منابع تحقیق درباره اسکان غیررسمی، قانون گریزی، توسعه شهر، اقشار کم درآمد

دانلود پایان نامه ارشد

غیررسمی به مثابه یکی از چهره‏های بارز فقر شهری تعریف شده است که درون یا مجاور شهرها به شکلی خودرو، فاقد مجوز ساختمان و برنامه رسمی شهرسازی با تجمعی از اقشار کم‏درآمد و سطح نازلی از کمیت و کیفیت زندگی شکل می‏گیرد (صرافی، 1381: 5).
از رایج‏ترین واژگان معادل سکونتگاه‏های فقیرنشین، واژه “اصلام73” است. این واژه در ابتدای قرن نوزدهم در شهر لندن به مفهوم “اتاقی با و ضعیت نامناسب”، یا بخشهاو محله‏های متروک و نازل شهر به کار رفت(ایراندوست، 1388: 1). در فرهنگ آکسفورد به معنی خیابان، کوچه و یا مجتمع مسکونی در بخش پرازدحام شهر تعریف شده است که طبقه اجتماعی پایین و مردم بسیار فقیر در آن اقامت دارند و در این محله شرایط زندگی فقیرانه و فلاکت‏باری در جریان است (UN-Habitat، 2003:7). براساس مطالعات مرکز سکونتگاههای انسانی ملل متحد، ویژگی‏های محله‏های فقیرنشین به قرار زیر خلاصه شده است (UN-Habitat، 2003:11).
– فقدان خدمات پایه و نبودتسهیلات بهداشتی، آب و فاضلاب و از این دست موارد.
– مسکن غیراستاندارد یا غیرقانونی و یا غیررسمی و نبود حداقل معیارها و موارد و مصالح نامناسب.
– تراکم بالا و ازدحام و در نتیجه پایین بودن سرانه‏ها
– شرایط زندگی ناسالم و موقعیت خطرناک به دور از ایمنی محیط
– نبود تامین حق سکونت با وجود شرایط غیررسمی و غیرقانونی
– فقر و محرومیت اجتماعی، فقر درآمد و دسترسی، فقر قدرت و ناتوانی گروههای اجتماعی
– اندازه سکونتگاه باید از یک حداقل بیشتر باشد و شامل خانه‏های کم‏شمارو پراکنده نمی‏شود.
شهرنشینی با رشد شتابانی گسترش پیدا کرده است و علیرغم ناکافی بودن زمینه های جذب مهاجران در اقتصاد شهر، امکانات و تسهیلات زیربنایی و اجتماعی شهری نیز متناسب با این افزایش جمعیت تأمین نمی‏شود و در اثر کمبود تسهیلات زیربنایی، اجتماعی و فیزیکی سکونتگاههای نامناسب ایجاد شده و آنها از روند مناسب شهرنشینی و استاندارهای زندگی باز می مانند ( Castells، 1997:42). فقرشهری با رشد سکونتگاههای نابسامان و فاقد امکانات زندگی، به خصوص در کشورهای در حال توسعه، پیوندی تنگاتنگ دارد. دولتها در ابتدا این نوع اسکان غیررسمی را امری نامطلوب و تخلیه و تخریب را راه حل مشکل می‏دانستند. اسکان غیررسمی پدیدهای فراگیر و به مثابه یکی از چهره‏های بارز فقر شهری است که درون یا مجاور شهرها به شکلی خودرو، فاقد مجوز ساخت شکل می‏گیرد (ایراندوست،1393: 91).
سکونتگاههای غیررسمی و نامنظم و شکل گیری جزیره های فقر در حاشیه و در درون شهرها به دلیل حذف اقشار کم درآمد از نظام برنامه ریزی یا لحاظ نکردن آنها به عنوان گروههای هدف در سیاستگذاری ها است. مطالعات، بیانگر این موضوع است که اسکان کم درآمدها و ساماندهی و توانمندسازی بافتهای نابسامان شهری از موضوعات و مسائل مهم توسعه شهری کشور است (صالحی امیری و خدائی، 1389: 69-68).
