منابع تحقیق با موضوع نقش برجسته، نمادپردازی، ایران باستان

دانلود پایان نامه ارشد

عینیت می بخشد و روح آدمی را که گاه و بی گاه گرفتار مسائل نازیبا می شود به ذات مقدس جهان هستی رهنمون و در ژرفای ابعاد گوناگون مفاهیم درونی خود به وسیله شهود عینی که تجسم هنرمندانه بشر متبلور می شود، آثار هنری را به ارزش های متعالی زندگی و ماورای زندگی مادی پیوند می دهد (همان: 143).
1-17-7-3 گلدرخت وسه شاخه خورشید
” از روایت های کهن بر می آید که مراحل و مواضع سه گانه خورشید از زمان های بسیار دور در ایران جایگاه آیینی و نمادی بلند و مفاهیم رمزی ژرف و پُردامنه داشته و هر یک از این مواضع سه گانه ستوده بوده و از منزلت خاص برخوردار بوده است ” (شعار،1367: 38).
مقام والای مواضع فلکی آفتاب دردین زرتشت پیوستگی آشکار با کیش مهر دارد. در مناسک و آیین های مهری، طلوع وغروب و اوج نیمروزی خورشید از اهمیت رمزی خاص بهره مند بوده است. کتیبه ها و پیکر بنده های مهری نشان می دهد که درمراسم خاص قربانی گاو مقدس، دو تن به نام های«کوتس» و «کوتوپاتس» در دو سمت مهر(میترا) می ایستاده اند. کوتس نمایانگر برآمدن و کوتوپاتس نشانه ی فروشدن آفتاب بوده اند ومهر، که در میانه می ایستاده، کنایه بوده است ازآفتاب نیمروز (صمدی،1367: 143).
برتری و ممتاز بودن جایگاه خورشید نیمروز در کیش مهر با قرار گرفتن ایزد مهر در میان دو قدیس(یا شاید هم دو فرشته یا نیمه خدا) تحقق و تجسم می یافت. پس از آن که گلدرخت ها و گلبوته های سه گل و سه شاخه نمودگار رمزی مراحل سه گانه آفتاب شدند، تا مدت ها برتری جایگاه خورشید نیمروز با بلندی شاخه(یا گل و برگ) میانی صورت می پذیرفت. در دوره ای ناشناخته از هنر ساسانی،این برتری نمودگار و بُعدی دیگر می یابد. شاخه یا گل یا برگ میانی از حیث شکل و ماهیت با دو شاخه یا دو گل یا دو برگ جانبی فرق بارز پیدا می کند و بدین تمهید، برتری جایگاهش نمایانتر می گردد.
یکی از شگرف ترین اقسام گلبوته های سه گل صفوی-که درآن ها گل میانی و برین با دو گل دیگر فرق کلی و بنیادی دارد- بر پارچه زربفتی نقش بسته که درسده یازدهم هجری در اصفهان بافته شده و در«موزه تاریخی مسکو» نگاه داشته می شود. دو گل زیرین این گلبوته از راسته ی سوسن زنبق است اما گل میانی به کل فرق دارد و از گل های خاربوته سان است که کلاله های بی شمار و پرچم های بهم پیوسته دارد. مانندگی این گل میانی با قرص پر اشعه ی آفتاب شایان توجه است و مدرکی دیگر در استواری این نظریه که گل های سه گانه نمودار مراحل سه گانه آفتاب است و گل میانی مظهر خورشیدن یمروز. گلبوته ها ودرخت های سه شاخه همواره و منحصراً، نماد مواضع سه گانه خوشید نبوده و شاید نمادپردازی پدیده های حیات بخش دیگر چون بارندگی و باروری، نیز از آن ها خواسته شده باشد، مهرهای ساسانی خاصی که سه هلال ماه یا سه میوه انار بر درخت سه شاخه ی آن ها نشانده شده تعلق به این گیاهان سه شاخه«دوزیستی» دارند. خانم «آکرمن» احتمال می دهد که «ماهدرخت سه شاخه» نمودار ادوار سه گانه ی ماه2 باشد. و انار نیز ،البته به قیاس شکل گرد و کروی و نیز رنگ سرخش، که رنگ آفتاب غروب است، از دیرباز مظهر خورشید بوده و درخت انار سه شاخه فرقی با دیگر گیاهان سه شاخه ی خورشیدی ندارد، مگر آن که وابستگی باروری و حاصلخیزی خاک(=انار) را به آفتاب نیز فرا می نماید و، بنابراین نمادی است رساتر و «مفهوم تر» از دیگر گیاهان سه شاخه را نماد مراحل سه گانه «کاشت وداشت وبرداشت» نیز توان پنداشت، اما این پندار با انگیزه ها و راه و رسم نمادپردازی نیاکان ما درست نمی آید.
