منابع تحقیق درباره خشکسالی کشاورزی، اثرات اقتصادی، مواد غذایی

دانلود پایان نامه ارشد

متفاوتی در زمینه تعاریف مربوط به خشکسالی وجود دارد، اما در خصوص انواع خشکسالی اتفاق نظر وجود دارد (کرمی،1388). اگرچه تعاريف گوناگوني از نظر خشكسالي موجود است ولي تعاريف ارائه شده توسط هواشناسان، جغرافیدانان، مهندسين آبياري و غيره كاملا متفاوت بوده و هر يك پارامترهاي مشخصي را درفرمول خشكسالي دخالت مي دهند (بافکار و همکاران،1388). به طور كلي متخصصين خشكسالي را به چهار دسته خشكسالي هواشناسي، خشکسالی هيدرولوژي، خشکسالی كشاورزي و خشکسالی اقتصادي- اجتماعي طبقه بندي کرده اند (بري ابرقويي و همكاران، 1382 ؛ انگبینی و همکاران، 1388؛ احمدی و همکاران،1389 و صادقی، 1392). بر اساس پیشینه پژوهش، مهمترین انواع خشکسالی عبارتند از:
1-2-2-2 خشکسالی هواشناسی
خشکسالی هواشناسي اولين مرحله از بحران خشكسالي است و مهم ترين و اصلي ترين نوع خشكسالي به شمار مي آيد و در بسياري از منابع با عنوان خشكسالي اقليم شناسي از آن نام برده شده است. از ديدگاه هواشناسي مي توان چنين بيان كرد كه اگر در يك دوره زماني مشخص ميزان كل بارندگي كمتر از ميانگين بارش باشد خشكسالي رخ داده است (تقی زاده و همکاران،1388؛ مامی و سیادت،1388). خشکسالی هواشناسی به دليل كمبود و يا كاهش مقدار بارندگي در طي دوره اي از زمان بوجود مي آيد (میشرا و سینگ،2010) که اين كمبود بارندگي ممكن است نسبت به ميانگين نرمال يك منطقه اقليمي و يا طول دوره خشك ارزيابي گردد (سامانه خشکسالي هواشناسي ايران،1392). این نوع خشکسالی در مواقعی اتفاق می افتد که مقدار بارش سالیانه از مقدار میانگین درازمدت محلی کمتر باشد. همچنین در تعریفی دیگر خشکسالی هواشناسی را کاهش شدید بارندگی یا نزولات آسمانی در یک دوره زمانی نسبتأ زیاد که این پدیده از نظر موقعیت جغرافیایی و شرایط جوی از منطقه ای به منطقه دیگر و از فصلی به فصل دیگر متفاوت است (کرمی،1388؛ ابونوری، 1390). خشکسالی هواشناسی که عامل اصلی ایجاد سایر انواع خشکسالی ها می باشد، ممکن است پس از مدتی نه چندان طولانی به پایان برسد، در صورتی که خشکسالی کشاورزی و هیدرولوژی مدت زمان نسبتأ بیشتری ادامه خواهند داشت (بری ابرقویی و همکاران، 1386). همچنین می توان به بوسیله آمارهای توزیع بارندگی خشکسالی هواشناسی را مشخص کرد (جایانتی و همکاران، 2013).

