اخلاق اجتماعی امام علی (ع) به فرزندش چنین بیان می کند.
« به نیکی ها امر کن و خود نیکوکار باش، و با دست و زبان بدی ها را انکار کن، و بکوش تا از بدکاران دور باشی، و در راه خدا آنگونه که شایسته است تلاش کن و هرگز سرزنش ملامتگران تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد.(نهج البلاغه: نامه 31).
توجه داشت که انسان باید نیکوکار باشد و از انسانهای بد دوری کند و با آنان دوست نباشد چرا که رفتار و اعمال آنان در انسان تأثیر می گذارد که موردی مهم در تربیت اخلاقی افراد است.
همچنین امام (ع) در مورد داشتن اخلاق و رفتار نیکو با دوستان چنین بیان میفرمایند:
«چون برادرت از تو جدا گردد، تو پیوند دوستی برقرار کن، اگر روی برگرداند تو مهربانی کن، چون بخل ورزد تو بخشنده باش، هنگامی که دوری میگزیند تو نزدیک شو، و چون سخت میگیرد تو آسان گیر. و به هنگام گناهش عذر او بپذیر، چنانکه گویا تو بندۀ او میباشی و او صاحب نعمت تو میباشد. مبادا دستورات یاد شده را با غیر دوستانت انجام دهی یا با انسانهایی که سزاوار نیستند بجا آوری دشمن دوست خود را دوست مگیر تا با دوست دشمنی نکنی. در پند دادن دوست بکوش خوب باشد یا بد … اگر خواستی از برادرت جدا شوی جایی برای دوستی باقی بگذار، تا اگر روزی خواست به سوی تو بازگردد بتواند… هرگز حق برادرت را به اعتقاد دوستی که با او داری ضایع نکن … مبادا برادرت برای قطع پیوند دوستی دلیلی محکم تر از برقراری پیوند با تو داشته باشد و یا در بدی کردن، بهانهای قویتر از نیکی کردن تو بیاورد …» (نهج البلاغه: نامه 31).
حضرت علی (ع) میفرمایند: «… وَلاَیَضیِعوُا بِحَفْرَتِکُمْ وَ اللهَ اللهَ فِی جِیرَانَکُم ْفَانَّهُم ْوَصِیَّهُ نَبِیِّکُمْ. مَاذَالَ یوُصِی بِهِم ْحَتّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُودِّثُهُمْ …» (نهج البلاغه: نامه 47).
«… خدا را! خدا را! دربارۀ همسایگان حقوقشان را رعایت کنید که وصیت پیامبر (ص) شماست که همواره به خوشرفتاری با همسایگان سفارش میکرد تا آنجا که گمان بردیم برای آنان ارثی معیّن خواهد کرد …»
امام علی (ع) در مورد مسئولان و کارگزاران جامعه چنین صحبت می کند: «با مردم فروتن باش، نرم خو و مهربان باش، گشادهرو و خندان باش» (نهج البلاغه: نامه27).
امام علی(ع) می فرمایند: «قَارِن أَهلَ الخَیرِ تَکُن مِنهُم، وَ بَایِن أَهلَ الشَّرَ تَبِن عَنهُم… وَ ظُلمُ الصّعِیفِ أَفحَشُ الظُّلمِ» (اصول کافی، ج1، ص45).
« به نیکوکاران نزدیک شو که از آنان خواهی شد و از اهل شر و بدی دوری کن تا از آنها به کنار باشی و بدان که ستم کردن بر ناتوان ستم است».
که اشاره دارد به این که با نیکوکاران دوست شدن و با بدکاران دوست نشدن، بعلت تأثیرپذیری انسان از اجتماع سعی کنیم که فرزندان با دوستان ناباب، ارتباط نداشته باشند که از نظر تربیت اخلاقی بر انسان تأثیر دارند که فرد را به سوی داشتن رفتار و اعمال نیکو راهنمایی می کند.
5- احسان:
«… وَالْإِحسَانُ التَّفَضَّلُ …» (نهج البلاغه: حکمت 231).
«… و احسان همان بخشش است …»
احسان یعنی انسان کمتر از آنچه بستانکار است بگیرد و بیش از آنچه بدهکار است بدهد (فهیم نیا، 1389، ص325).
