منابع تحقیق درباره محیط زیست، زیست محیطی، مسئولیت مدنی، حقوق ایران

دانلود پایان نامه ارشد

محیطی برمی آید، می توان گفت ضررهای وارده به محیط زیست دارای انواع متنوعی بوده که می بایست قابلیت مطالبه هریک از آن ها را به تفکیک بررسی نمود، که ذیلاً به بررسی این انواع می پردازیم.
1-2) ضرر بالفعل و بالقوه
در برخی از کتب حقوقی این تقسیم بندی را تحت عنوان ضرر حال و آینده مورد بررسی قرار داده اند که به نظر نگارنده عنوان ضرر بالفعل و بالقوه تناسب بیشتری با مفهوم این اقسام ضرر زیست محیطی دارد. بدین توضیح که در حادثه یا واقعه ای که محیط زیست را متأثر قرار می دهد همگی تاثیرات بالفعل نبوده بلکه برخی از این اثرات در آینده به فعلیت می رسند و در حین بروز حادثه زیست محیطی جنبه بالقوه دارند. سوراخ شدن لایه ازن را می توان نمونه بارزی از آسیب به محیط زیست دانست که تاثیرات سوء وارده در نتیجه آن به کره زمین در آینده ای نه چندان دور از زمان وقوع آن حادث می شود و حدوث این ضرر در آینده حتمی و غیر قابل اجتناب است. این ویژگی ضرر زیست محیطی بالقوه آن را از ضرر احتمالی در آینده تمیز داده و موجب می شود قابلیت مطالبه برای آن همچون ضرر بالفعل پدید آید. در حقوق ایران با تمسک به وحدت ملاک از ماده 5 قانون مسئولیت مدنی می توان به نظر مقنن در امکان مطالبه چنین زیان هایی دست یافت.122
2-2) ضرر مستقیم و غیر مستقیم
در تقسیم بندی دیگری که می توان برای ضررهای وارده به محیط زیست در نظر گرفت می توان به انواع ضرر مستقیم و غیرمستقیم اشاره نمود. در نظام حقوقی ایران خسارتی قابل مطالبه از عامل زیان می باشد که مستقیماً از عمل زیان بار مرتکب حاصل شده باشد و جبران ضرر غیرمستقیم قابل مطالبه نیست. این مبنا را می توان از تنقیح مناط در مفاد مواد 520 قانون آیین دادرسی مدنی و ماده 4 آیین نامه اجرایی قانون بیمه اجباری وسیله نقلیه موتوری زمینی برداشت نمود.
3- شرایط ضرر زیست محیطی قابل مطالبه
مسلماً با وجود انواع مختلف از ضررهایی که امکان ایراد آن ها به محیط زیست وجود دارد نمی توان قائل به قابل مطالبه بودن تمامی آنها لااقل در سیستم حقوقی فعلی ایران بود. بنابراین ضرری که جبران آن مطالبه می شود می بایست دارای شرایطی باشد تا دولت ملزم به جبران آن باشد. مهم ترین این شرایط و ویژگی ها را می توان در موارد ذیل دانست.
