منابع تحقیق با موضوع منابع معتبر

دانلود پایان نامه ارشد

سير تاريخي انديشه‌هاي اقتصادي اسلام519
ابتداي تاريخ انديشه‌ي اقتصادي اسلام به ظهور اسلام در مکه و سپس تاسيس حکومت اسلامي در مدينه باز مي گردد. منبع و مرجع اصلي در مورد عقايد اقتصادي اسلام، اول قرآن کريم و پس از آن گفتار و کردار و در يک کلمه سنت پيامبر اسلام حضرت محمّد(ص) است. تحول و گسترش حوزه جامعه اسلامي، با رشد انديشه‌هاي اقتصادي نزد انديشمندان مسلمان همراه بوده است و رفته رفته موضواعات فراگيري؛ مانند خراج، قيمت‌ها، پول، تجارت، روابط زمين و سامان دهي بازار در ميان آثار نويسندگان و دانشمندان مسلمان مورد بحث و بررسي قرار گرفته است.520 بنابر‌اين، انديشه‌ي اقتصادي اسلام به تدريج به عنوان يک موضوع ميان رشته‌اي در آثار مفسران، فقها، مورخان و فيلسوفان اجتماعي، سياسي و اخلاقي گسترش يافته است.521
کل دوران تاريخ انديشه‌ي اقتصادي اسلام را مي توان به دو مقطع کلاسيک (از ظهور اسلام تا اواخر قرن 19 ميلادي) و مقطع معاصر ( از اوايل قرن 20 ميلادي تا‌کنون) تقسيم کرد. مقطع کلاسيک را مي توان به دو بخش تقسيم کرد: يکي آيات و روايات(قرآن وسنت) با جهت گيري اقتصادي و ديگري موضوعات اقتصادي در متون فقهي، فلسفي- کلامي، تاريخي، اخلاقي و غيره.522
بنابراين، مباحث اين فصل با مطالعه انديشه اقتصادي اسلام در مقطع کلاسيک آغاز مي شود.

1-1)انديشه اقتصادي اسلام از اوايل ظهور اسلام تا اواخر قرن 19
اين دوره از نظر زماني، سال اول هجرت پيامبر اسلام(ص)(621 ميلادي) تا اواخر قرن 13 هجري قمري (اواخر قرن 19 ميلادي) را در بر مي گيرد. دوره ذکر شده از يک سو شامل حکومت هاي صدر اسلام که خود به نحوي تجربه‌ي اقتصادي اسلام را در برداشت. با توجه به حضور فيزيکي حضرت محمّد (ص) و امام علي(ع) در اوايل دوره‌ي ذکر شده، مي توان آزمون عملي خوبي از اقتصاد اسلامي را ملاحظه کرد. گذشته از اين، قرآن نيز در همان دوره نازل شده است که در آن آياتي در مورد امور مادي و اقتصادي آمده است. گفته‌ها، کردارها و تقرير حضرت محمّد(ص) و ائمه نيز در امور اقتصادي به عنوان يکي از منابع معتبر شرعي در اسلام شناخته شده است.523
پس از سپري شدن دوره‌ي صدر اسلام، نوبت به حکومت‌هاي اسلامي رسيد که با وجود همراه داشتن نام اسلام به ندرت به حقيقت دين توجه داشتند و در موارد زيادي نام دين تنها پوششي براي توجيه اوامر خلاف شريعت حکام بود. از ميان اين حکام به افراد معدودي چون عمر بن عبد العزيز بر مي خوريم که در صدد اجراي احکام و مباني ديني و تحقق عدالت و مصلحت واقعي بوده است524. با وجود اين، بسياري از نهادهاي اقتصادي مردمي و غير سياسي، مانند بازار، همچنان عملکرد اسلامي خود را حفظ مي کنند،525 در حالي که خلفا موضوعات اقتصادي – سياسي و مربوط به حکومت، مانند سياست مالي اسلام را دچار انحراف مي کنند526.
در بين همين حکومت‌ها و در مدت تمدن اسلامي، انديشمنداني از فقها، فلاسفه و مورخان هستند که به جنبه‌هايي از امور مالي و اقتصادي اسلام پرداخته‌اند. اين منابع و مراجع، پشتوانه‌هايي هستند که مي‌توانند منشأ استخراج امور، مسائل و موضوعاتي از اقتصاد اسلامي محسوب شدند.
انديشه‌ي اقتصادي اسلام در اين مقطع را در دو زير بخش آيات و روايات با جهت گيري اقتصادي و نيز موضوعات اقتصادي در متون فقهي، فلسفي و غيره دنبال مي کنيم.