2-2-2-2 خشکسالي هيدرولوژی
خشکسالی هیدرولوژی در اثر کاهش رطوبت خاک و پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی ایجاد می شود (بری ابرقویی و همکاران، 1386). در صورتي كه خشكسالي هواشناسي مدت زيادي ادامه پيدا كند و حجم جريان رودخانه ها يا سطح آب هاي زيرزميني كاهش يابد، به وقوع خشكسالي هيدرو لوژيكي منجر مي شود. اين پديده غالباً بر اثر كمبود و يا فقدان بارش زمستاني به وجود می آيد. بر اساس ميزان شدت خشكسالي هاي هواشناسي كه منجر به خشكسالي هيدرولوژيكي مي شوند مي توان اين نوع از خشكسالي را به دو دسته خشكسالي آب هاي سطحي و خشكسالي آب هاي زير زميني تقسيم بندي نمود (سامانه خشکسالي هواشناسي ايران، 1392). بحران خشكسالي هيدرولوژيك معمولأ بعد از چندين دوره كمبود بارش و نزولات جوي و تأثير آن بر منابع آب زير زميني يا سطحي (جريان رودخانه ها، درياچه ها، آب هاي زير زميني) بروز مي كند (تقی زاده و همکاران،1388). این نوع خشکسالی، وقوع یا ادامه همان خشکسالی متعارف هواشناسی است. به طوری که این پدیده باعث کمبود منابع آب سطحی، نهرها، رودخانه ها، دریاچه ها، مخازن آب و آب های زیرزمینی می گردد (کرمی، 1388).
3-2-2-2 خشکسالی کشاورزی
خشكسالي كشاورزي معمولأ بعد از خشكسالي هواشناسي و قبل از خشكسالي هيدرولوژيك اتفاق مي افتد. خشكسالي کشاورزی زماني اتفاق مي افتد كه رطوبت خاك از نياز واقعي محصول كمتر باشد كه نهايتاً خساراتي را به بار خواهد آورد اما به دليل تفاوت نياز واقعی گياهان مختلف به آب بنابراين نمي توان مفهوم این نوع خشكسالي را براي تمام محصولات کشاورزي يكسان دانست (تقی زاده و همکاران،1388). خشكسالي كشاورزي نتيجه كمبود رطوبت خاك می باشد كه بر اثر بهم خوردن تعادل ميان تآمين آب و هدر رفت آن از طريق تبخير و تعرق بوجود مي آيد. يك خشكسالي كشاورزي زماني بوجود مي آيد كه در فاصله بين دو بارندگي ذخيره رطوبتي منطقه ريشه در خاك براي زنده ماندن محصولات كشاورزي و گياهان طبيعي و مراتع كفايت نكند (سامانه خشکسالي هواشناسي ايران،1392). در واقع خشکسالی کشاورزی زمانی اتفاق می افتد که رطوبت خاک برای پاسخگویی به نیازهای یک محصول خاص ناکافی باشد (میشرا و سینگ، 2010). به عبارت دیگر، این خشکسالی زمانی اتفاق می افتد که مقدار رطوبت خاک به قدری کم شود که پاسخگوی مقدار تبخیر و تعرق نباشد و در نتیجه رطوبت خاک تکافوی جوانه زدن و رشد گیاهان زراعی و مرتعی را ندهد و بالأخره عملکرد محصولات مختلف کشاورزی یک منطقه کاهش یابد (کرمی،1388).
از آنجایی که خشکسالی کشاورزی رژیم های خاک- اتمسفر- رشد گیاهی را شامل می شود بنابراین شامل شاخص های اقلیمی – کشاورزی است (مانند تبخیر و تعرق، رطوبت خاک) و تعاریف و شاخص های بسیاری برای خشکسالی کشاورزی از نظر اقلیم، خاک و خصوصیات محصول در نظر گرفته شده است (جایانتی و همکاران31،2013).

4-2-2-2 خشکسالی اقتصادی – اجتماعی
از ديدگاه اجتماعي و اقتصادي خشكسالي يعني زماني كه كمبود آب براي نيازهاي بشر موجب ناهنجاري هاي اجتماعي و اقتصادي شود. تعاريف اقتصادي و اجتماعي خشكسالی تلفيقي از عرضه و تقاضاي برخي كالاهاي اقتصادی با اجزاء خشكسالي هواشناسي، هيدرولوژيكي و كشاورزي است. اين مورد با ساير انواع خشكسالي گفته شده از آن جهت تفاوت دارد كه وقوع آن بستگي به فرايندهاي زماني و مكاني عرضه و تقاضا براي تعريف يا تشخيص خشكسالي ها دارد.خشكسالي اقتصادي- اجتماعي زماني رخ مي دهد كه تقاضا براي يك كالاي اقتصادي به دليل نقصان آب حاصل از كمبود بارش از ميزان عرضه فزوني مي گيرد (تقی زاده و همکاران،1388). خشكسالي اقتصادي- اجتماعي معمولاً پس از يك دوره بسيار طولاني مدت خشكسالي هواشناسي و هيدرولوژيكي حادث مي گردد و موجب قحطي، مرگ و مير و مهاجرت هاي دسته جمعي و گسترده می شود. اين نوع خشكسالي تأثيرات زيادی بر روي ابعاد مختلف اقتصادي و بويژه انواع خاصي از محصولات و كالاهاي اقتصادي مي گذارد (ويلهايت، 1997). تعريف خشكسالي اقتصادی – اجتماعی تلفيقی از عرضه و تقاضای برخي كالاهای اقتصادی با انواع‌ خشكسالی هواشناسی ، هيدرولوژيكی و كشاورزي است (سامانه خشکسالي هواشناسي ايران،1392) .این نوع خشکسالی زمانی اتفاق می افتد که بحران آب، توان تولید کشاورزان را به حدی کاهش دهد که منجر به کاهش قابل ملاحظه درآمد خانوارهای کشاورزان گردیده و به پیامدهای اجتماعی بینجامد (کرمی،1388).