1-3) جبران پذیر بودن ضرر
در مباحث آتی خواهیم گفت که جبران خسارت مالی وارده به محیط زیست تنها یکی از راه های جبران خسارت زیست محیطی می باشد. حتی بایستی گفت پرداخت غرامت یا جبران مالی نسبت به سایر شیوه های جبران، من جمله اعاده به وضع سابق دارای رتبه متأخری می باشد. بنابراین باید توجه داشت که خسارات و آسیب هایی که از جانب اشخاص به محیط زیست وارد می آید دارای 2 جنبه مادی و معنوی است. در قابلیت جبران خسارت مادی وارده به محیط زیست با پرداخت غرامت تردیدی نیست. لیکن گاهی خسارت وارده جنبه معنوی بالایی نیز دارد. همانند موردی که با احداث یک سد آبی در منطقه جغرافیایی نا مناسب سبب نابودی دشت های پایین دست و گلزارهای طبیعی فراهم آید. در این چنین مواردی زیبایی بصری از دست رفته در این مناطق را می توان نوعی زیان معنوی به محیط زیست دانست که البته انسان ها نیز از این چنین خساراتی شدیداً متأثر می گردند. به عنوان نمونه دیگر خشک شدن زاینده رود در شهر اصفهان تاثیر منفی چشمگیری در روحیه شهروندان اصفهانی به جای می گذارد که آن را می توان نوعی خسارت و ضرر معنوی به حال محیط زیست و انسان ها دانست. در این موارد اگر چه خسارات قابل ترمیم با غرامت نیستند لیکن جبران مالی از طریق پرداخت غرامت 2 فایده عمده دارد. نخست آنکه شرایط احیای محیط زیست را سهل می نماید. دوم آنکه جنبه بازدارنده و پیشگیرانه برای سایرین خواهد داشت.123
2-3) جبران نشده بودن ضرر
یکی از شرایط و ویژگی های ضرر زیست محیطی که امکان مطالبه جبران آن را فراهم می آورد عبارت است از جبران نشده بودن ضرر. بدین توضیح که اگر دولت با ارتکاب عملی موجب بروز خسارت زیست محیطی گردد و متعاقباً نسبت به ترمیم آن خسارت برآید و آن را برطرف سازد نمی توان وی را وادار به پرداخت غرامت نیز نمود. همچنین اگر خوانده محکوم به پرداخت خسارت مالی گردد نمی توان وی را هم زمان به ترمیم و احیای همان خسارت نمود.124 لیکن بایستی توجه داشت که غرامت اگر به عنوان جریمه و ضمانت اجرای کیفری جریمه اخذ شود منافاتی با الزام به اعاده به وضع سابق به عنوان ضمانت اجرای حقوقی ندارد. بلکه این دو نمی توانند به طور هم زمان ضمانت اجرای مسئولیت حقوقی دولت قرار گیرند.
3-3) مالیت داشتن و ملک بودن موضوع ضرر
به طور کلی در بحث مسئولیت مدنی در حقوق ایران لازم است موضوع ضرر مالیت داشته باشدو در ملکیت دیگری قرار داشته باشد تا بتوان جبران ضرر وارده به آن را مطالبه نمود. این مهم از بررسی ماده 1 قانون مسئولیت مدنی قابل استنباط است. در خصوص مسئولیت دولت نیز نسبت به خسارات وارده به محیط زیست این شرط فراهم است چرا که به موجب اصول 49 و 50 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران محیط زیست از مشترکات عمومی بوده که یقیناً مالیت داشته و مستنداً به ماده 140 قانون مدنی قابل تملک نیز هستند.
ب) زیان زیست محیطی در حقوق بین الملل
زیان وارده به محیط زیست از دیدگاه حقوق بین الملل و حقوق داخلی تفاوت ماهوی ندارند، بلکه به لحاظ جنبه فرامرزی بودن زیان برخی از آسیب های زیست محیطی جنبه فراملی و بین المللی می یابند. آلودگی دریاها را می توان یکی از مهم ترین انواع آسیب ها و خسارت های زیست محیطی دانست. شاید به دلیل همین اهمیت باشد که غالب کنوانسیون های زیست محیطی در موضوع آب ها و دریاها و اقیانوس ها به تصویب رسیده اند. آب ها یکی از محل های مهم ارتباطی و حمل و نقل بشر هستند فلذا این همه توجه