منابع تحقیق درباره مجنی علیه، قبایل عرب، جبران خسارت، قانون مجازات

دانلود پایان نامه ارشد

اشاره می‌شود:
1) حدیث عمرو بن حزم: «أَنَّ مَنْ اعْتَبَطَ مُؤْمِنًا قَتْلًا عَنْ بَيِّنَةٍ، فَإِنَّهُ قَوَدٌ إِلَّا أَنْ يَرْضَى أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ، وَأَنَّ فِي النَّفْسِ الدِّيَةَ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ، وَفِي الْأَنْفِ إِذَا أُوعِبَ جَدْعُهُ الدِّيَةُ وَفِي اللِّسَانِ الدِّيَةُ، وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ وَفِي الْبَيْضَتَيْنِ الدِّيَةُ، وَفِي الذَّكَرِ الدِّيَةُ وَفِي الصُّلْبِ الدِّيَةُ، وَفِي الْعَيْنَيْنِ الدِّيَةُ وَفِي الرِّجْلِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ، وَفِي الْجَائِفَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ، وَفِي الْمُنَقِّلَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ مِنَ الْإِبِلِ، وَفِي كُلِّ أُصْبُعٍ مِنْ أَصَابِعِ الْيَدِ وَالرِّجْلِ عَشْرٌ مِنَ الْإِبِلِ، وَفِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الْإِبِلِ، وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ مِنَ الْإِبِلِ، وَأَنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ وَعَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفُ دِينَارٍ»100یعنی: «هر کس مؤمنی را (به ناحق) به قتل برساند و این قتل علیه او با دلیل ثابت شود، قصاص می‌شود مگر این که اولیای مقتول (عفو کنند یا به پرداخت دیه) رضایت بدهند، و دیه‌ی قتل نفس صد شتر است، ودر بینی اگر همه آن (نرمه و استخوان بینی) قطع شود دیه‌ی کامل است، و در زبان دیه‌ی کامل است، و در لب‌ها دیه‌ی کامل است، و در بیضه‌ها دیه‌ی کامل است، و در آلت تناسلی مرد دیه‌ی کامل است، و در ستون فقرات دیه‌ی کامل است، و در دو چشم دیه‌ی کامل است، و در یک پا نصف دیه است، و در مأمومه یک سوم دیه است، و در جائفه یک سوم دیه است، و در مُنَقّله پانزده شتر است، و در هر انگشت از انگشتان دست و پا ده شتر است، و در یک دندان پنج شتر است، و در مُوضِّحه پنج شتر است، و مرد به خاطر قتل زن قصاص می‌شود و در جایی که طلا رایج است مقدار دیه‌ی پرداختی هزار دینار است». این حدیث در بسیاری از کتب حدیث با روایات و الفاظ مختلف آمده است و یکی از مهمترین احادیث در مورد مقادیر دیه است. ابن حجر گفته: در مورد صحت آن اختلاف نظر وجود دارد. و شافعی گفته: علماء این حدیث را قبول نکردند تا زمانی که برای آن‌ها ثابت شد که آن نامهی پیامبر است. ابن عبد البر گفته: این حدیث نزد اهل علم مشهور است به حدی که دیگر نیازی به اسناد ندارد، زیرا به دلیل پذیرش مردم شبیه متواتر است.101
2) «مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَلَهُ أَنْ يَقْتُلَ، أَوْ يَعْفُوَ، أَوْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ»:102«اولیای مقتول (در قتل عمد) این اختیار را دارند که قاتل را قصاص کنند یا او را عفو کنند یا دیه بگیرند»و یا «وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ: إِمَّا يُودَى وَإِمَّا يُقَادُ»:103«اولیای مقتول بین دو امر مخیر هستند: یا دیه بگیرند یا قصاص کنند».
3) «أَلَا إِنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ: مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا»:104 «بدان که دیه‌ی قتل خطای شبه عمد – آنچه که با شلاق یا عصا باشد – صد شتر است که چهل تای آن باید آبستن باشد».
4) «دية عقل الكافر نصف عقل المؤمن»:105 «دیه‌ی کافر نصف دیه‌ی مؤمن است».
5) «اقْتَتَلَتِ امْرَأَتَانِ مِنْ هُذَيْلٍ، فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِحَجَرٍ فَقَتَلَتْهَا وَمَا فِي بَطْنِهَا، فَاخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَضَى أَنَّ دِيَةَ جَنِينِهَا غُرَّةٌ، عَبْدٌ أَوْ وَلِيدَةٌ، وَقَضَى أَنَّ دِيَةَ المَرْأَةِ عَلَى عَاقِلَتِهَا»:106 «دو زن از طایفه هذیل با یکدیگر پیکار کردند، یکی از آن‌ها سنگی به طرف دیگری پرتاب کرد و آن زن و جنین او را کشت، اولیای دم نزد پیامبر اقامه دعوا کردند، پیامبر دیه‌ی جنین را یک غُرَّه قرار داد، خواه برده باشد یا کنیز، و دیه‌ی زن را بر عهده عاقله زن قاتل قرار داد».
وجه دلالت: تمامی این احادیث به طور صریح بر وجوب دیه و مشروعیت آن دلالت دارند.
این احادیث و ده‌ها حدیث دیگر هر کدام علاوه بر این‌که مؤید حکم قرآن هستند، به نحوی یکی از احکام مربوط به دیه را بیان میکنند.

