منابع تحقیق درباره تربیت اخلاقی، نهج البلاغه، امام علی (ع)، کمال انسانی

دانلود پایان نامه ارشد

کودکی شیرخوار شد، بزرگتر و بزرگتر شده تا نوجوانی، رسیده گردید. سپس او را در دلی فراگیر و زبانی گویا و چشمی بینا عطا فرمود تا عبرت ها را درک کند، و از بدی ها بپرهیزد…»
و در جایی دیگر می فرماید: «وَ جَوَارِحَ يَخْتَدِمُهَا وَ أَدَوَاتٍ يُقَلِّبُهَا وَ مَعْرِفَةٍ يَفْرُقُ بِهَا بَيْنَ اَلْحَقِّ وَ اَلْبَاطِلِ وَ اَلْأَذْوَاقِ وَ اَلْمَشَامِّ وَ اَلْأَلْوَانِ وَ اَلْأَجْنَاسِ مَعْجُوناً بِطِينَةِ اَلْأَلْوَانِ اَلْمُخْتَلِفَةِ وَ اَلْأَشْبَاهِ اَلْمُؤْتَلِفَةِ وَ اَلْأَضْدَادِ اَلْمُتَعَادِيَةِ وَ اَلْأَخْلاَطِ اَلْمُتَبَايِنَةِ مِنَ اَلْحَرِّ وَ اَلْبَرْدِ وَ اَلْبَلَّةِ وَ اَلْجُمُودِ… » (نهج البلاغه: خطبه1).
«… به انسان اعضاء و جوارحی بخشید، که در خدمت او باشند، و ابزاری عطا فرمود، که آنها را در زندگی به کار گیرد. قدرت تشخیص به او داد تا حقّ و باطل را بشناسد و حواس چشایی و بویای و وسیلة تشخیص رنگ ها و اجناس مختلف در اختیار او قرار داد. انسان را مخلوطی از رنگ های گوناگون و چیزهای همانند و سازوگار و نیروهای متضاد، و مزاج های گوناگون گرمی، سردی، تری، و خشکی قرار داد…»
پس تربیت باید طوری انجام گیرد که تمام خصوصیات و صفات مثبت که خداوند با توجه به آنها انسان را خلق کرده در وجود فرد متجلی شود این را تربیت اخلاقی موفق می گویند. این چنین فردی مورد ستایش و علاقمندی خدا و دیگران است.
پس انسان از نظر تربیت اخلاقی دارای دو بعد است که بر هم تاثیر متقابل می گذراند.
امام علی در این مورد می فرماید: «… وَ اِعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ ظَاهِرٍ بَاطِناً عَلَى مِثَالِهِ فَمَا طَابَ ظَاهِرُهُ طَابَ بَاطِنُهُ وَ مَا خَبُثَ ظَاهِرُهُ خَبُثَ بَاطِنُهُ وَ قَدْ قَالَ اَلرَّسُولُ اَلصَّادِقُ ص إِنَّ اَللَّهَ يُحِبُّ اَلْعَبْدَ وَ يُبْغِضُ عَمَلَهُ وَ يُحِبُّ اَلْعَمَلَ وَ يُبْغِضُ بَدَنَهُ وَ اِعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ عَمَلٍ نَبَاتاً وَ كُلُّ نَبَاتٍ لاَ غِنَى بِهِ عَنِ اَلْمَاءِ وَ اَلْمِيَاهُ مُخْتَلِفَةٌ فَمَا طَابَ سَقْيُهُ طَابَ غَرْسُهُ وَ حَلَتْ ثَمَرَتُهُ وَ مَا خَبُثَ سَقْيُهُ خَبُثَ غَرْسُهُ وَ أَمَرَّتْ ثَمَرَتُهُ » (نهج البلاغه: خطبه 154).
