منابع تحقیق با موضوع مسئولیت کیفری، حقوق جزا، حقوق کیفری، اجرای عدالت

دانلود پایان نامه ارشد

ه معنای پرسیده شده و خواسته شده آمده است. (عمید، 1362: 95) در ترمینولوژی حقوق آمده است: مسئولیت عبارت است از تعهد قانونی شخص بر رفع ضرری که به دیگری وارد کرده است. (جعفری لنگرودی ،1346، ص 641)

بند دوم : مفهوم لغوی کیفری
در معنای لغوی کیفر در لغت نامه ی دهخدا آمده است، کیفر: مکافات بدی، جزا و پاداش، عقوبت، عقاب و مجازات قانونی. (دهخدا 1345، ج 38: 475) در ترمینولوژی حقوق در مورد کیفر گفته شده: کیفر در لغت به معنای عقوبت و مجازات است. (میرزایی منفرد 1384: 7) در یکی از فرهنگ های خارجی، واژه ی «Criminal» که معادل انگلیسی واژه ی «کیفری: است، به این صورت تعریف شده است:
«آنچه که به حقوق ناظر به جرایم یا اجرای عدالت کیفری، وابسته یا مرتبط باشد.» (Campbell Black 1984; 196)
با توجه به معانی لغوی عبارت «مسئولیت» و «کیفر» می توان ادعا نمود که این معانی با مفهوم اصطلاحی مسئولیت که در ادامه خواهد آمد، ارتباط وثیقی دارد.