اسکان غیررسمی، پدیده نابرابری و فقر اقتصادی و از سویی نادیده انگاری اقشار کم درآمد در برنامه ریزی- به ویژه برنامه ریزی های کالبدی و مسکن شهری- است که اغلب در حوزه‏های تمرکز ثروت نمودار می‏گردد(قرخلو و همکاران، 2،1387).
از عوامل عمده ایجاد ناپایداری در مناسبات شهری به ویژه در کشورهای در حال توسعه، گونه‏ای شهرنشینی با مشکلات حاد موسوم به اسکان غیررسمی است که بنا به مشاهدات جهانی در حال گسترش فزاینده است. اینگونه سکونتگاه‏ها هر چند جلوهای از فقر را نمایان می‏سازد، بازتاب کاستی‏ها و نارسایی‏های سیاستهای دولت و بازار رسمی نیز محسوب می‏شود. اسکان غیررسمی به سبب ایجاد فقر و گسترش آن و نیز به مخاطره انداختن محیط زیست و تحمیل هزینه‏های سنگین برای حل مشکلات، تهدیدی جدی برای پایداری و انسجام جامعه شهری تلقی شده به گونه‏ای که نیاز جدی به اتخاذ تدابیر ویژه‏ای برای ساماندهی وضعیت کنونی و جلوگیری از گسترش آن در آینده بایستی در دستور کار مدیران و دولتمردان قرار بگیرد (نقدی و صادقی، 1385: 220). اسکان غيررسمي پديدهاي گذرا و ناپديد شدني نيست و در سطح کشورهاي در حال توسعه به شدت در حال گسترش است. از اين رو، در مهمترين اسناد جهاني و از جمله در اهداف توسعه هزاره به ضرورت بهبود سريع اين وضعيت اشاره شده است.(صرافي، 1381، ص6)
شکل گیری محله های غیررسمی در کنار و درون شهرها، از جمله تبعات و آثار پیشی گرفتن توسعه شهرنشینی از توسعه است (کاظمیان و همکاران، 1391: 58). “اسکان غیررسمی” از آن رو به کار گرفته شد که چون گروه های کم درآمد در بازار رسمی مسکن قادر به تأمین سرپناه نبودند به ناچار به بازار غیر رسمی مسکن روی می آوردند.
سکونتگاههای غیر رسمی (informal settlement) بخشهای پراکنده مورد غفلت واقع شده ای از شهر هستند که شرایط زندگی و مسکن در آنجا به شدت پایین و نامناسب است. به هر حال وجه مشخصه در این سکونتگاهها حق سکونت بصورت رسمی را نداشته و بعضی از زمینها تصرف شده ومتعلق به ساکنان نمی باشد. البته ساکنان این اراضی را نمی توان، ساکنان تصرفی غیر مجاز نامید ، زیرا بسیاری از آنهادارای حق تملک زمین( مالکیت) هستند وبعضی از آنها نیز مستاجر بوده و برای زمین و سرپناه ( ساختمان ) خود اجاره بهار می دهند.
تعریف اصطلاح سکونتگاههای غیر رسمی از کشوری به کشور دیگر متفاوت می باشد و حتی در میان متخصصین و صاحب نظران یک کشور هم با توجه به گوناگونی پارامترهای مورد نظر و استفاده ، اختلافاتی هر چند جزیی دیده می شود ، اما به طور کلی به بخشهای از شهر اطلاق میشود که ساکنین آن افراد فقیری می باشند و توانایی خرید و ساخت زمین و مسکن استاندارد ورعایت مقرارت و ضوابط رسمی و قانونی را ندارند، لذا بر روی زمین‏های خالی ازسکنه خصوصی و عمومی به دور از استانداردهای ساخت و ساز به طور غیر قانونی اقدام به ایجاد سرپناه و ساکن می گردند. اسکان غیر رسمی عمدتا زمین‏های حاشیه شهرها، جایی که نظارت مقامات رسمی شهرها، ضعیف است و یا وجود ندارد، شکل می گیرد. بر این اساس قانونی کردن و نظم دادن به این سکونتگاهها از جمله مسائل و مشکلات این جوامع بشمار می آید.
