منابع تحقیق درباره محیط زیست، زیست محیطی، حقوق بین الملل، اجتماعی و فرهنگی

دانلود پایان نامه ارشد

محیطی
گفتار اول: تعریف محیط زیست
پیش از آنکه به بررسی تعاریف ارائه شده از محیط زیست در میان آثار حقوق دانان بپردازیم لازم است که به تبیین اهمیت ارائه تعریف جامع و مانع از محیط زیست بپردازیم. در این راستا باید گفت که اهمیت موضوع برمی گردد به زمان اقامه دعوی زیست محیطی در دادگاه بدین توضیح که پس از طرح شکایت کیفری و یا وصول دادخواست به دادگاه، اولین اقدام شکلی دادگاه این است که پرونده مطروحه را از حیث صلاحیت بررسی می نماید. بنابراین چنانچه دادرس تعریف واحد و صحیحی از محیط زیست نداشته باشد در صورت تشکیل شعبه ای خاص برای رسیدگی به دعاوی زیست محیطی؛ برای تشخیص اینکه آیا دعوی مطروحه در صلاحیت ذاتی رسیدگی این شعبه هست یا نه دچار مشکل خواهد شد. چرا که دادگاه ها در اینکه چه پرونده ای به ایشان ارجاع شود اختیاری ندارند بلکه خواهان یا شاکی است که دعوی خود را طرح می کند. فلذا این دادگاه است که باید با تطبیق موضوع شکایت یا خواسته خواهان با تعاریف ارائه شده در خصوص محیط زیست و دعوی محیط زیستی تشخیص دهد که دعوی مطروحه آیا در حیطه صلاحیت دادگاه برای رسیدگی هست یا خیر.
پس از آنکه به تبیین اهمیت ارائه تعریف مناسب از محیط زیست پرداختیم، لازم است وارد در ماهیت شده و بررسی تعاریف ارائه شده از جانب حقوق دانان بپردازیم؛ و سپس از میان تعاریف فوق به انتخاب تعریف جامع و مانع پرداخته و آن را مبنای بحث های بعدی در این پایان نامه قرار بدهیم.
آقای تقی زاده انصاری در کتاب حقوق بین الملل محیط زیست در تعریف محیط زیست می گوید: «محیط زیست مجموعه ای طبیعی (فیزیکی، شیمیایی، زیستی) و فرهنگی (اجتماعی) می باشد که عناصر جاندار به ویژه انسان در آن به حیات خود ادامه می دهند.»1 تعریف فوق اگرچه دایره شمول وسیعی دارد و به اصطلاح مشکل جامعیت ندارد، لیکن به نظر این تعریف برای خواننده مبهم می آید. همچنین استفاده از واژه “مجموعه” برای محیط زیست به نظر نامأنوس می نماید. لیکن آقای انصاری در یکی از کتب قبلی خود با عنوان حقوق محیط زیست در ایران مفهوم محیط زیست را بیشتر پرورانده و آن را مشتمل بر دو مفهوم کلی می داند. نخست مفهومی که از علوم طبیعی حاصل می شود و دیگری مفهومی است که با علوم معماری و شهرسازی ارتباط دارد. در مفهوم نخست محیط زیست یعنی: « مجموعه ای از پدیده های طبیعی و تعادل بین نیروهای رقیب در طبیعت که زندگی یک گروه بیولوژیک را مقید می کند.»2