گفتار دوم : مفهوم اصطلاحی مسئولیت کیفری
نظر به اینکه شرط مجازات مجرم در حقوق جزا، احراز مسئولیت کیفری مجرم است، بحث مسئولیت کیفری و در نتیجه تعریف این اصطلاح، جزء مسائل پیچیده ی حقوق جزا می باشد که در اینجا پس از پایان برخی تعاریف، به جمع بندی آن ها اشاره خواهد شد. در ترمینولوژی حقوق آمده است:
«مسئولیت کیفری، مسئولیت مرنکب جرمی از جرایم مصرح در قانون را گویند و شخص مسئول به یکی از مجازات های مقرر در قانون خواهد رسید. متضرر از جرم، اجتماع است، بر خلاف مسئولیت مدنی که متضرر از عمل مسئول، افراد می باشند». (جعفری لنگرودی، 1346: 642)
تعریف دیگری ا ز مسئولیت کیفری عبارت است از اینکه:
«به موجب نظریه ای که مورد قبول واقع شده و غالب قوانین جزایی به آن توجه دارند، باید اراده مبنای عملی باشد که تعقیب آن لازم آمده ا ست. بنابراین کسی که دارای اراده باشد، مسئول است و تحت تعقیب جرایی قرار می گیرد.» (ملک اسماعیلی 1355: 89)
یکی از اساتید معتقد است:
«مسئولیت در معنای عام، آن است که شخص ناگزیر باشد درباره ی آنچه از او سر زده، توضیح دهد و مسئولیت جزایی هنگامی است که آنچه از شخص سر زده، جرم باشد.» (بوشهری 1379: 39)
یکی دیگر از اساتید حقوق جزا می نویسد:
«وقتی فردی به اعمالی مبادرت می کند که طبق قانون، جرم شناخته شده است و این اعمال یا با قصد مجرمانه انجام می شود و یا با خطای کیفری ممزوج می شود، قانون، بزهکار را در نظر جزایی مسئول می شناسد و او را مستوجب مجازات یا اقدامات تأمینی می داند.» (نوربها 1369: 169)
صاحب کتاب مسئولیت کیفری ضمن تعریف مسئولیت کیفری به نوعی الزام شخص به پاسخگویی آثار و نایج نامطلوب پدیده ی جزایی یا جرم، تصریح می کند که از دیدگاه کیفری، ارتکاب جرم یا هر نوع تخطی از قوانین و مقررات جزایی تنها به خودی خود موجب مسئولیت کیفری نیست، بلکه برای مسئول شمردن مرتکب جرم به جهت اخلاقی و اجتماعی و قابل سرزنش دانستن وی شروطی همچون نشأت گرفتن وقوع جرم از میل و اراده ی آگاهانه ی مرتبط، حاکی بودن جرم از سوء نیت مرتکب یا خبط و خطای او و همچنین وجود قابلیت انتساب بین جرم و فاعل ضروری می باشد. (ولیدی 1371: 26)
محمد عوض در تعریف مسئولیت کیفری می نویسد: «به طور کلی برای مسئولیت دو مفهوم وجود دارد: مسئولیت بالقوه و مسئولیت بالفعل؛ مسئولیت بالقوه مجرد است (ذهنی صرف است) و مسئولیت بالفعل واقعی است و مراد از مفهوم اول، صلاحیت و اهلیت شخص است چرا که شخص باید متحمل پیامد انجام کار باشد و مسئولیت به این معنی صفت و یا حالتی در شخص است که با او ملازمه دارد، اعم از اینکه فعلی مسئولیت آور از او صادر شود یا خیر، اما مراد از مفهوم دوم، تحمل شخص نسبت به پیامد هایی است که حقیقتاً از وی صادر شده است و مسئولیت به این معنی، مجرد صفت یا حالت قائم بعه شخص نیست بلکه علاوه بر آن، جزا را هم به دنبال دارد و به لزوم حکم عقلی، مفهوم دوم، در بردارنده ی مفهوم اول است و یا مفهوم اول مفروض گفته می شود، چرا که اعمال پیامد های انجام کاری به شخص منتصور نیست مگر اینکه شخص اهلیت تحمل آن پیامد را داشته باشد.» (عوض 1985 م، ص 416) در میان حقوق دانان و جرم شناسان فرانسوی، در مورد مسئولیت کیفری تعاریف متعددی وجود دارد؛ در یکی از این تعاریف آمده است: «علوم جدید جرم شناسی و مخصوصاً روان شناسی جنایی ثابت می نماید که در ضمیر باطن هر کس ولو آن ها که از نظر قانون غیر مسئولند، مقداری حس مسئولیت وجود دارد. این احساس مسئولیت یک واقعیت انسانی است که به هیچ وجه نباید مورد بی اعتنایی قرار گیرد. صرف نظر نمودن از این احساس باطنی مسئولیت، ما را از واقعیت و حقایق دور می نماید.» (آنسل 1370،ص 268)
دیگر استاد جرم شناس فرانسوی معتقد است: «اصطلاح مسئولیت کیفری معانی مختلفی دارد. معنای مورد نظر ما در اینجا (جرم شناسی حقوقی) دلالت بر مفهومی دارد که در پرتو آتن می توان یقین کرد که چه اشخاصی باید جوابگوی نقض قانون کیفری باشند، معنای این الزام چیست و محتوای آن کدام است و دامنه ی آن تا کجاست؟ حقوق کیفری تحققی هر کشور سازمان خود را بر اصل نسبتاض پیچیده ی مسئولیت کیفری استوار می سازد.» (گسن 1370،ص 627)
در میان فقهای اسلامی، بحث مسئولیت کیفری همانند حقوق جزاء تحت عنوان مستقل مورد تدقیق قرار نگرفته و ذیل مباحث حدود، قصاص و دیات مطرح شده است و برای فعم تعریف آن از نگاه فقهی ضرورت دارد در آثار فقها غور شود. عبدالقادر عوده به عنوان یک پژوهشگر فقهی، با استفاده از نظرات فقها مسئولیت کیفری را چنین تعریف می کند: «معنای مسئولیت کیفری در شرع اسلام آن است که انسان نتایج آن دسته از اعمال ممنوعه ای را که با اختیار و آگاهی از محتوا و نتایجشان ارتکاب نموده، تحمل کند. بنابراین، چنانچه کسی فاقد اراده است، مثل مکرَه یا شخصی که در حال اغماء مرتکب عمل ممنوع (حرام) شده باشد، از نظر کیفری مسئول نخواهد بود و کسی که در جریان عمل منع شده اراده داشته ولی به ماهیت آن فعل اگاهی نداشته باشد، مثل طفل و مجنون نیز از نظر کیفری مسئول قلمداد نخواهد شد. پس مسئولیت کیفری در شریعت مبتنی بر سه رکن استک اول آنکه انسان عمل ممنوعه ای را به انجام رسانده باشد؛ دوم آنکه عمل مرتکب توأم با اختیار باشد و سوم آنکه فاعل به ماهیت عمکل ارتکابی خویش آگاهی داشته باشد. وقتی این سه رکن جمع شوند، مسئولیت جزایی نیز پدید می آید و تا هنگامی که یکی از آن ها مفقود باشد، مسئولیت جزایی نیز وجود نخواهد داشت.» (عود 1405 ه ق، ج 1،ص 392)
به نظر می رسد علیرغم تفاوت نظر میان حقوق دانان، بتوات تعاریف مختلف مسئولیت کیفری را به یکی از سه تعریف ذیل ارجاع داد:
– مسئولیت کیفری عبارت است ار قابلیت یا اهلیت شخص برای تحمل تبعات جزایی رفتار مجرمانه ی خود.
– مسئولیت کیفری عبارت است از الزام یا تحمیل تبعات جزایی رفتار مجرمانه ی شخص بر وی.
– مسئولیت کیفری عبارت است از التزام یا مجبور بودن شخص نسبت به تحمل تبعات جزایی رفتار مجرمانه. (میر سعیدی 1383،ص 21)