2-17-7-3 گل سرخ (گل فرنگ)
گل سرخ مظهر محبت و زيبايي است. عطر دل انگيز آن از دوران باستان ستوده شده و افسانه هايي که درباره ی گل سرخ نقل شده نسبت به سرزمين ها، نواحي، عادات و رسوم، فرهنگ ها و معتقدات مردم زياد و متنوع است مسلمانان معتقدند که گل سرخ از قطرة عرق جبين پيغمبر به وجود آمده است. پيامبر اسلام به عطر گل سرخ علاقه ی وافر داشتند و آن را بسيار استعمال مي کردند. اکنون نيز عطر و گلاب گل سرخ را در مجالسي با ختم صلوات مصرف مي کنند. گل محمدي نيز گل سرخ پرپر صورتي رنگ و مظهر زيبايي و جمال طبيعت به شمار مي آيد. پرويز تناولي درکتاب خود با نام تاچه هاي چهارمحال چنين عقيده اي را نيز بيان مي دارد “طرح گل فرنگ در حقيقت، نقش يک گل سرخ يا رز شکفته با برگ هاي اطرافش است. هنرمندان ايراني و از جمله فرشبافان چهارمحال از اين نقش استفادة بي شمار کرده اند. گاه اين گل را تنها در قابي نشانده و با تکرار قاب ها نقشه خشتي منقشي از آن ساخته اند و آن را قاب آينه ناميده اند.گاه دسته هایي از اين گل ها را به جاي ترنج مياني فرش گذاشته اند و آن را ترنج گل فرنگ خوانده اند (تناولي، 1377 :20).

3-17-7-3 گل نیلوفر آبی
گل نیلوفر در اساطیر ایران و هند تصویری از مادینه ی هستی، آفرینش و خلوص تجسم یافته است. (دادور و منصوری، 1385: 271). در اساطیر کهن ایرانی نیلوفر گل ناهید به شمار می رفته و ناهید تصور اصلی مادینه ی هستی در روایات دینی ایران قدیم بوده است که از جهاتی با معتقدات هندیان باستان مشابه است. سابقه کهن و اساطیری نیلوفر نزد ایرانیان و هندیان به حدی است که آثار نیلوفر هشت و دوازده و حتی هزار برگ را در معماری و آثار باستانی این دو قوم به وضوح می توان دید. در روایات کهن ایران گل نیلوفر3 را جای نگه داری تخمه یا فر زرتشت، که در آب نگه داری می شد، می دانستند و از این رو، نیلوفر با آیین مهری پیوستگی نزدیک می یابد. (همان، 1385: 106 – 104).
هم چنین نیلوفر آبی نیز از نماد های مشهور مهر است كه بر سطح آب می روید كه در آن صورت مهر از مادر مهر زاده می شود، چرا كه مادر مهر از تخمه ای كه در آب است آبستن می شود و میترا را می زاید . نیلوفر از سویی با آب و از دیگر سو با خورشید در ارتباط است. ارزش و قیمت گل نیلوفر در اسطوره آیین میترا جای بسی تامل و تفكر دارد .