2-1)آيات و روايات با جهتگيري اقتصادي
قبل از اشاره‌ي مستقيم به آيات و روايات، توضيح دو نكته لازم است: يكي اين است كه جهتگيري اقتصادي آيات و روايات در بيشتر موارد جنبه‌ي بسيار كلي و عمومي دارد و ترسيم امور اقتصادي جزئي و الگوي به‌خصوصي از آنها را نبايد انتظار داشت؛ به عبارت ديگر آيات و روايات لزوماً جزئيات موضوعات اقتصادي، تأثير آموزه‌ها بر رفتار مردم از جنبه‌ي اقتصادي و امثال آن را بررسي نمي کنند، بلكه اين وظيفه‌ي پژوهشگران و صاحبنظران است كه با كاربرد آن امور كلي و عمومي در آيات و روايات به استخراج اصول مشخص اقتصادي و حتي بررسي رفتارهاي اقتصادي در پرتو آن آيات و روايات مبادرت ورزند.
دوم اين كه گستردگي آيات و روايات در ارتباط با مسائل اقتصادي به قدري است كه ذكر همه‌ي آنها در اين نوشتار دشوار و البته غيرضروري است؛ زيرا هدف ما نشان دادن جهتگيريهاي كلي آيات و روايات است كه با ذكر آيات و روايات كمتري نيزبه مقصود خود خواهيم رسيد‌. براي اثبات گستردگي حجم آيات مرتبط با اقتصاد، ايرج توتونچيان در كتاب “پول و بانكداري اسلامي” طبقهبندي سورههاي قرآن را به نقل از كتاب امت و امامت527 علي شريعتي به ترتيب زير ارائه كردهاست:

موضوع
تعداد سوره
پديده هاي مادي و طبيعي
22
عقيده و مکتب فکري
22
جامعه و طبقات اجتماعي و سياست
27
تاريخ و فلسفه تاريخ
17
اخلاق و رفتار
4
مسائل مالي
4
عبادت و شعائر و مراسم مذهبي
2