مبحث دوم : تاریخچه ی مسئولیت کیفری
بحث از تاریخچه ی مسئولیت کیفری، طر تفکر و تلقی گذشتگان از این موضوع و در عین حال سیر تطور آن در طول زمان را مشخص می سازد و حاوی این پیام است که آنچه امروزه به عنوان امر قطعی و غیر قابل خدشه می نماید، در زمان های گذشته چه وضعیت و کیفیتی داشته است. مثلاً معافیت های امروزی صغار و مجانین، عدم محاکمه ی اجساد و حیوانات و … که جزء اصول مسلم امروزی حقوق جزا هستند، برای رسیدن به وضعیت موجود، راه پر پیچ و خمی را طی نموده اند که بررسی آن حاوی نکات قابل ملاحظه ای است. بر همین اساس، تاریخچه ی مسئولیت کیفری در دو بستر قدیم الایام و دوران معاصر مورد بحث قرار می گیرد.
گفتار اول : مسئولیت کیفری در قدیم الایام
مسئولیت در دوران قدیم دارای تقسیمات امروزی به مدنی، کیفری، ا نتظامی و … نبوده و بر اساس فکر انتقام که نوعی حق طبیعی در دفاع از خویش تلقی می شود، به شمار می آمده است و اهدافی همچون تنبیه، ارعاب، رعایت مصالح اجتماعی، اصلاح بزهکار و … مد نظر نبوده و عموماض جنبه فردی و انتقام جویانه داشته و تابع میزان قدرت بزه دیده یا کسان وی و آداب و رسوم معمول بوده است. به طور کلی مسئولیت در این ایام را می توان دارای سه ویژگی دانست که به شرح زیر به آن پرداخته می شود.