قدیمی ترین نقشی که از نیلوفر به دست آمده، در نقش برجسته عیلامی در شوش می باشد این موتیف در نقش برجسته های آشوری نیز پیداست و در دوره هخامنشیان در دیوارهای آپادانا و پلکان سه دروازه دیده می شود. این نقش می تواند با شعاع های خورشید در ارتباط باشد و به مظهر کمال و نیروی حیات بخش آن وابسته باشد. 12 عدد پره های نیلوفر در ارتباط با 12 ماه سال است نیلوفر محل تولد ایزد میترا نیز می تواند باشد. گیاه لوتوس4 که میترا بر رویش ایستاده، یک گیاه وزین با ساقه ی ضخیم با یک گل باز است. گل نیلوفر، از زمان های بسیار قدیم در هند، سمبل خورشید بوده است؛ چون با اولین پرتوهای خورشید باز می شود و در هنگام غروب, بسته می گردد (احمدی دزفولی، 1386: 98).
سَر بَر آوردن نیلوفر آبی از آب تنها دلیل اهمیت این گل در تمثیل ظهور و تجلی و نشانه ای برای ظهور حیات در عالم نیست؛ بلکه گشوده شدن آن با نور خورشید، خورشید را نیز یکی ازمحوری ترین اجزاء خلقت و ظهوردرعالم قرار می دهد. خورشید در مذاهب، یک کارکرد ظاهری دارد که همانا روشنائی و حرارت است و کارکرد باطنی و معنوی که عامل ایجادی خلقت است یعنی بارور کننده ی عالم و به همین دلیل است که درهمه مذاهب بلااستثناء، خورشید را خدای پدر یا یا خدایِ مولد نیز می گویند. مفاهیمی مانند نور، آب، شکفتن، زیبائی ،نظم و لایه های گلبرگ مفاهیمی هستند که نیلوفرآبی را گُلی بی نظیر برای بیان پیدایش عالم کرده اند. از دیگر خواص شگفت انگیز گل نیلوفر آبی، منزه بودن این گل از پذیرش هر گونه ناپاکی هاست. نیلوفر آبی با آن که در مرداب می روید ولی هرگز هیچ گونه لجن یا کثافتی را به خود جذب نمی کند5.
4-17-7-3 نیلوفر آبی – گل هشت پر
گل هشت پر از دوران های تاریخی نخستین مظهر خورشید و آفتاب بوده است. این نگاره از زمان قالی پازیریک به صورت بی کم وکاست با گل های یک در میان سفید و سیاه کاربرد داشته است.گل هشت یا دوازه پر ساده و یک رنگ از دوران تمدن سکایی و ماد و هزاره دوم پیش از میلاد در ایران وجود داشته است. اگر گل دوازده پر هزاره دوم پیش از میلاد را نشانه پذیرش سال خورشیدی و دوازده ماه سال بدانیم، گل هشت پر دو رنگ می تواند نماینده چهار فصل و تمایز آنها از یکدیگرباشد و پدیده ای رمزی از عدد چهار که از اعداد نیک بوده است. نقش این گل به مرور به گل های اناری و در زمان شه عباس به گل شاه عباسی مبدل می شود . ریشه اسطوره ای این گل به افسانه میترا و آیین آن اشاره دارد.
این نگاره دیرین سال در مغرب زمین به نام نخل بادبزنی6 و نیلوفر آبی مشهور است و در فارس به شكل ساده تر آن گل گنكر گوینده و متداول ترین نگاره فرشبافی دوران صفوی است. این نقشمایه در بیشتر فرش های فارس به شیوه هندسی و ساده شده ساسانی آراسته شده است.
از میان مفاهیم اسطوره ای و اسطوره های مختلف، میترا یا مهر، جایگاه ویژه ای در نقش های فرش به خود اختصاص داده است. مهر یا میترا، خدای دوستی و پیمان در میان ایرانیان و هندیان بوده است. در اساطیر آمده که مادرش در دریاچه ای شنا می کرد که از نطفه‌ای مقدس مهر را باردار می شود. مهر، در آب و روی گل نیلوفر آبی زاده می شود و سرانجام مادر و فرزند را ماهی بزرگی به ساحل می آورد. نقش گل هشت پر که بعد ها به “شاه عباسی” شهرت می یابد همان نیلوفر آبی است. البته این گل، تنها نماد مهر نیست و به آناهیتا ، الهه آب هم منسوب است.