اجماع:
اهل علم بر وجوب دیه اجماع کردهاند.107

1-2-2- حکمت تشریع دیه
دیه هم جنبه کیفری دارد و مجازاتی برای مجرم به شمار می‌آید و هم جنبه مدنی دارد و جبران ضرر و زیان وارده به مجنی علیه را می‌کند. به همین دلیل لازم است به فردی که مکلف به پرداخت دیه شده، سخت گرفته شود.108 از طرف دیگر جبران خسارتی مادی و معنوی برای مجنی علیه و ورثه او است در مقابل آسیبی که به نفس یا اعضای مجنی علیه رسیده است. بدین ترتیب دیه بسیاری از اهداف و مقاصد مهم شریعت را تحقق می‌بخشد:
1) حمایت از نفس و جسم انسان و جلوگیری از پایمال شدن خون انسان‌ها.
2) تحقق امنیت و آسایش برای جامعه و افراد آن.
3) تسکین نفوس و کاهش درد و رنج ناشی از مصیبتی که به مجنی علیه یا ورثه او رسیده است.
4) جلوگیری از ایجاد تفکر انتقام گرفتن از جانی در مجنی علیه یا اولیای او.
5) جبران خسارت مادی که به سبب جنایت جانی به مجنی علیه یا ولی او رسیده است.
6) تحقق عدالت در جامعه و گرفتن حق فردی که مورد ظلم واقع شده است.
7) ایجاد مانع برای افرادی که قتل و آزار و اذیت دیگران را سبک می‌شمارند و یادآوری عظمت حرمت نفس آدمی.109

1-3- پیشینه تاریخی نظام دیه
فطرت انسان ایجاب می‌کند که از نفس خود و اطرافیانش در مقابل هر نوع تعدی حمایت نماید. از این رو پرداخت دیه به عنوان مالی که در مقابل جنایت بر جسم انسان پرداخت می‌شود، ریشه در تاریخ زندگی بشر دارد. در این قسمت پیشینه‌ی دیه در میان ملت‌های گذشته و دو شریعت یهودی و مسیحی و دین اسلام مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