«… و بدان که هر ظاهری باطنی متناسب با خود دارد، آنچه ظاهرش پاکیزه، باطن آن نیز پاک و پاکیزه است، و آنچه ظاهرش پلید، باطن آن نیز پلید است، و پیامبر راستگو (ص) فرمود: «همانا خداوند بنده ای را دوست دارد، امّا کردار او را دشمن، و کردار بنده ای او را دوست می دارد امّا شخص او را ناخوش». آگاه باش! هر عملی رویشی دارد، و هر روینده ای از آب بی نیاز نیست، و آب ها نیز گوناگون می باشند. پس هر درختی که آبیاری اش به اندازه نیکو باشد شاخ و برگش نیکو و میوه اش شیرین است، و آنچه آبیاری اش پاکیزه نباشد درختش عیب دار و میوه اش تلخ است.
حال با توجه به تربیت اخلاقی تاثیر ظاهر بر باطن و تاثیر باطن بر ظاهر را مورد بررسی قرار می دهم.
جسم
برای این که فرد را تربیت اخلاقی صحیح کنیم باید در فرد تغییراتی ایجاد کنیم لذا هر وقت بخواهیم تغییر و تحولی در باطن کسی پدید آوریم باید در ظاهر او به رستگاری بپردازیم یا امکان این کار را برای خود وی فراهم آوریم به عبارت دیگر، اگر نگاه کردن، سخن گفتن، سکوت کردن، گوش کردن، راه رفتن، نشستن، غذا خوردن و… به گونه ای مطلوب تنظیم شوند، احساسات افکار و تصمیم گیریهای معین و مطلوبی را درون خواهند انگیخت (باقری،1387، ص91).
پس توجه به ظاهر اعمال انسان باعث می شود که اعمال ظاهر به مرور بر باطن انسان تاثیر بگذارد که همین تربیت اخلاقی موفق است که مدنظر امام علی(ع) در نهج البلاغه است.
حضرت علی (ع) درباره تمرین صبر و بردباری چنین می فرماید: «إن لَم تَکُن حَلیماً فَتَحَلَّم؛ فَإنَّهُ قَلَّ مَن تَشَبَّهَ بِقَومٍ إِلّا أَوشَکَ أَن یَکُونَ مِنهُم» (نهج البلاغه: حکمت 207).
« اگر بردبار نیستی، خود را به بردباری بنمای، زیرا اندک است کسی که خود را همانند مردمی کند و از جملة آنان به حساب نیاید». پس با توجه به این حکمت انسان باید در مراحل و مشکلات زندگی بردبار باشد.
تا بتواند خود را به سمت کمال انسانیت خود سوق دهدکه در خطبه همام امام علی(ع) یکی از ویژگی های انسان های پرهیزگار را بردبار بودن آن در سختی ها و ناگواری ها می داند.
«بردباری و تحمل سختی ها ابزار ریاست است» (نهج البلاغه:حکمت 176).
و نیز انسان باید در جهت تربیت اخلاقی خود در مشاجره لفظی با دیگران بردبار و صبور باشد و حرف زوری به کسی نگوید برای اینکارباید همیشه تا می تواند با دیگران مشاجره نکند و در برخورد با مردم متواضع و فروتن باشد که اصولاً تواضع یعنی اینکه خود را فرودست جلوه دهد و حاصل آن کنترل عجب و غرور می شود لذا مربیان باید در برخورد با متربیان متواضع و صبور باشند و با متربیان زور نگویند و متربی نیز باید در مقابل مربیانی که به او علم می آموزد متواضع داشته باشد که در خطبه همام یکی از خصوصیات پرهیزکاران این است که راه رفتنشان با تواضع و فروتنی است (وَ مشیُهُم التَّواضُعُ) و با داشتن علم بردبار هستند (وَ عِلماً فِی حِلمٍ).