وجود گل نیلوفر آبی در سه دین آریائی یعنی برآمدن برهما از گل نیلوفر آبی در هندوئیزم و ایستادن بودا بر نیلوفر آبی اختصاص آن به ایزدبانو آناهیتا در آئین زرتشی و ایزدبانوی مهر در مهرپرستی در ایران باستان دلیل این مدعا است. حضور گل نیلوفرآبی در آئین مهرپرستی مفاهیم خاصی دارد. از آن جمله دو ایزد بانو یعنی میترا مهر و آناهیتا ایزد بانوی آب هر دو با نیلوفرآبی ارتباط دارد. بنابر اسطوره های ایرانی مادر مهر یا میترا7 که ایزد بانوی روشنای با سوریا است در دریاچه هامون به شنا می پردازد و در حین شنا، نطفه مقدس مهر در رحم او قرار می گیرد و مهر چون نیلوفرآبی بر سطح آب متولد می شود. وجود همین اسطوره است که بسیاری از محققین را برآن داشته که نقش برجسته ایزدبانوی ایستاده بر نیلوفرآبی در نقشه برجسته بیستون را به میترا نسبت دهند. در بندهش نیز برای هر امشاسپندی گلی به عنوان نماد مشخص شده و نماد آناهیتا نیلوفرآبی است. البته لازم به ذکر است که خداوندی میترا و آناهیتا مربوط به آئین مهرپرستی پیش از ظهور زرتشت است و با تعالیم توحیدی زرتشت ایزدان ازمقام خدائی سقوط می کنند و تبدیل به فرشتگانی می شوند که هر یک موکل بخش هائی از امور عالم اند.
به نظرمی رسد فرم گل نیلوفرآبی که امروزه به آن گل شاه عباسی می گویند ازگچبری هائی با همین فرم درتزئینات کاخ های ساسانی در شهر کیش واقع در عراق الهام گرفته شده باشد. این فرم ازگل ها که شباهت بسیاری به آن سری ازگل های شاه عباسی موسوم گل اناری دارد، این فرضیه را تقویت می کند. همان طور که بررسی شد طبق متن بندهش گل نیلوفرآبی نماد ایزدبانوی آب ها، آناهیتا، بود. با توجه به ارجهیت آناهیتا در عصر ساسانی می توان دریافت که چرا در گل های تزئینی درهنرهای اعصار بعدی نیلوفرآبی جایگاه خاص تری دارد. با بررسی نقوش تزئینی در هنرهائی چون تذهیب، تشعیر، طراحی نقشه فرش و طراحی نقوش کاشی و سایرهنرهای تزئینی ایران می توان مشاهده کرد که گل نیلوفرآبی که اشتباهاً شاه عباسی خوانده می شود، نه تنها بزرگ ترین گل تزئینی بلکه در چرخشی که اصطلاحاً به چرخش ختائی موسوم است، نقش مرکزی دارد. همان طورکه می دانیم دریک گردش ختائی درهمه تزئینات ایرانی-اسلامی تمامی گل ها و گردش های ختائی از گل شاه عباسی(نیلوفرآبی) آغاز می شود و این فرضیه را که اهمیت این گل در هنرهای ایرانی اسلامی ریشه در تقدم آناهیتا که نماد آن نیلوفرآبی است بر سایر امشاسپندان آئین زرتشت که هر یک گلی را به عنوان نماد داشتند، مورد تأیید قرار می دهد و تجلی نمادهای این امشاسپندان در هنر ایران پس از اسلام را قابل قبول و بررسی می نماید .همان طور که

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع هخامنشیان، اساطیر ایران، نظام پادشاهی Next Entries منابع تحقیق با موضوع تخت جمشید، بین النهرین، ایران باستان