ايشان در تفسير اين طبقهبندي مينويسد: براي تنظيم الگوي اقتصاد اسلامي ما به موارد دوم لغايت ششم نيازمند هستيم كه جمعاً 3/71 درصد موضوعات قرآني را تشكيل ميدهد. 528 بنابراين ملاحظه ميشود كه حجم زيادي از آيات قرآن براي مطالعات اقتصاد اسلامي قابل استفاده است.
برخي از عنوانهاي كلي اقتصادي كه در قرآن و روايات به آنها اشاره شده است، عبارتند از: 529 اسراف، عدالت اقتصادي، كسب و كار، ريا، معامله و خريد و فروش، زكات، خمس، صدقه، انفاق، سود، مال، ثروت، زراندوزي، خست، ولخرجي، زيان در معامله و تجارت، كم فروشي، حيله در معامله، بازار (سوق) بخل در معامله، ارث، رفاه افراطي (اسراف)، زهد افراطي ، جزيه، جمعآوري توليدات كشاورزي (حصاد)، خراج، خزانه، كالا (خير و متاع) طلا و نقره، سرمايه (رأس المال)، رزق، زمين، زراعت، هزينههاي عام المنفعه (سبيل الله)، دزدي اموال (سرقت)، مشاركت مالي، مشاغل، صناعت، مصارف خوراكي (طعام)، توجه به برخي از كالاها (عدس، عسل، پياز، گندم، زيتون، انجير و امثال آن) زيان و خسارت و غرامت (غين و غرم) فقر و غني، فيء، قرض، ابزار و اندازهها (كيل و ميزان و امثال آن) زندگي اقتصادي (معيشت) ملك و مالكيت، قراردادهاي اقتصادي (عهد و ميثاق و نظاير آن) جمعيت (نسل) توليدات كشاورزي (حرث) و نظاير آن.
اكنون اول به نمونههايي از آيات قرآن و سپس به روايات مرتبط با اقتصاد اشاره ميكنيم.
اول. آيات با نگاه اقتصادي
در اينجا به برخي از آيات درباره‌ي بعضي از عناوين مالي و اقتصادي اسلام اشاره مي‌کنيم. در ارتباط با كسب و كار و فعاليتهاي عمومي اقتصادي، در يكي از آيات قرآن چنين آمده است:
“به درستي ما شما را در زمين مستقر ساختيم و انواع زمينههاي زندگي اقتصادي را در آن برايتان فراهم كرديم، اما تنها گروه كمي از شما به بهرهبرداري اصولي از آنها مبادرت كرديد” (اعراف /10) در ارتباط با تجارت نيز تصريح ميكند كه اموال يكديگر را به باطل و از طرق نامشروع نخوريد، مگر اين كه تجارتي با رضايت شما انجام گيرد. (نساء /29) در يكي از آيات در مورد آزادي در فعاليتهاي اقتصادي ميگويد: “خداوند شما را بر زمين مسلط كرد و آن را در دست شما رام نمود و لذا به بهرهبرداري از انواع امكانات آن بپردازيد” (ملك /15).
در ارتباط با فعاليتهاي غيرقانوني در اقتصاد اسلامي در جايي از حرمت درآمد ناشي از قمار بحث ميشود (مائده /90 و 91 ). همچنين حرمت درآمد ناشي از ربا (بقره /275) دزدي (مانده /38) خيانت و حيله در وزن كردن و سنجش كالاها (هود /84 و رحمن /9) حرمت زراندوزي (توبه /34)، حرمت خوردن مال يتيم در مسير غيرناحق (نساء /10) و امثال آن از ديگر تأكيدات اقتصادي قرآن است.
در مورد گرفتن زكات (توبه/103) و برخي از مصارف زكات (توبه/60 ) مطالبي ذكر ميشود. حرمت توليد، خريد و فروش و مصرف شراب (بقره/219 و مائده/90 ) درآمد حاصل از غصب اموال ديگران (بقره/188) و ساير مفاسد اقتصادي از ديگر بحث‌هاي اقتصادي قرآن است.
همچنين در قرآن درباره چگونگي هزينه كردن اموال و استفاده بهينه از آنها تذكرات نسبتاً زيادي وارد شده است. در يك جا قرآن اشاره ميكند كه : “قبل از آن كه روزي برسد كه ديگر نتوانيد هيچ معامله و فعاليتي انجام دهيد از امكانات خود استفاده كنيد”. (بقره /254) برخي اشارات قرآن بيشتر با امور كلي اقتصادي مشابهت دارد. مثلاً اين كه انسانها بايد به اندازه توانايي خود كار كنند (نجم /39) همچنين در “استفاده از اموال و دارائيها اسراف نكنيد (اعراف 31) با اين كه خداوند زمين را براي استفاده همگان آفريده است (اعراف /32) و نيز ضمن توجه اصلي به آخرت سهم و نصيب دنيايي خودتان را فراموش نكنيد (قصص /77). “از جمله موارد اشاره به امور کلي اقتصادي است.
در مورد عدالت، مالكيت، ثروت و موضوعات اقتصادي ديگر، آيات فراواني در قرآن آمده است ، قبل از اتمام اين قسمت بر اين نكته تأكيد ميكنيم كه قرآن يك كتاب تخصصي در زمينه اقتصاد يا جامعهشناسي ، فيزيك ، پزشكي و حتي معارف و اخلاق نيست، بلكه قرآن كتاب راهنماي بشر براي حصول سعادت كامل (دنيوي و اخروي) است كه در زمينههاي مختلف نيز رهنمودهاي كلي دارد.
دوم. اشاره به برخي از روايات با نگرش اقتصادي.
با توجه به اين كه روايات، گفتههاي پيامبر (يا امام) هستند، از آيات قرآن قدري ملموسترند؛ زيرا به جزئيات بيشتري از زندگي واقعي ميپردازند. با عنايت به اشتراك برخي از موضوعات اقتصادي در بين آيات و روايات، در اين قسمت به موضوعات ديگري پرداخته ميشود. در ارتباط با هزينهها و درآمدهاي دولت، حضرت محمّد در دستورالعملي به يكي از سران حكومت تأكيد ميكند كه از مردم خواسته شود زكات اموال خود را بپردازند و خمس مربوط به غنيمتها را نيز براي خداوند (يا نمايندهاش پيامبر) نگه دارند530. همچنين از علي (ع) نقل شده است كه به فرزندان خود دستور ميدهد در گرفتن ماليات با مردم مدارا کنند، سخن آنها را در مورد مقدار درآمد، (براي تعيين مقدار زكات و ماليات) قبول كنند، اگر درخواست تخفيف مالياتي ميدهند، پس از بررسي به خواسته آنها توجه شود و از ماليات براي آباداني شهرهاي مردم استفاده شود. 531 از صادق (ع) نقل شده كه: “اسراف باعث فقر و ميانه روي باعث فراواني خواهد شد”.532
روايات همچنين درباره چگونگي خرج كردن ثروت و دارايي در مسيرهاي عقلايي، تأكيد فراوان دارند؛ براي مثال، شخصي كه درست هزينه ميكند به منزله‌ي مبارزه كننده در راه خدا تلقي شده است، با اين كه حضرت محمّد(ص) مي‌گويد است كه در راه خدا‌، حتي به اندازه نصف دانه خرما انفاق كنيد. 533 در روايتي آمده است كه يكي از سؤالاتي كه روز قيامت از افراد ميشود اين است كه اموال و داراييهاي خود را در چه راههايي خرج كردهاند و از چه راههايي آن اموال را به‌دست آوردهاند يا كسي كه از راه كسب حرام زندگي ميكند، عباداتش قبول نخواهد شد. 534
در ارتباط با تشويق به كار ، فعاليت مولد اقتصادي ، تلاش براي امر معاش خانواده ، جهاد دانستن كار قانوني و حلال ، اين كه تلاش قانوني در دنيا وسيلهاي براي حصول به آخرت است، ارزش كارهاي دستي و اين كه كار در واقع سنت و سيره‌ي پيامبران و اولياي خداوند است روايات زيادي وارد شده است. 535 مابه دليل اين كه منابع روايي عمومي و نيز منابع روايي اقتصادي در دسترس است، 536 از ذكر موارد بيشتر در مي گذريم.