شکل 1-2 انواع خشکسالی و پیامدهای آن(کرمی،1388، 5)

3-2 اثرات و پیامدهای خشکسالی
اثرات خشکسالی از تعاملات بسیار پیچیده ای برخوردار هستند و افزون بر اینکه محصول پدیده خشکسالی می باشند، تابعی از وسعت، زمان وقوع، توالی خشکسالی و میزان آسیب پذیر بودن جوامع در شرایط فقدان بارندگی نیز به شمار میروند (رضایی، 1391).
1-3-2 اثرات مستقیم و غیر مستقیم
در بیست و ششمین کنفرانس منطقه ای سازمان خوارو بار جهانی(FAO)، اثرات خشکسالی به دو نوع مستقیم و غیر مستقیم تقسیم شد.کاهش سطح زیر کشت محصولات زراعی،کاهش حاصلخیزی مراتع و جنگل ها، افزایش آتش سوزی،کاهش سطح آب زیرزمینی،افزایش مرگ و میر دام و طیور و افزایش خسارات وارده به حیات وحش و زیستگاه های ماهیان،کاهش ذخایر آب، افت سطح آب های زیرزمینی،کاهش کیفیت آب های سطحی و زیرزمینی، افزایش شدید دما و در خشکسالی های شدید حتی مرگ و میر انسان ها، افزایش فرسایش آبی و بادی، کاهش کیفیت خاک های کشاورزی، افزایش بیابان ها، انقراض برخی گونه های گیاهی و جانوری کمیاب نمونه هایی از اثرات مستقیم این پدیده می باشند(نساجی زواره،1380 ؛ صالح و مختاری،1386؛ زمانی و همکاران،1388 و وزارت جهاد کشاورزی،1390). نتیجه اثرات مستقیم، اثرات غیر مستقیم می باشد. برای مثال کاهش تولید و سطح زیر کشت محصولات زراعی می تواند منجر به کاهش درآمد کشاورزان و شاغلین این بخش، افزایش قیمت مواد غذایی، رشد بیکاری،کاهش درآمدهای مالیاتی،افزایش جرایم و اعلام دعوی و مشکلات حقوقی در زمینه وام های بانکی، مهاجرت و غیره گردد(نساجی زواره،1380؛ صالح و مختاری،1386 و وزارت جهاد کشاورزی،1390). این موارد نمونه هایی از اثرات غیرمستقیم خشکسالی که به نحوی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی خشکسالی نیز محسوب می گردند. اثرات مستقیم یا غیر مستقیم معمولأ دارای ماهیتی زیست – فیزیکی می باشند.
اثرات خشکسالی بسیار متنوع و گسترده می باشند، اما می توان این آثار را به دو گروه مستقیم و غیر مستقیم تقسیم کرد. در جوامعی که اقتصاد آن ها مبتنی بر کشاورزی است، اثرات مستقیم خشکسالی به صورت کاهش تولید مواد غذایی به دلیل کاهش سطح زیر کشت و عملکرد محصولات بروز می نماید. کاهش میزان اشتغال و سطح درآمد از جمله اثرات غیر مستقیم این گونه جوامع می باشد که عمده ترین دلیل آن، کاهش سطح زیر کشت، کاهش عملیات داشت (آبیاری و غیره ) و برداشت است. در نتیجه کاهش تولیدات غذایی، قیمت مواد غذایی معمولأ به صورت سریعی در اثر وقوع خشکسالی افزایش می یابد(شکل). کاهش تولید مواد غذایی به صورت غیر طبیعی منجر به افزایش قیمت مواد غذایی و عدم دسترسی به شغل مناسب باعث کاهش دسترسی مردم روستایی به غذا می شود، بروز این گونه مشکلات به خصوص در مورد کشاورزان خرده پا و کارگران بدون زمین، صادق است (پائول، 1998).

