منابع تحقیق با موضوع غازان خان، ترکان خاتون، ماوراءالنهر

دانلود پایان نامه ارشد

،1350،103). به هنگام بر تخت نشستن ابوسعید ،کردوجین تدارکات جشن تاجگذاری او را فراهم نموده و دربار را مهیا ساخت ، ابوسعید نیز به پاس این خدمات حکومت فارس را به او داد و سال بعد نیز شوهرش را بعنوان باسقاق به آنجا فرستاد(همانجا).پس از او اعضای خاندان طیبیی در فارس بر سر کار آمدند4.و پس از مرگ ایلخان ابوسعید حکومت این ایالت به پیر حسن رسید.

4-3- ایالت شبانکاره

مستوفی در مورد این ایالت می نویسد: «آن شش موضع است و گرمسیر و حدودش با ولایات فارس و کرمان و بحر فارس پیوسته است ، حقوق دیوانی اش در عهد سلاجقه بالای دویست تومان این زمان بوده است و در این زمان بیست و شش هزار دینار است و دارالملک آنجا قلعه ایگ و قصبه زرکان است وهر دو به هم متصل اند» (مستوفی ،1362،138).
از نظر جغرافیای سیاسی این ولایت در زمان مغولان شکل گرفت ، در هنگام حملات مغولان این ولایت شامل اصطهبانات ، نیریز ، شیکانات و دارابگرد می شد(همانجا).دارابگرد توسط مظفرالدین محمد بن مبارز تصرف شد،که تا پیش از این تاریخ دارابگرد یا جزو قلمرو تحت تسلط حاکم شیراز بود(نطنزی ،1336،5).
شبانکاره ای از مظفرالدین نامی در هنگام حملات مغول به عنوان حاکم شبانکاره نام می برد و در این مورد می نویسد :«ملک مظفر چون فهمید چنگیز خان قصد حمله به شبانکاره را دارد و او تاب و توان مقاومت در برابر مغولان را ندارد و دست چنگیز خان برتر از همه سپاهیان دیگر است ، لذا هر سال هدایایی را به فرد مورد اعتمادی می داد تا به نزد قاآن ببرد و به اطلاع او برساند که این ولایت کوهستانی است و مردمانش بیچاره و کوه نشین هستند و نوای جهت سیر شدن خود ندارند . بدین وسیله فتنه حمله مغول را از خود دفع کرد»(شبانکاره ای،1363 ،164).
مظفر الدین تا زمان هلاکو حاکم ناحیه شبانکاره بود و در همین زمان بود که حمله مغولان به این ولایت به وقوع پیوست ،که وصاف علت این تهاجم را کشور گشایی مغولان می داند و در این مورد می نویسد :« هلاکو خان که طبق یاسای چنگیز خان ،همه قلعه ها را ویران میساخت ،پس چون قلعه های ماوراءالنهر ،عراقین ،قهستان ،حلب ، شامات ، موصل و فرس و کرمان را تصرف کرد در سال 658ﻫ تکونجه امیر تومان را تعیین فرمود تا قلعه ایج را تسخیر کند و هر چه در انجاست به غارت ببرد»(آیتی ،1366،254).هنگامیکه ملک مظفرالدین محمد از این حمله آگاه شد قصد مقابله با مغولان را نمود و در این راستا شروع به جمع آوری سپاه کرد و به مقابله با آنها رفت(ناشناخته،1355،169). ملک مظفرالدین در این نبرد جنگ کشته شد و پسرش قطب الدین مبارز به جای او نشست ، نطنزی در این باره می نویسد:«مملکت را هر سال از مغول به شش هزار دینار زر رایج به مقاطعه بستد»(نطنزی،1336،5). پس از مدتی مردم شبانکاره بر او خروج کردند که این خروج بر او شاید نشانه ضعف و عدم لیاقت او باشد .(شبانکاره ای ،1363،168).پس از او حاکمان یکی پس از دیگری بر سر کار آمدند .
در دوره اباقاخان بین شبانکاره و کرمان اختلافی بر سر سیرجان رخ داد ؛ هرچند ابا قاخان وانمود کرده که می خواهد حق را به حق دار برساند ،اما ظاهرا ازدواج سیاسی او با دختر ترکان خاتون مانع انجام این احقاق حق شده است و او تنها قسمتی از سیرجان را که توسط حکام شبانکاره ای خریداری شده بود را به آنها سپرد و ما بقی آنرا تابع حکم پادشاهان پیشین قرار گرفت(لین ،1389،180). دخالت مغولان از ان پس رو به فزونی نهاد. آنها سعی داشتند مانع قدرت گیری حکام شبانکاره شوند و در این راستا از افراد زیادی برای رسیدن به حکومت حمایت نمودند تا به نوعی اختلافات داخلی مانع قدرت گیری این خاندان شود، پس از مرگ ابوسعید این ایالت در حوزه نفوذ سلاطین اینجو قرار گرفت.(نطنزی ،همان،9-8).