در نقد این تعریف باید گفت که نخست به نظر می رسد این جمله ترجمه تحت اللفظی یک عبارت انگلیسی باشد که آقای انصاری نیز آن را به نگاشته ای از میشل پریور 3ارجاع داده اند. دوماً صحبت از تعادل بین نیروهای رقیب در طبیعت که زندگی یک گروه بیولوژیک را مقید می کند، گذشته از آن که در حقوق ما مفهومی نامأنوس است، صحبت از قوانین حاکم بر محیط زیست است و ربطی به تعریف آن ندارد. به عبارت دیگر تعادل حاکم بر نیروهای رقیب در طبیعت از ویژگی های محیط زیست است. ایشان در مقابل در مقام بیان مفهوم دیگر محیط زیست که از علوم معماری و شهرسازی ناشی می شود تنها به ذکر تعاملی که بین ساختمان (به مفهوم عام) و محیطی که در آن ایجاد می شود (محیط طبیعی یا مصنوعی) می پردازد و صریحاً تعریفی ارائه نمی کنند.4 ولیکن در ادامه به عنوان مثال به ماده 1 قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مصوب 1351 اشاره می کنند که طبق آن هدف ار تاسیس این شورا هماهنگ کردن برنامه های شهرسازی به منظور ایجاد محیط زیست بهتر برای مردم است و بدین منظور این شورا با در نظر گرفتن روش های نوین علمی و فنی و در نتیجه یافتن شیوه های اصولی و مناسب ساختمانی در مناطق مختلف کشور با توجه به شرایط اقلیمی و طرز زندگی و مقتضیات محلی اقدام می کند. به نظر می رسد تمسک به این ماده نیز شاهد صحیح نباشد. در این ماده اساساً محیط زیست به معنای خاص خود به کار نرفته است. بلکه منظور مقنن از محیط زیست، محل زندگی بود است. این مفهوم به روشنی از متن ماده برمی آید. در حقیقت این ماده می خواهد بگوید وظیفه این شورا این است که هر منطقه را بررسی کند و سپس با توجه به اقلیم خاص و شرایط آب و هوایی آن اقلیم طرح ساخت مسکنی خاص را بدهد که سازگار با آن شرایط و تبعاً متناسب با نیاز ساکنین باشد. فلذا این ماده نه در مقام ارائه تعریف محیط زیست است و نه وظیفه ی اصلی این شورا حفاظت از محیط زیست می باشد. بنابراین آنچه که به دست انسان به طور مصنوعی ساخته می شود که همان مسکن و محل زندگی او می باشد، نه تنها بخشی از محیط زیست نمی باشد بلکه خراشی بر پیکره ی آن است. بنابراین دلیل نمی شود که اگر یک جایی قانون گذار به اشتباه از کلمه محیط زیست استفاده کرد ما هم بگوییم بله؛ ساختمان های دست ساز انسان نیز بخشی از محیط زیست است. در نتیجه اگر دعوایی راجع به شیوه ی غلط ساختمان سازی در شعب دادگاه خاص مربوط به محیط زیست طرح شود باید با قرار عدم صلاحیت مواجه شود. لیکن اگر موضوع دعوا خسارت و زیانی باشد که در نتیجه ی به کار بستن شیوه ی غلط ساختمان سازی باشد که به محیط زیست وارد می آید، این در دعوا، دعوی زیست محیطی به معنی خاص کلمه است. فلذا تعریف فوق نیز مورد تایید نمی باشد. بنابراین اگر در کشوری دولت به منظور کاهش قیمت مسکن سیاست خود را بر ساخت مسکن های بدون کیفیت و استاندارد در تمامی شهرها قرار دهد به نحوی که عمر مفید هر یک از ساختمان ها کمتر از حد استاندارد جهانی باشد و این امر موجب خسارتی شود، دعوی مطروحه در رابطه با این موضوع، دعوایی نیست که رنگ و بوی زیست محیطی داشته باشد.