شکل 2-2 اثرات و پیامدهای خشکسالی(پائول1998، ص:369)

2-3-2 اثرات اقتصادی، اثرات زیست محیطی و اثرات اجتماعی
به طور کلی اثرات خشکسالی را به اثرات اقتصادی، اثرات زیست محیطی و اثرات اجتماعی تقسیم می نمایند (نساجی زواره،1380، صالح و مختاری،1386، رضایی، 1391).
1-2-3-2 اثرات اقتصادی خشکسالی:
بسیاری از اثرات اقتصادی در کشاورزی و بخش های وابسته به آن صورت می گیرد دلیل این موضوع به خاطر وابستگی این بخش به منابع آب سطحی و زیرزمینی می باشد(یزدانی و حق شنو، 1386). کاهش در آمد کشاورزان اثر زنجیره ای به همراه دارد. به این ترتیب که خرده فروشان و دیگر افرادی که کالا ها و خدمات را به کشاورزان عرضه می کنند، با کاهش خرید و فروش و معاملات مواجه می شوند. این امر منجر به بیکاری، افزایش ریسک سرمایه گذاری برای موسسات مالی ، کاهش سرما یه و کاهش در آمدهای مالیاتی برای دولت می گردد(مختاری و صالح،1386) .
نساجی زواره،1386 اثرات اقتصادی خشکسالی را به صورت زیر دسته بندی کرده است:
خسارت به تولیدات کشاورزی،
خسارت به تولیدات دامی،
خسارت به تولیدات چوبی،
خسارت به تولیدات شیلات،
خسارت به صنعت توریسم،
خسارت به منابع آب،
خسارت به صنعت حمل و نقل،
کاهش تولید غذا و نابود شدن منابع غذایی،
اثرات عمومی اقتصادی مانند کاهش قیمت زمین و بیکاری به دلیل کاهش تولیدات.

2-2-3-2 اثرات زیست محیطی خشکسالی:
خشکسالی باعث کاهش کیفیت محیط زیست می گردد . نساجی زواره (1386) اثرات زیست محیطی خشکسالی را به صورت زیر بیان کرده است:
خسارت به گونه های گیاهی و جانوری
اثرات هیدرولوژیکی شامل:
سطح آب پایین تر در مخازن، دریاچه ها و حوضچه های دخیره آب؛
کاهش جریان آب در تابستان؛
کاهش جریان رودخانه ها؛
خسارت به تالاب ها؛
افزایش تخلیه آب زیرزمینی، نشست زمین، کاهش دوباره تغذیه آب زیرزمینی؛
کاهش کیفیت آب؛
افزایش شدت و تعداد آتش سوزی؛
افزایش فرسایش آبی و بادی،کاهش کیفیت خاک؛
اثر بر روی کیفیت هوا(خاک و آلودگی ها)
کیفیت چشم اندازها (گرد و غبار، پوشش گیاهی و غیره).

3-2-3-2 اثرات اجتماعی خشکسالی:
اثرات اجتماعی خشکسالی شامل تأثیر بر سلامتی و کاهش کیفیت زندگی، کاهش امنیت عمومی، افزایش درگیری و رقابت بین مصرف کنندگان آب و بی عدالتی، خسارت به مکان های فرهنگی و مسئله مهاجرت از روستا به شهر و مهاجرت

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع همچنين، خداي، طريق Next Entries منابع تحقیق با موضوع هتک حرمت