راغب اصفهانی «احسان» را این گونه تعریف میکند: احسان آن است که خوبی را با خوبی بیشتر جبران کنی و بدی را به کمتر از آن مقابله کنی (ص 533).
«احسان» یکی از ارزشهای اخلاقی است. این صفت در خدا، انبیا و مؤمنان قرار گرفته است.
احسان از صفات الهی است: «… نَحْمَدُهُ عَلَی عَظِیم إِحْسَانِهِ، … حَمداً یَکوُنُ لِحَقَّهِ قَضَاءً، وَ لِشُکْرِهِ أَدَاءَ وَ إلَیَ ثَوَابِهِ مُقَرِّباً وَ لِحُسنِ مَزِیِدِهِ موُجباً … » (نهج البلاغه: خطبه 182).
«… خدا را بر احسان بزرگش میستاییم، ستایشی که حقّ او را اداء کند و شکر شایستۀ او را به جا آورد به ثواب الهی ما را نزدیک گرداند و موجب فراوانی نیکی و احسان او گردد … »
امام علی (ع) در خطبه 142 نهج البلاغه می فرماید:
« برای کسی که نابجا به ناکسان نیکی کند، بهرهای جز ستایش فرومایگان ، توصیف سرکشان و اشرار و سخنان جاهلان بدگفتار ندارد و اینها نیز تا زمانی که به آنها بخشش میکند ادامه دارد. دست سخاوتمندی ندارد، آن کس که از بخشش در راه خدا بخل میورزد! (نهج البلاغه: خطبه 142)
پس در تربیت اخلاقی نباید به انسانهای بد و ناکس نیکی و احسان کرد چرا که فقط مورد ستایش فرومایگان قرار می گیرد».
در ادامه امام علی(ع) در مورد احسان می فرمایند: «آن کس که خدا او را مالی بخشید، پس «باید» به خویشاوندان خود بخشش نماید و سفرۀ مهمانی خوب بگستراند، و اسیر آزاد کند، و رنجیده را بنوازد، و مستمند را بهرهمند کند، و قرض و امداد بپردازد و برای درک ثواب الهی، در برابر پرداخت حقوق دیگران و مشکلاتی که در این راه به او میرسد شکیبا باشد، زیرا به دست آوردن صفات یاد شده، موجب شرافت و بزرگی دنیا و درک فضائل برای آخرت است. »ان شاءِ الله » (نهج البلاغه: خطبه 142).
با توجه به گفتههای امام علی (ع) که دربارۀ شناخت جایگاه احسان که صفت مومنان است و همچنین ثمرات احسان را که پاداش دنیوی و اخروی دارد را نیز بیان کرده است. از نظر تربیت اخلاقی بسیار مهم می باشد که فرد بتواند احسان که ارزش اخلاقی است را در خود رشد دهد. یعنی از مال خود به خویشاوندان، مستمندان، مقروضان ببخشد تا آنان مشکلاتشان رفع شود.
با توجه به مطالب که احسان از صفات الهی و صفت انبیاءِ و مومنان است و خداوند دستور به احسان داده است و احسان کردن آثار زیادی دارد می توان گفت خداوند با محسنین است و آنان را دوست دارد و پاداش دنیوی و اخروی برایشان در نظر گرفته است.
انسان باید نسبت به خویشاوندان احسان کند و ارزش آنان را بزرگ شمرد. پیامبر فرموده است: صله رحم باعث افزایش عمر میشود و خدا دوستش دارد و موجب پاکی اعمال میشود (اصول کافی، ج2، ص15).
پیامبر فرموده است: قطع صلۀ رحم مانع استجابت دعا میشود (مستدرکالوسائل، ج5، ص275).
صلۀ رحم با پدر و مادر و نیکی و احسان کردن به آنان بسیار در قرآن و روایات سفارش شده است. احسان که در قرآن وَ بِالْوالِدَیْنِ إحْسَاناً … » (بقره، 83). آمده است چیزی جز بزرگ شمردن مقام والدین نمیباشد. خدای سبحان فرمود: … سفارش ما به انسانها این بود که به وی فرمان دادیم که پدر و مادرت را سپاسگزار باش، همان گونه که سفارش دادیم که مرا شکرگزار باش، مبادا فرمان نبری؛ و سپاسگزاری نکنی که بازگشت همگان به سوی من است. و اگر پدر و مادرت تلاش کردند که چیزی را بدان علم نداری شریک سازی، از آنان پیروی مکن. البته در کارهای دنیا با آنان به نیکی معاشرت کن (لقمان: 15-14).