در تعریف سکونتگاه‌های غیررسمی مي‌توان گفت : «بافت‌هايي هستند كه عمدتاً مهاجرين روستایي و تهيدستان شهري را در خود جاي داده‏اند و بدون مجوز و خارج از برنامه ريزي رسمي و قانوني توسعه شهري (طرح‌هاي جامع و تفصيلي) در درون يا خارج از محدوده قانوني شهرها به وجود آمده است. عمدتاً فاقد سند مالكيت هستند و از نظر ويژگيهاي كالبدي و برخورداري از خدمات و زيرساخت‌هاي شهري مشابه بافت هاي فرسوده شديداً دچار كمبود هستند».
2-12-1- ویژگی‏های اساسی سکونتگاههای غیر رسمی
ناپایداری حاصله از ناکارآمدی ساختار و عناصر سیستم های مناطق شهری در کشور جهان سوم، ویژگی‏های اساسی رادر این سکونتگاههای ایجاد کرده است مهمترین این ویژگی‏ها عبارتند از :
1- ویژگی‏های کالبدی 2- اجتماعی 3- فرهنگی 4- قانونی
ویژگی‏های کالبدی
سکونتگاههای غیررسمی با توجه به دلیل غیر قانونی بودن شان ، بدور از نظارت و رعایت اصول ساخت و ساز مسکن استاندارد ، در مکان ها و محل‏های آسیب پذیر و فاقد زیرسازی استاندارد ساخته و تشکیل می شوند. این سکونتگاها به لحاظ سرویس ها و خدمات شهری و تسهیلات زیربنایی فاقد و یا با کمبود جدی مواجه اند. تسهیلات و امکاناتی مانند: خیابان کشی و شبکه ارتباطی ، منابع آب ( آب لوله کشی بهداشتی ) ، سیستم تخلیه فاضلاب ، برق ، مدارس مراکز بهداشت و درمان ، بازار و نظایر آن. ساکنان این مناطق در بعضی موارد برای تامین خدماتی همچون آب ، برق و… از شبکه های غیررسمی استفاده می کنند و توجهی به کانالها و مفرهای قانونی ندارند.
ناپایداری در بخش مسکن آنها مشهود می باشد. مسکن آنها به صورتهای مختلف کپر ، چادر، اتاقکهای حلبی یا گلی و حصیری و غیره است و برای ساخت مسکن از مواد و مصالح ساختمانی کم دوام محیط پیرامونی استفاده می کنند و لذا منظر و چشم انداز شهری را سیمایی کثیف ، بیمار گونه و پژمرده ای در منطقه حاشیه نشین شهر ظاهر و ایجاد کرده است. در این مناطق ساخت مسکن از نظر شکل و سیما به طور کلی ، فرم معماری (تک بنا) دارای شکلی خود ساخته و متاثر از فرهنگ سنتی خاستگاه مهاجرین می باشد. فضای مسکونی این سکونتگاهها اعم از عرصه و اعیان کوچک و تنگ می باشد و غالباً فاقد عرصه هستند و نیز فاقد تزئینات درونی و بیرونی بنا است.
بافت منطقه مسکونی آنها با داشتن معابر تنگ وپرپیچ و خم و ناقواره می باشد که حاکی از خودرو بودن و عدم برنامه ریزی در این سکونتگاهها است.
البته با اینکه عوامل اقتصادی همچون گرانی زمین ، بالا بودن میزان اجاره خانه ها بویژه در شهرهای بزرگ، فرار و قانون گریزی از پرداخت مالیاتها و نظایر آن موجب راندن این گروههای اجتماعی به حاشیه های شهرها گردیده اما مسائل فرهنگی و اجتماعی نوعی وابستگی محیطی را برای آنها فراهم آورده است.

ویژگی‏های اجتماعی
اغلب ساکنان سکونتگاههای غیر رسمی جز، طبقات پایین جامعه اند و از درآمد ناچیزی برخوردارند. آنها دارای مشاغل کاذب غیر تولیدی ( دستفروش ،دوره گردو..) و يا بصورت کارگران روزمزد و یا در بخشهای غیر رسمی کارمی کنند و باوجود کار طاقت فرسا حداقل دستمزد را دریافت می کنند. گاهی بعضی از خانوارها با کار در شغل های نیمه وقت ، از سطح درآمد بالاتری نسبت به دیگر خانوارها برخوردار می گردند.