یکی دیگر از موارد موثر در تربیت اخلاقی فرد ذکر لفظی خدا مورد توصیه امام علی است که انسان در موقعیت های گوناگون ذکر خدا را بر زبان خود جاری سازد که باعث کنترل حالات باطنی است می شود مثلاً در موقعیت ها مناسب زندگی و سالم یعنی مواقع خوشی ها، بودن خود خدا را شکر کند و باعث می شود دل از عجب و غرور پاک شود و دیگر در وقت لغزش ها استغفار کند که خداوند غفار است و باعث می شود که انسان را از ناامیدی و یأس باز دارد. امام علی(ع) در مورد شکرگزاری خداوند چنین می فرماید: «… پس ستایش خداوند گران سنگ ترین چیز است و برترین گنجی است که ارزش ذخیره شدن دارد…» (نهج البلاغه: خطبه2)
و در مورد شکرگذاری به هنگام اعطای نعمت امام علی(ع) می فرماید: «چون نشانه های نعمت پروردگار آشکار شد با ناشکری نعمت ها را از خود دور نسازید» (نهج البلاغه: حکمت 13).
و امام علی نیز امیدوار بودن به کمک الهی را این چنین بیان می کند: «مَا أَهَمَنَّی ذَنبٌ أمهِلتُ بَعَدهُ حَتَّی اصَلَّیَ رَکَعتَینِ وَ اسالَ اللهَ العَافیه» (نهج البلاغه: حکمت 229).
« آنچه بین من و خدا نارواست اگر انجام دهم و مهلت دو رکعت نماز داشته باشیم که از خدا عافیت طلبم مرا اندوهگین نخواهد ساخت» یکی از موانع تربیت اخلاقی زیاده گویی است.
نکته ای که در تربیت اخلاقی افراد موثر است پرهیز از سخن یاوه و بیهوده است لذا انسان با تمرین و ممارست از زیاده گویی پرهیز کند. امام علی(ع) در مورد سخن بیهوده می فرماید: «طُوبی لِمَن ذَلَّ فِی نَفسِه… و أمسَکَ الفَضلَ مِن لِسانِهِ…» (نهج البلاغه: حکمت 123).
« خوشا به حال آن کس که خود را کوچک می شمارد… و زبان را از زیاده گویی باز می دارد…».
یکی دیگر از موارد موثر در تربیت اخلاقی خواندن نماز است که بهترین عبادت پروردگار است، نمازگزار سخنان معنی دار به زبان می آورند و حرکات معینی نیز انجام می دهد که همان نوعی تسلیم در برابر خداوند است که تاثیر بسزایی در باطن دارد. که امام علی(ع) می فرماید: «نماز موجب نزدیکی هر پارسایی به خداست» یا در جایی دیگر می فرمایند: «پس خدای را ای جمعیت انسان ها پروا کنید حال که تندرستید نه بیمار و در حال گشایش هستید نه تنگ دست در آزادی خویش پیش از آنکه درهای امید بسته شود. بکوشید در دل شب ها با شب زنده داری و پرهیز از شکم بارگی به اطاعت برخیزید» (نهج البلاغه: خطبه 183).
یکی دیگر از موارد که موثر در تربیت اخلاقی انسان است روزه گرفتن که تکلیف الهی و واجب است.
امام علی (ع) می فرماید:«… وَ لِکُلَّ شَیءٍ زَکاهٌ وَ زَکاهٌ البَدَنِ الصَّیامُ…» (نهج البلاغه: حکمت 136).
« … هر چیزی زکاتی دارد و زکات تن روزه است…».
یکی از موارد دیگر که موثر در تربیت اخلاقی است انجام کار نیک است. حضرت علی (ع) می فرمایند: «کار نیک بجا آورید، و آنرا هر مقدار که باشد کوچک نشمارید زیرا کوچک آن بزرگ، و اندک آن فراوان است …» (نهج البلاغه: حکمت 422).
در مورد تأثیر ظاهر بر باطن امام علی(ع) در مورد خودشان می فرمایند: « … وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ اَلْخَوْفِ اَلْأَكْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ اَلْمَزْلَقِ وَ لَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَيْتُ اَلطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا اَلْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا اَلْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا اَلْقَزِّ وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَى تَخَيُّرِ اَلْأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ اَلْيَمَامَةِ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ فِي اَلْقُرْصِ وَ لاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَبِيتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى وَ أَكْبَادٌ حَرَّى» (نهج البلاغه: نامه 45).