1-3-1- دیه در میان ملل مختلف
پذیرش نظام دیه، به عصر زراعت و آغاز تملک انسان بر اشیای قیمتی باز می‌گردد و تا قبل از آن تنها مجازات تعدی بر تمامیت جسمانی انسان انتقام و ریختن خون در مقابل خون بود. در آن زمان ضرورت‌های متعددی تأسیس نظام دیه را موجب گشت: نیاز شدید جوامع بدوی به آحاد انسانی به منظور افزایش توانمندی خود در برابر تجاوزات دیگران، همچنین نقش جدی آحاد نیروی انسانی در امر شکار و کشاورزی از جمله عواملی بودند که در جایگزینی دیه به جای انتقام تأثیر اساسی بر جای گذاشت. از آن زمان به بعد حل و فصل اختلافاتی که بین اجتماعات ابتدایی روی می‌داد از طریق پرداخت دیه امکان پذیر شد.110
دیه به اعتبار این‌که مجازات فعل ضار و بدل انتقام از جانی است، مراحل متعددی را پشت سر گذاشته تا به شکل نهایی خود بعد از تأیید شریعت اسلام دست یافته است. این مراحل را می‌توان در دو مرحله متمایز منحصر کرد:
مرحله دیه‌ی اختیاری: در آغاز، پذیرش دیه برای طرفین اختیاری بود به طوری که اولیای دم می‌توانستند با تکیه بر اقتدار خویش تقاضای جانی و خانواده او را رد نموده، دست به انتقام زنند. اگر چه اجتماعات ابتدایی در بیشتر موارد اخذ دیه را بر انتقام از جانی ترجیح داده و بدین وسیله آتش جنگ را فرو می‌نشاندند.
مرحله دیه‌ی اجباری: در میان اجتماعات ابتدائی به ویژه قبایل عرب قبول دیه در همه حالات، طریق مطلوب و شرافتمندانه حل و فصل منازعات قلمداد نمی‌شد چرا که گاه مطالبه دیه حاکی از ضعف و سستی قبیله‌ی اولیاء دم در برابر قبیله جانی بود. از این رو در این مرحله دریافت دیه یک استثنا تلقی شده و انتقام جویی و خون خواهی از جانی به عنوان یک قاعده کلی محسوب می‌گردید. پس از ظهور قدرت‌های مرکزی و تشکیل اولین دولت‌ها پرداخت دیه در جایی که اجبار طرفین منازعه به سازش و قبول آن ممکن بود، الزامی گردید.111

از میان جوامع گذشته که نظام دیه در میان آن‌ها رواج داشته است می‌توان به تمدن‌های بابل و آشور و قبایل اعراب جاهلی در مشرق زمین و تمدن‌های روم و آنگولاساکسون در غرب اشاره کرد. نظام دیات در میان این جوامع بر اساس امتیازات طبقاتی بوده و با مجرمان در مورد پرداخت دیه به طور یکسان برخورد نمی‌شد.112