3-1)موضوعات اقتصادي در متون فقهي و فلسفي
بخش دوم ادبيات كلاسيك اقتصادي صرفاً به نوشتههايي اشاره دارد كه موضوعاتي از اقتصاد را در ضمن متون فقهي ، فلسفي يا قطعاتي در کتب اخلاق، تاريخ و سفرنامه و … ارائه كرده است. اين مطالب را در دو بخش ديدگاههاي اقتصادي فقها و ديدگاههاي اقتصادي فلاسفه مسلمان مورد اشاره قرار ميدهيم.
قبل از اين كه به شرح و توضيح اين تقسيمبندي بپردازيم، لازم است كه در مورد جايگاه تاريخي اين دوره مطالبي مطرح كنيم. گفتيم كه اين دوره از سال 621 ميلادي هم‌زمان با سال اول هجرت پيامبر اسلام تا اواخر قرن 19 ميلادي را در برميگيرد. ميدانيم كه قرون وسطيي مسيحي از نظر تاريخي به دوره هزار سالهاي اطلاق ميشود كه با سقوط رم غربي در سال 476 ميلادي آغاز و با سقوط امپراطوري رم شرقي در سال 1453 ميلادي به‌دست تركان عثماني خاتمه مييابد؛ در نتيجه

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع علم اقتصاد، اقتصاد بازار، صاحب نظران، حقوق انسان Next Entries منابع تحقیق با موضوع عرضه و تقاضا، علم اقتصاد، عزت نفس، استقراض