« … من نفس خود را با پرهیزکاری می پرورانم تا در روز قیام که هراسناک ترین روزهاست در امان و در لغزشگاه های آن ثابت قدم باشم، من اگر می خواستم می توانستم از عسل پاک و از مغز گندم و بافته های ابریشم برای خود غذا و لباس فراهم آورم، اما هیهات که هوای نفس بر من چیره گردد و حرص و طمع مرا وا دارد که طعام های لذیذ برگزینم در حالی که در حجاز و یمامه کسی باشد که به قرص نانی نرسد و یا هرگز شکم سیری نخورد یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم هایی که از گرسنگی به پشت چسبیده و جگرهای سوخته وجود داشته باشد».
این نمونه ای از انسان کمال یافته است که باید در تربیت اخلاقی بعنوان یک الگوی در نظر بگیریم.
روح
در ضمن پاک نگاه داشتن و تقویت روان آثار مثبت بر جسم خواهد داشت و آنچه در باطن آدمی است در ظاهر نقش می آفریند پس در تربیت اخلاقی به تحول باطنی نیز باید توجه کنیم.
حضرت علی (ع) در این باره می فرماید: «وَ مَن أَصلَحَ سَرِیرَلَهُ أَصلَحَ اللهُ عَلانِیَهُ وَ مَن عَمِلَ لِدِینهِ کُفاهُ اللهُ أمرَ دُنیاهُ، وَ مَن أَحسَنَ فِیما بَینَهُ وَ بَینَ اللهِ أَحسَنَ اللهُ مَا بَینَهُ وَ بَینَ النَّاسِ».(همان، حکمت 423)
« کسی که نهان خود را اصلاح کند خدا آشکار او را نیکو گرداند و کسی که برای دین خود کار کند خدا دنیای او را کفایت فرماید و کسی که میان خود و خدا را نیکو گرداند خدا میان او و مردم را اصلاح خواهد کرد».
مورد مؤثر در تربیت اخلاقی انسان که در نهج البلاغه به آن اشاره شده است ایجاد بینش و بصیرت در انسان است که شامل این موارد می شود: توجه به مرگ و عالم پس از مرگ، توجه به گذشتگان و پند گرفتن از آنها و توجه به دنیا.
با توجه به گفته بالا یکی دیگر از موارد موثر در تربیت اخلاقی ایجاد بینش و بصیرت در انسان است بنابراین دادن آگاهی وروشن ساختن افکار انسان از ناآگاهیها می تواند تغییر دهنده و هدایت کننده ی اعمالشان باشد.
یکی از مواردی که در بینش فرد تاثیر می گذارد و او را در جهت خودسازی خود پیش می برد و تاثیر بسزایی در تربیت اخلاقی انسان دارد توجه به مرگ و عالم پس از مرگ است که انسان را از غفلت نجات دهد که به حقیقت وجودی خودش پی می برد یعنی اعتقاد به بقای روح (عالم پس از مرگ) داشته باشد. امام علی (ع)«عبرت از مرگ» می فرماید: «… استخوان ها بعد از آن همه سختی و مقاومت پوسیده می شوند. و ارواح در گروه سنگینی بار گناهانند و در آنجاست که به اسرار پنهان یقین می کنند؛ …. امام افسوس که دل ها سخت شده و پند نمی پذیرد».
امام علی(ع) می فرمایند: « یقین بر چهار قسمت است در بینش، در هوشیاری و زیرکی، رسیدن به دقایق حکمت پند گرفتن از حکمت ها، و توجه به روش پیشینیان، کسی که هوشیار و بیدار باشد حکمت و دقایق و امور برایش روشن می شود و کسی که دقایق امور برایش روشن شد عبرت فرا می گیرد و کسی که درس عبرت فرا گیرد گویا همیشه با گذشتگان بوده است» (نهج البلاغه: نامه 31).
مورد دیگر در بینش فرد موثر است و تاثیر بسزایی در تربیت

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره نهج البلاغه، تربیت اخلاقی، امام علی (ع)، امام حسن (ع) Next Entries منابع تحقیق درباره تربیت اخلاقی، نهج البلاغه، امام علی (ع)، امام حسن (ع)