جامعه جهانی به آلودگی آب ها منطقی به نظر می رسد. دولت ها در این زمینه بیشترین ارتباط را با یکدیگر دارند فلذا تلاش برای برقراری نظم در این ارتباط طبیعی است. حقوق بین الملل به آلودگی دریا و خسارات و زیان زیست محیطی وارده به آن در عرصه های مختلفی من جمله کشتی رانی، استخراج نفت، تخلیه مواد زائد و زباله، فعالیت در بستر دریاها، حتی فعالیت هایی واقع در خشکی که دریاها را متأثر می سازد، آلودگی دریا از طریق جو و … عنایت ویژه داشته و در آن خصوص کنوانسیون های متعددی به تصویب کشورها رسیده است. مهم ترین این کنوانسیون ها در بخش مربوط به منابع مسئولیت دولت و طرح دعوی زیست محیطی بررسی گردیده است.125
ورود زیان به محیط زیست محصور به آلودگی دریاها نیست بلکه آلودگی هوا، خاک، آلودگی نفتی و اتمی و زباله های خطرناک و پسماندهای رها شده در طبیعت از دیگر مصادیق زیان ها و آسیب های زیست محیطی بین المللی هستند. بارش باران های اسیدی نتیجه آلوده ساختن هوا توسط بخارات سمی متصاعد شده از کارخانجات ساخت دست بشر و از مصادیق زیان های زیست محیطی بین المللی هستند. همچنین آسیب دیدن لایه ازن و گرم شدن کره زمین در اثر انتشار بیش از حد گازهای گلخانه ای را می توان محصول فعالیت افسار گسیخته کارخانجات کشورهای صنعتی و توسعه یافته دانست که از مصادیق بارز زیان زیست محیطی بین المللی هستند. همچنین باران های اسیدی موجب آلودگی خاک نیز شده و حیات انسان را به خطر می اندازد و موجب فرسایش بیش از حد و تخریب گیاهان و جنگل ها و … می شود. آلودگی ناشی از فعالیت های روز افزون اتمی برخی کشورها و دفن پسماندهای اتمی نیز از دیگر مصادیق زیان های بین المللی به محیط زیست هستند.126
گفتار دوم: فعل زیان بار زیست محیطی
اهمیت کار در زمینه محیط زیست از آنجایی است که به نظر می رسد در عالم حقوق حق بر داشتن محیط زیست سالم یکی از حقوق بنیادین بشر است.چرا که بدون وجود آب سالم و هوای پاک و خاک و طبیعت سالم صحبت از سایر حقوق مثل آزادی بیان و اندیشه منطقی نیست. چرا که در مرحله دوم اولویت قرار دارند. از مهم ترین مصادیق آسیب های زیست محیطی میتوان به آلودگی آب و هوا و استفاده بی رویه از منابع تجدیدناپذیر مثل نفت و آب شیرین، آلودگی صوتی، شیمیایی ناشی از پسماندها، آلودگی های تصویری که به عنوان مثال میتوان به ساختمان های ساخته شده اطراف شهر مکه اشاره کرد.127 آلودگی نوری که موجب اختلال در مسیر کوچ پرندگان است که نتیجه آن خطر در تولید مثل و انقراض خواهد شد. یا لاک پشت ها اشتباها به سمت نور جاده ها کشیده شده و تلف می شوند. همان و آلودگی صوتی شهرهای صنعتی حق داشتن سلامت صوتی را نقض می کند. کشیدن یک اتوبان در فرانسه از داخل جنگل موجب از بین رفتن تعادل اکوسیستم جنگل شده به نحوی که برخی پرندگان برای شکار منتظر تاریکی شب هستند در حالیکه با عبور خودروها آلودگی نوری بوجود آمده مانع این امر می گردد. 128 قطع درختان جنگل منجر می شود به اینکه دیگر مانعی بر سر راه سیل قرار نداشته باشد و منجر به بالا رفتن خسارات و تلفات ناشی از سیل خواهد بود. 129
الف) فعل زیان بار زیست محیطی در حقوق ایران
دومین رکن تحقق مسئولیت مدنی در حقوق ایران عبارت است از ارتکاب فعل زیان بار. مسئولیت دولت نیز در اثر تخریب محیط زیست از این قاعده مستثنی نمی باشد. بدین توضیح که خواهان دعوی زیست محیطی علیه دولت می بایست ارتکاب فعل زیان بار را توسط دستگاه دولتی به اثبات برساند.