بند اول : فقدان عنصر روانی و موضوعی شمردن مسئولیت
موضوعی بودن مسئولیت عبارت است از اینکه مسئولیت متوجه کسی است که از عمل او آسیب یلا خسارتی به بار آمده است و همین تحقق خسارت یا به عبارتی تحقق عنصر مادی برای مسئولیت کافی است و بحث از عمدی یا غیر عمدی بودن رفتار، وجود یا عدم سوء نیت مرتکب، امکان یا عدم امکان مسئولیت پذیری متهم و … مطرح نیست و وقوع خسارت رای تحقق مجرمیت کگافی است.مجمع القوانین حمورابی به عنوان یکی از قدیمی ترین قوانین بشری در بند 229 خویش مقرر می دارد: هرگاه معماری برای کسی خانه ای بسازد و در ساختن خانه رعایت استحکام را ننماید و در نتیجه خانه بر سر صاحب خانه خراب شود و موجب فوت صاحب خانه شود، چنین معماری مستحق مجازات اعدام است. (محسنی 1376، ج 3،ص 5) از مطالعه ی آثار و متون باقی مانده از الواح دوازده گانه ای که مبنای حقوق روم را تشکیل می داده، چنین برمی آید که در روم باستان، مرتکب جرم مسئول شناخته می شده، خواه چنین شخصی عاقل بوده یا دیوانه، خواه مختار خواه مجبور، آزاد یا نبده و … اصولاً بین جرایم عمد و شبه عمد و خطا تفاوتی وجود نداشته و لذا دیوانگان همانند عقلا محاکمه و مجاازت می شدند. (ولیدی 1371،ص 85)
بند دوم : تسری مسئولیت به حیوانات، مردگان و اشیاء
اگر چه امروزه انسان بودن متهم و زنده بودن وی در زمان رسیدگی کیفری و ا جرای مجازات جزء اصول مسلم حقوق کیفری است اما بررسی تاریخ حقوق کیفری حاکی از مباحث دیگری است که البته قابل تأمل می باشد. در مصر قدیم افراد می توانستند تا قبل از قرار گرفتن جسد در کفن یا تابوت، علیه میت اقامه ی دعوی کنند یا اگر در حین محاکمه معلوم می شد که متوفی مرتکب جرم مهمی گردیده است، از تشریفات مخصوص و داشتن قبر و مومیایی محروم می شد و حتی اگر نام و شهرتی داشت، نام وی از دفتر و صورت اشخاص صاحب نام و نشان حذف می شد. (محسنی 1355،ص 12- 10) البته در یونان و روم نیز چنین وضعی رایج بود. در سال 1458 م. ذر فرانسه شخصی به نام «دوک آلاتسونم پس از مرگ، به علت آشکار شدن جاسوسی اش علیه فرانسه در زمان حیات، مسئول و محکوم گردید که منزلش خراب، کلیه ی اموالش ضبط، نام و عنوان «دوکی» ووی حذف و فرزندان و اعقابش از داشتن عناوین و مقام رسمی و داشتن نسبت با پادشاه محروم شوند. البته این موارد که بنا بر عرف و عادت قضایی دنبال می شد، در سال 1670 م. به وسیله ی لویی چهاردهم پادشاه وقت فرانسه، طی فرمان معروفی به نام «آیین کیفری» به رسمیت شناخته شد. (ولیدی 1371: 81) در مورد مسئولیت حیوانات که حتی در «سفر احبار» یا «سفر لاوین» تورات نیز نمونه هایی از آن وجود دارد، حیوانات قابل تعقیب و مجازات شناخته می شدنند و این امر که در یونان و روم مبسوق به سابقه بود حتی تا بعد از انقلاب فرانسه در 1789 م. نیز ادامه داشت که نمونه ی آن برخورد با خوک های قاتل در فرانسه می باشد. در اواخر قرن 14 میلادی در فرانسه و منطقه ی بورگنی، سه خوک ماده و یک خوک نر، صاحب خود را کشته و می بلعند و قاضی محل علاوه بر شکنجه و اعدام این چهار خوگ، حکم به اعدام سایر خوک های حضار در گله به جرم معاونت در قتل می دهد. صاحب گله به دوک بورگنی (فیلیپ لویل پسر پادشاه فرانسه) حاکم منطقه شکایت می کند و وی اینگونه حکم صادر می کند: «فیلیپ دوم، فرزند پادشاه فرانسه، دوک بورگنی، والی و سرپرست مناطق تحت فرماندهی خود چنین مقرر می دارد که چون متقاضی از ما استدعا نموده با اجرا یعدالت در مورد چهار خوک گناهکار، مابقی خوک ها را از مجازات معاف بداریم، لذا با قبول این تقاضا دستور می دهیم که با اجرای عدالت در مورد سه خوک ماده و یک خوک نر، مابقی گله ی خوک ها با اینکه در جریان

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع مسئولیت کیفری، قانون مجازات، رافع مسئولیت کیفری، مجازات اسلامی Next Entries منابع تحقیق با موضوع مسئولیت کیفری، حقوق کیفری، انقلاب اسلامی، عنصر مادی