آقای حسن مرادی در کتاب حقوق محیط زیست بین الملل در مورد تعریف محیط زیست می گوید: «واژه محیط زیست از کلمه باستانی فرانسوی ( environner ) به معنی احاطه کردن، گرفته شده است. با کاربرد موسع واژه احاطه، محیط زیست می تواند شامل مجموع شرایط طبیعی، اجتماعی و فرهنگی گردد که بر حیات فرد یا اجتماع اثر می گذارد. از نظر جغرافیایی محیط زیست می تواند برای اشاره به ناحیه ای محدود و یا اشاره به کل سیاره مورد استفاده قرار گیرد.»5
به نظر میرسد که اگر ایشان در تعریف خود بیشتر به مفهوم لغوی واژه (environner) نزدیک می شد مفهوم بهتری از محیط زیست ارائه می داد. لیکن دخیل کردن شرایط اجتماعی و فرهنگی در تعریف محیط زیست به نظر صحیح نیست. چرا که محیط زیست و طبیعت قبل از آنکه اجتماعی به وجود بیاید و فرهنگی شکل بگیرد وجود داشته است و اجتماع و فرهنگ عواملی نیستندکه دخیل در وجود محیط زیست باشند. از طرف دیگر در ابتدای تعریف گفته اند محیط زیست می تواند شامل مجموع شرایط طبیعی باشد! عبارت می تواند شامل شرایط طبیعی و … باشد، در مقام بیان اجزای محیط زیست است و برای تعریف محیط زیست ترکیبی نامأنوس است.
آقای سید فضل اله موسوی نیز در کتاب حقوق بین الملل محیط زیست بدون آنکه هیچ تعریفی از محیط زیست ارائه دهد، نوشته است: «امروزه موضوع محیط زیست مسایل بسیاری را دربرمی گیرد، از جمله آب و هوا، گرمای جهانی، بالا آمدن سطح آب دریاها، حفظ گونه های گیاهی و حیوانی، فرسایش لایه ازن، تخریب جنگل ها، آلودگی آب ها، باران اسیدی، آلودگی های صوتی و بسیاری مسائل دیگر.»6
در قانون حفاظت از محیط زیست بلغارستان مصوب 1991 (تکمله) محیط زیست اینگونه تعریف شده است که: محیط زیست بخشی از طبیعت است که می تواند از فعالیت بشر متأثر گردد. این تعریف از محیط زیست، در نگاه اول جذاب به نظر می رسد. در عین حالی که کوتاه است، بسیار جامع نیز می نمایدو از لغات و عبارات پیچیده نیز استفاده نکرده است. اما در ماهیت باید گفت در این تعریف، ملاک تشخیص محیط زیست این است که بتواند توسط فعالیت بشر متأثر گردد. این ملاک بدی به نظر نمی رسد و گستره ی وسیعی را در برمی گیرد. در صورت تمسک به این ملاک باید ابتدای تعریف را تغییر داد. چرا که تمام طبیعت به صورت بالقوه می تواند از فعالیت بشر متأثر گردد. مسلماً منظور گوینده اثر بالفعل نبوده است. چرا که خیلی از بخش های طبیعت تا به حال دست نخورده باقی مانده ولیکن نمی توان به این دلیل آن را خارج از تعریف محیط زیست دانست. فلذا کل طبیعت و آنچه خداوند آفریده است محیط زیست به شمار می آید. اما به نظر می توان از این تعریف در دست یابی به تعریف کاربردی تر استفاده کرد. بدین توضیح که می توان گفت محیط زیست به طبیعتی گفته می شود که تغییر و تخریب آن به صورت بالقوه می تواند زندگی انسان را متأثر گرداند. چنین تعریفی از آنجا دارای حُسن است که اهمیت جلوگیری از تخریب محیط زیست را به شنونده گوش زد می کند. گوش زد می کند که تغییر و تخریب محیط زیست بر زندگی بشر تأثیرگذار است. خواه این تغییر و تخریب مستقیماً در نتیجه عمل سوء انسان باشد، خواه غیر از آن باشد.به عنوان مثال عدم پیگیری و برنامه ریزی یک دولت برای جلوگیری از انقراض یک گونه حیوانی یا گیاهی خاص، ترک فعلی است از جانب آن دولت که به طور غیر مستقیم موجب تخریب محیط زیست شده و بر زندگی کل بشریت تأثیر سوء می گذارد. چرا که در صورت انقراض یک گونه جانوری خاص، کل جامعه جهانی در نسل های آتی از داشتن این گونه محروم می شوند و این همان خسارت بالقوه به زندگی انسان است. چرا که محیط زیست و گونه های متنوع زیستی موجود در آن میراث مشترک بشریت بوده و همه ی دولت ها موظف به جلوگیری از انقراض گونه های کمیاب و در معرض خطر هستند.