فعل زیانبار در عرصه مسئولیت دولت نسبت به محیط زیست غالباً جنبه ایجابی و گاهاً می تواند جنبه سلبی یا همان ترک فعل داشته باشد130 مشروط بر اینکه بتوان رابطه ای میان ترک فعل دولت و زیان وارده به محیط زیست برقرار کرد. در خصوص رابطه سببیت بین این دو در گفتار آتی سخن خواهیم راند. اما آنچه در این گفتار در صدد تبیین آن هستیم عبارت است از مصادیق فعل زیان بار زیست محیطی در حقوق ایران. در ابتدا لازم به ذکر است که تعیین مصادیق فعل زیان بار در حقوق داخلی متاثر از مبنای برگزیده قانون گذار برای مسئولیت مدنی دولت است. بر اساس ماده 11 قانون مسئولیت مدنی دولت تنها در اعمال تصدی آن هم با مبنای حقوقی تقصیر مسئولیت مدنی دارد. واضح است که انتخاب چنین مبنایی، مصادیق فعل زیان بار را بسیار محدود ساخته و آن را به افعال زیان بار نامشروع مضیق می سازد. این در حالی است که در حقوق بین الملل معاهدات بین المللی به سوی “مسئولیت ناشی از اعمال مجاز و منع نشده” پیش می رود. حال اینکه در حقوق ایران اثبات تقصیر فاعل، ملازمه عملی با ارتکاب فعلی نامشروع از جانب وی می یابد.
با توجه به قوانین و مقررات داخلی می توان مصادیق متعددی برای فعل زیان بار نسبت به محیط زیست احصی نمود. من جمله بریدن درختان جنگل و ریشه کن کردن درختان جنگل و سوزاندن نهال و درختان جنگل (ماده 42 قانون حفاظت و بهره برداری از جنگل ها و مراتع مصوب 1346) و چرانیدن غیر مجاز دام و زراعت دیم در اطراف سدها و مخازن آب (ماده 43 همان قانون) و آتش زدن نباتات در مزارع و باغات داخل یا مجاور جنگل بدون مجوز جنگل بانی (ماده 45 همان قانون) همچنین ایجاد تغییرات فیزیکی و شیمیایی و بیولوژیک در خاک و آب و هوا در نتیجه استفاده از سموم کشاورزی و تاسیس بناهای غیر مجاز (ماده 6 قانون شکار و صید مصوب 1353) و وارد ساختن مواد آلاینده به محیط زیست توسط کارخانجات و کارگاه های آلاینده (ماده 11 همان قانون) و شکار و صید غیرمجاز (ماده 8 همان قانون) و آلوده کردن رودخانه های مرزی و آب های داخلی با نفت یا هر نوع مخلوط نفتی دیگر (ماده 13 قانون حفاظت دریا و رودخانه های مرزی از آلودگی نفتی) و ایجاد آلودگی صوتی (ماده واحده قانون تشدید مجازات موتورسیکلت سواران متخلف)، تجاوز به حریم دریاها و رودخانه ها (قانون اراضی مستحدثات)، ریختن زباله در محیط زیست عمومی (قانون طرز جلوگیری از بیماری های آمیزشی و بیماری های واگیردار) و همچنین بهره برداری از منابع مولد اشعه یا کار با اشعه بدون اتخاذ تدابیر حفاظتی (قانون حفاظت در برابر اشعه).
همان طور که ملاحظه می شود غالب مصادیق قانونی ایراد خسارت به محیط زیست از مواردی هستند که در نتیجه یک فعل غیرمشروع به معنای غیرقانونی رخ می دهند.
مسلما در بخش قوانین زیست محیطی

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره محیط زیست، زیست محیطی، حقوق ایران، جبران خسارت Next Entries منابع تحقیق درباره محیط زیست، زیست محیطی، حفاظت محیط زیست، حقوق خصوصی