دراین مناطق معمولاً تراکم جمعیت درواحد سطح ، بعد خانوار و بار تکفل ، رشد طبیعی جمعیت و گستردگی خانواده نسبت جنسی ( برتری تعداد مردان نسبت به زنان ) ساختار سنی ( نسبت کودکان و جوانان به میانسالان و پیران برتری داشته ) نسبت به سایر مناطق شهر زیادتر می باشد ولی از نظر سواد و میزان درآمد و.. بسیار پایین تر از دیگر مناطق شهری است.
اغلب خانوارهای سکونتگاههای غیر رسمی را مهاجران (از جعفرآباد یاشهرهای کوچک) تشکیل می دهند و بعضی از آنهانیز از نسل دوم و یا سوم سکونتگاههای غیر رسمی اند.
ویژگی‏های فرهنگی
ویژگی‏های فرهنگی این سکونتگاهها ، ریشه در خاستگاه (فرهنگ روستایی) و فقر( فرهنگ فقر) آنها دارد که معجونی ویژه را تحت عنوان فرهنگ مناطق حاشیه نشین شهری بوجود آورده است. این فرهنگ در اذهان مردم شهرنشین مترادف با بزهکاری ، خلاف ، جرم وجنایت ، اعتیاد ، دزدی ، فحشاو… می باشد و همواره طبقات اصیل شهری (شهروندان فرهنگ گرا) از همراهی و معاشرت با آنها گریزان است. با این وجود از جمله ویژگی‏های فرهنگی حاشیه نشینان را این گونه می توان خلاصه کرد، آنها معمولاً بر اساس پیوندهای قومی و خویشاوندی که ریشه در منشا، خاستگاه آنها در روستایی داشته گرد هم در مناطق حاشیه نشین جمع و ایجاد سرپناه می نمایند و لذا در بعضی از فعالیت‏های روزمره خود دارای تعاون و همکاری بایکدیگر می باشند. دوری از محل زادگاهشان و نیز ویژگی‏های فرهنگی روستایی زمینه ساز قانون گریزی ، قانون شکنی ، بی توجهی به سازمانها و نهادهای شهری و سوء ظن به این مراکز شده است. آنها سعی می کنند مسائل و مشکلات خودشان را با استفاده از نیروی جسمانی و خشونت حل و فصل نمایند و لذا انواع نزاعهای خیابانی و محلی را بوجود آورده و خصلتهای جاهلانه مانند خیابانگردی ، گذران شب در بیرون از خانه، باج گیری ، صرف مشروبات الکلی ، فحشاء ، دزدی و غیره به شکل های مختلف جزیی از ویژگی‏های فرهنگی این مناطق است.
ناپایداری فرهنگی به صورتهای مختلف موجب تزلزل آنها در مقابل مسائل ومشکلات روزمره شده و به گونه های مختلف آنها را خرافی کرده و معتقد به بخت وسرنوشت بد و یا خوب کرده است.
اعتیاد به مواد مخدر فراگیر می باشد و نشانه ای از بی هویتی فرهنگی و بن بست های روحی روانی آنها و فرار از مسئولیتهای اجتماعی و فرهنگی آنهاست و فروش مواد مخدر در بین آنها معمولاً به صورت خرده فروشی برای گذران معاش و برخورداری از حداقلهای معاش آنها می باشد و لذا بنیانهای خانوادگی آنها بسیار آسیب پذیر است.
بی سوادی و کم سوادی موجب ایستایی فرهنگی درآنها شده و به نوعی سردرگمی مطلق در مسائل مختلف اعتقادی ، مذهبی، قانونی ( قانون گریزی )

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره توسعه پایدار، توسعه پاید، آلودگی هوا، اسکان غیررسمی Next Entries منابع تحقیق درباره حاشیه نشینی، اسکان غیررسمی، اقشار کم درآمد، تراکم جمعیتی