فصل پنجم

چگونگی شکل گیری تومان های عراق عجم

مقدمه
هرچند واژه عجم پس از ورود مسلمانان در مورد غیر اعراب به خصوص ایرانیان به کار می رفت ،اما واژه ایالت عراق عجم در دوران پس از سلجو قیان در مورد ایالتی به کار رفت که به نام جبال معروف بود .با توجه به اشارات «یاقوت» می توان دریافت که این عنوان در مورد مناطق مرکزی ایران به کار میرفته ؛ او اشاره دارد که این واژه در وحله اول غلط و ثانیا جدید است(حموی،1380:ج2،99).اما با ورود مغولان به ایران این ایالت شکل جدیدی به خود گرفت که طی آن کردستان از آن جدا شده و به شکل جدیدی در آمد و یزد نیز به محدوده آن اضافه شد. با توجه به اطلاعاتی که حمدالله مستوفی درکتاب نزهه القلوب ارائه می دهد ، در زمان مغولان عراق عجم به نه تومان تقسیم شده است.مستوفی حدود آن را نیز این چنین توصیف می کند : « حدودش با ولایات آذربایجان و کردستان و خوزستان و مفازه و قومس و جیلانات پیوسته است»(مستوفی،1362،48).
نگارنده در این قسمت قصد دارد تا جائیکه که منابع اطلاعاتی از این تومانها بدست می دهند به وضعیت سیاسی ، اجتماعی، اقتصادی و مذهبی آنها بپردازد.