بابل و آشور: در بابل و آشور عراق مجموعه‌ای از قوانین قدیمی یافت شد که در آن‌ها به نظام پرداخت دیه تصریح شده است.
قوانین بابلی از سه قانون اورنامو و بالالاما و قانون حمورابی شکل می‌گیرد. قانون اورنامو اولین قانونی به شمار می‌آید که به صورت مدون یافت شده است. فقط پنج ماده از این قانون کشف شده است اما با این وجود سه ماده از آن در مورد پرداخت دیه در ایراد ضرب و جرح و کسر است، به عنوان مثال یکی از این سه ماده تصریح می‌کند بر این که: «اگر مردی پای مرد دیگری را قطع کند باید ده شِکِل (واحد پول اسرائیل) نقره بپردازد». در قانون بالالاما نیز به پذیرش نظام دیه تصریح شده است. در این قانون دیه خاص جرایمی است که علیه طبقه بردگان روی می‌داد زیرا این قانون برای جرایمی که علیه طبقه آزادگان واقع مي‌شد بر پایه قصاص و انتقام از جانی عمل می‌کرد. به عنوان مثال در ماده 22 این قانون آمده است: «مجازات قتل یک کنیز پرداخت دو کنیز به صاحب آن است» اما طبق ماده 24 این قانون مجازات قتل همسر موشیلینوم یا فرزند او کشتن جانی است،و مجازات از بین بردن بکارت دوشیزه از طریق غصب اعدام است (ماده 26) اما مجازات از بین بردن بکارت کنیز پرداخت 3/2 مَن نقره به صاحب آن است. در حالات ضرب و جرح و کسر نیز قانون بالالاما به نظام پرداخت دیه عمل کرده است:
ماده 42: در گاز گرفتن گوش و جدا کردن آن جانی باید یک مَن نقره پرداخت کند، و در درآوردن چشم یک مَن نقره، و در شکستن دندان 2/1 مَن نقره و در سیلی زدن به گونه 10 شِکِل نقره باید پرداخت کند.
ماده 44: در شکستن دست جانی باید 2/1 مَن نقره پرداخت کند.
دیه‌ی مذکور در این مواد،خاص جرایمی است که علیه طبقه برد‌گان روی می‌داد زیرا چنان که بیان شد در این قانون مجازات جنایت بر آزاده انتقام و قصاص بوده است. همانگونه که در قانون حمورابی که بعد از این قانون آمد به تفاوت بین مجازات طبقه آزاد‌گان و طبقه برد‌گان تصریح شده است و پرداخت دیه را خاص جنايت بر برده دانسته است. در دو ماده از این قانون آمده است:
«اگر کسی چشم دیگری را از حدقه درآورد چشم او از حدقه درآورده می‌شود».
«اگر کسی از آن‌ها چشم برده را در آورد یا استخوان او را بشکند یک من نقره باید غرامت بدهد».113
از جمله مظاهر دیه در قانون آشور که تقریباً هزار سال بعد از قانون حمورابی وضع شد، این است که در ماده 7 اين قانون تصریح شدهاست که اگر زنی مردی را زخمی کند باید 30 مَن سرب بپردازد و با عصا بیست بار زده شود.114

قبایل عرب جاهلی: قدرت، عنصر غالب در حیات قبایل عرب به شمار می‌آمد و عشق به انتقام اصل مطلق بین آن‌ها بود.115اما با این حال قبایل می‌دیدند که انتقام گرفتن اگر‌چه کینه و نفرت مجنی علیه و قبیله او را فرومی‌نشاند اما ضرری را که متوجه آن‌ها شده بود جبران نمی‌کند، همانگونه که برای آن‌ها روشن شده بود که متوسل شدن به قدرت غالباً منجر به جنگی می‌شود که خرابی و نابودی را به همراه دارد،به همین دلیل سعی در ایجاد بدل آن کردند.تصالح و توسل به تحکیم جایگزین خون‌خواهی و انتقام شد،در نتيجه نظام دیه‌ي اختیاری در میان آن‌ها شکل گرفت.به نحوی که برای جانی و عشیره‌ی او این امکان بوجود آمد که با توافق مجنی علیه یا اولیای او پرداخت دیه جایگزین قصاص شود. این دیه به مثابه خسارتی بود که آتش کینه و خشم را در نفوس خانواده مجنی علیه خاموش می‌کرد.116
عرب قبل از اسلام هیچ گاه به مرحله دیه‌ی اجباری نرسید و تنها با رضایت طرفین و با اختلاف شرایط دیه تعیین می‌شد چون هیچ مرکزیتی وجود نداشت که بتواند آنان را وادار به پذیرش مقدار معیّن از دیه نماید و همین امر موجب کشمکش‌های فراوانی می‌شد.117

روم: حقوق روم از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین حقوق‌های قضایی به شمار می‌آید و می‌توان از آن به عنوان منبع تاریخی بیشتر قوانین امروز غرب نام برد. درواقع، حقوق روم سالهای طولانی در تدوین قانون، الهام بخش حقوقدانان

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره قرآن کریم، مجنی علیه، عدالت اجتماعی، مجازات اسلامی Next Entries منابع تحقیق درباره مجنی علیه، فقه اسلامی، اعراب جاهلی، ضرب و جرح