بنابراین وقتی در ابتدای تعریف می گوییم : “محیط زیست، طبیعتی است که…” در حقیقت مصنوعات ساخت دست انسان را از دایره شمول خارج ساخته ایم و این تعریف از این لحاظ مانع است. از سوی دیگر نمی گوییم “بخشی از طبیعت است که …” بلکه کل طبیعت را محیط زیست می دانیم که تخریب آن چه موجب خسارت مادی چه معنوی گردد، زندگی انسان را متأثر می سازد. این تعریف از دو جهت فوق دارای جامعیت مقبولی است.
گفتار دوم: واژگان نزدیک به محیط زیست
در مقالات و کتب نگاشته شده در زمینه محیط زیست و همچنین معاهدات منعقده در زمینه حقوق محیط زیست گاهاً با واژگانی برخورد می نماییم که اگرچه دارای مفهوم نزدیک به محیط زیست هستند و ارتباط تنگاتنگی با آن دارند، لیکن تمیز قائل شدن به ظریف معنایی آن و تفکیک آن ها از مفهوم محیط زیست به معنی خاص به درک و فهم آسان تر مقصود بکار گیرنده کمک شایانی می کند. واژگانی همچون اکولوژی، زیستگاه، زیست بوم، اکوسیستم، لانه اکولوژیک، تعادل اکولوژیک از این قبیل هستند که به تعریف اجمالی آن ها می پردازیم.
الف) اکولوژی
اکولوژی یا بوم شناسی از جمله کهن ترین علوم بشری است و به معنای دانشی است که روابط جانداران را با محیط زندگی آنها بررسی می کند.7 با توجه به ارتباط ناگسستنی که میان محیط زیست و فعالیت های اکولوژیست ها وجود دارد، این گروه را می توان نمایندگان فعال حفاظت از محیط زیست دانست. از سوی دیگر واژه های بسیاری نیز از علم اکولوژی وارد اصطلاحات حقوقی حقوق محیط زیست گردیده است. به عنوان مثال لانه اکولوژیک به معنای زیستگاه طبیعی و یا پناهگاه حیات وحش، و یا واژه تعادل اکولوژیک که در مقالات حقوقی در خصوص مسئولیت دولت ها به حفظ نظم طبیعی محیط زیست بسیار پرکاربرد است.
ب) زیست گاه
زیست گاه یک محیط طبیعی است که یک گونه مشخص حیوان، گیاه و یا هر جاندار دیگری در آن زندگی می کند.8 این واژه نیز در دعاوی علیه تخریب کنندگان منابع زبیعی محیط زیست بسیار پرکاربرد می باشد.
ج) زیست بوم
زیست بوم به مناطق زندگی تمام گیاهان، حیوانات و سایر موجودات با شرایط طبیعی محیط در یک منطقه ویژه گفته می شود.9 بنابراین زیست بوم نسبت به زیستگاه از عمومیت بیشتری برخوردار می باشد.
د) اکوسیستم
منظور از اکوسیستم مجموعه جانداران یک محیط به همراه کلیه عوامل و تشکیل دهنده های آن محیط است. هرگاه از این واژه استفاده می شود بیشتر مقصود اشاره به وجود روابط قانون مند و منظم و هدف دار بین محیط و جانداران یک مجموعه زیستی می باشد. فلذا استقرار پایدار هر اکوسیستم منحصراً به تعادل مشارکت میان تمامی اجزای اصلی آن بستگی دارد. بر این اساس می توان گف

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره زیست محیطی، محیط زیست، حقوق بین الملل، دعاوی زیست محیطی Next Entries منابع تحقیق درباره زیست محیطی، حقوق داخلی، محیط زیست، حقوق بین الملل