امام علی (ع) می فرماید: «… فَحَقُّ الْوَالِدِ عَلَی الْوَلَدِ أَنْ یُطِیَعَهُ فِی کَلِّ شَیْءٍ إِلاَّ فِی مَعْصِیَهِ اللهِ سُبْحانَهُ … » (نهجالبلاغه، حکمت 399). «حق والدین بر فرزندان است که در همه چیز جز نافرمانی از خدا از آنان اطاعت کنند … ». به پدر و مادر باید احترام گذاشت؛ به آنان نباید اهانت کرد و بی احترامی کرد، نباید با والدین قطع رابطه کرد که بسیار در قرآن و روایات عملی نکوهیده میدانند و انسان باید سعی کند که موارد عاق والدین قرار نگیرد که کیفر اخروی دارد، نماز و دعاهایش قبول نیست. بعد از پدر و مادر توجه به خانواده (همسر- فرزندان). است احسان به خانواده باعث افزایش طول عمر میشود (کافی، ج8، ص219).
امام علی (ع) با خویشاوندان رابطه داشت؛ دعوت شام و نهار خویشاوندان را میپذیرفت و روابط گرم و محبتآمیزی با آنان داشت. به عیادت مریضان و خویشاوندان میرفت، (دشتی، 1380، ص242). در تولد فرزند برای تبریک به خانههایشان میرفت (نهجالبلاغه: حکمت 354). در مرگ خویشاوندان به تسلیت بازماندگان میرفت (نهج البلاغه: حکمت291).
امام علی (ع) در مورد خودشان می فرمایند: «لَن یُسرِعَ احَدٌ قَبلی الَی دَعوَهِ حَقَّ، وَ صِلَهِ رَحِمٍ…» (نهج البلاغه: خطبه 139).
« هیچ کس سریعتر از من به صلة رحم نشتافته است».
امام علی (ع) نیز میفرماید: «.. أَلاَ لایَعْدِلُنَّ أَجَدُکُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ یَرَی بهَا الْخَصاصَةَ أَنْ یَسْدَّهَا بِالَّذِي لاَیَزِیدُهُ إنْ أَمْسَکَهُ وَلاَیَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَکَهُ وَ مَن ْیَقْبَضْ یَدَهُ عَن عَشِیرتِهِ، فَإِنَّهَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ یَدٌ وَاحِدَۃٌ و تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَیْدٍ کَثیرَۃٌ؛ وَمَنْ تَلِنْ خَاشِیَتُهُ یَسْتَدِمُ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّۃَ (خطبه 23).
«آگاه باشید! مبادا از بستگان تهیدست خود روبرگردانید، و از آنان چیزی را دریغ دارید، که نگاه داشتن مال دنیا زیادی نیاورد و از بین رفتنش کمبودی ایجاد نکند، آن کس که دست دهندۀ خود را از بستگانش بازدارد، تنها یک دست را از آنها گرفته امّا دستهای فراوانی را از خویش دور کرده است؛ و کسی که پر و بال محبّت را بگستراند، دوستی خویشاوندانش تداوم خواهد داشت.»
پیوند خویشاوندی فقط با بستگان خوب و با ایمان اختصاص ندارد بلکه وظیفه الهی و اخلاقی است حتی اگر پدر و مادر و دیگر خویشاوندان مؤمن نیز نباشند احترامشان لازم و بر رفع نیازهای آنان تأکید شده است این ارتباط تا جایی است که به ایمان انسان آسیبی نرسد ولی اگر بر اثر ارتباط دین و ایمان انسان در خطر قرار گیرد نه تنها ارتباط با آنان لازم نیست بلکه جایز هم نیست (تسنیم، ج2، ص56).
امام علی (ع) به پسرش درمورد صلۀ رحم چنین بیان کردند:
«… وَ أَکْرِمْ عَشیرَتَکَ فَإِنَّهُمْ جَنَاحُکَ اَّلِذی بِهِ تَطِیُر وَ

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، تربیت اخلاقی، امام علی (ع)، پیامبر اسلام (ص) Next Entries منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، تربیت اخلاقی، امام علی (ع)، بی عدالتی