5-1- تومان اصفهان

حمدالله مستوفی از دو تومان در اصفهان نام می برد ، او این تقسیمات را یکجا آورده و مرزهای آن دو تومان را از یکدیگر مشخص ننموده است، نگارنده نیز بر اساس همین تقسیم بندی به بررسی آنها خواهد پرداخت. تومان های اصفهان دارای سه شهر اصفهان ، فیروزان و فارفا بوده است(همانجا). اصفهان یکی از مناطقی بود که مورد حمله مغولان قرار گرفت. در آن زمان غیاث الدین خوارزمشاه حاکم این شهر بود ، تصرف اصفهان 15 سال طول کشید و لشکر جرماغون و خیتانوین پس از اینکه قاضی اصفهان را به قتل رساندند ، موفق به تسخیر این شهر شدند(جوزجانی،1342،190) جرماغون که مدتی قب لاز سوی اکتای به ایران فرستاده شده بود ، اما پس از به قدرت رسیدن تورکینا خاتون ، او ارغون را برای اداره خوزستان و عراق عجم به ایران فرستاد (گروسه ،1368،573). پس از به تخت نشستن منکوقان ،امیر ارغون به مقام امیرالامرای رسید و تومانهای اصفهان ، قم ، کاشان به «علی ملک »که در حکم شریک امیرارغون بود سپرده شد(جوینی ، بی تا:ج2،255؛ تتوی ودیگران،1382:ج6،3913).
اما پس از مدتی در زمان منکوقان ، مغولان به این فکر افتادند که روند ایجاد حکومت لشکری و نظامی در اران و موغان و نصب یک حکومت کشوری و مالیاتی در خراسان و عراق عجم خاتمه دهند و دست به ایجاد یک سازماندهی سیاسی منظم و واحدی مافوق این دو حکومت برقرار سازند(گروسه ،1368،575). در این راستا تصمیم تصمیم بر این شد تا هلاکو به ایران فرستاده شود و هدف منکوقان از این عمل نیز این بود تا هرکس به مملکت و متصرفات خود مشغول گردد(شبانکاره ای ،1363،258). هنگامیکه هلاکو به حکومت نشست ، تغییری عمده در نظام اداری ایجاد نمود ؛ اینگونه که به جای حکام ولایتی فرزندان خود را بر ایران سلطنت داد . بر این اساس ممالک عراق ، خراسان ، مازندران تا فرضه جیحون را به اباقاخان داد . وقتی هلاکو در سال 663 هـ وفات یافت ، اباقاخان به جای او نشست و او نیز حکومت اصفهان و معظم ولایات عراق عجم را به خواجه بهاءالدین پسر صاحب دیوان ، شمس الدین داد(بناکتی،1348،427). و او را بر آنجا حاکم گردانید . آنگونه که منابع بیان می نمایند ، بهاءالدین فردی سختگیر و با قساوت بوده است ، میرخواند در این مورد می نویسد : « او در اصفهان با سطوت و ابهت تمام حکومت می کرد و چون طبیعت مردم اصفهان را به فتنه و آشوب مایل و مستعد دید ، در عفو و اغماض را بربست و به کوچکترین گناه ، به قتل مجرمان فرمان می داد . و در امر حکومت و نظام شهر چنان سختگیری می کرد که دکانداران اصفهان ، شبها دکانهای خود را نمی بستند و رنود و اوباش و دزدان هرگز مجال رفت و آمد در بازارها و کویهای شهر را نداشتند.» (میرخواند 1375،908).
در این زمان مجدالملک یزدی که از وزیر زادگان اتابک یزد بود با کدورتی که بین او و یوسف شاه یزدی پیش آمده بود ، متوجه اصفهان شد و ملازمت خواجه بهاءالدین را اختیار نمود (وصاف ،1269،60-59). اما پس از آن که بهاءالدین را تندخو دید به نزد شمس الدین محمد رفت،(خواند میر،1353 ،273). بهاءالدین حاکمی پر صلابت بود که با قدرت حکومت می کرد و با شوقی تمام و علاقه ای مفرط جماعت شعرا و صنعت گران را تشویق به فعالیت می نمود (براون،1339،32). همچنین او در اصفهان برای خود قصرهایی بنا نمود و باغها و گردشگاههای زیبایی ترتیب داد.(وصاف ،1269،60).
در زمان احمد تکودار تومان های عراق به دیوان خاص اختصاص داشت(خواند میر، 1362،122). در این زمان بوره نامی شحنه اصفهان بود. (رشید الدین فضل الله،1367:ج2،718).با روی کار آمدن ارغون ، سعدالدوله یهودی همه کاره شد و نزدیکان خود را به حکومت گماشت . در این زمان یهودیان در اصفهان نیز مانند دیگر بلاد عجم بیدادها نمودند(انصاری،1321،145). و زندگی را بر مردم سخت گرفته تا اینکه در سال 690 هـ مردم اصفهان به اتفاق سلغرشاه شحنه اصفهان را کشتند و خطبه به نام اتابک افراسیاب خواندند(همان،147). در زمان گیخاتو این آشوب ها خوابانده شد. هنگامیکه بایدو درسال 694 هـ به جای گیخاتو نشست ، جمال الدین دستجرانی به منصب وزارت او رسید و او نیز اداره عراق عجم را به تولادای سپرد(میر خواند ،1375،934).
در این هنگام بایدو و غازان خان به مصاف یکدیگر رفتند. پس از آن مقرر شد که ولایت عراق عرب ، دیار بکر ، آذربایجان ، ارمن ، گرجستان و روم از آن بایدو خان و عراق عجم ، فارس ، خراسان ، شبانکاره ، خوزستان و لرستان در دست غازان خان باشد(مستوفی ،1339،602). اما پس از مدت کوتاهی بایدو عهد خود را شکست و در آخر در زد و خوردهایی که بین او و نیروهای غازان خان رخ داد ، متحمل شکست شده و در 694 ﻫ در تبریز به قتل رسید پس از قتل او غازان که با نفوذ امیر نوروز مسلمان شده بود به حکومت رسید، همزمان با مسلمان شدن غازان مغولانی که در اصفهان بودند،نیز به اسلام گرویدند(انصاری،1321،147).
در هنگام به تخت نشستن غازان اوضاع عراق عجم و آذربایجان ودیگر ولایاتی که حقوق دیوانی آن قیچور بود ، بر مردم فشار زیادی وارد کرده بود (مستوفی ،1339،604). بنا به گفته رشیدالدین فضل الله : «چون این ایالات را به مقاطعه به حکام می دادند و اخراجات و مقرری از او مجری می داشتند ، آن حاکم سالی دو قیچور و در بعضی مواقع بیست و سی قیچور از رعیت می گرفت و غازان غان ،قپچور را از شهرها برداشت و تمغا را برقرار کرد» (رشید الدین فضل الله،1367:ج 2،1024) مستوفی در این باره می نویسد : « از این تدبیر مال مضاعف حاصل می شد و مردم در آسایش و راهها ایمن شد» (مستوفی ،همان،604). حتی گفته می شود که غازان خان بمنظور احیای زندگی شهری در بعضی بلاد مانند: اصفهان مبلغ تمغا را به نیم تقلیل داد. (پطروشفسکی ، بی تا،742). همچنین غازان در بعضی از شهرهای ایران از جمله اصفهان دارالسیاده هایی نیز ساخت(شبانکاره ای ،1363،269).
در دوره الجایتو حاکم اصفهان رکن الدین احمد بود ، چنانچه حافظ ابرو اشاره می کند ، هنگامی که امیر چوپان به آن ولایت رفت پیشکش هایی به او داده و در حمله به گیلان نیز برای او لشکری مهیا ساخت (حافظ ابرو ،1317،12). هنگامی که بین دو وزیر الجایتو یعنی رشید الدوله و تاج الدین علیشاه اختلافاتی پیش آمد ، الجایتو دستور داد که تمام ممالک را به دو قسمت تقسیم نمایند. تا اینکه پس از آن ، از آب میانه و کنار عراق عجم ، فارس ، کرمان ، شبانکاره و لر بزرگ و کوچک تا سر حد خراسان تحت نظر رشیدالدین و تبریز ، موغان ، اران و … در دست تاج الدین علیشاه باشد.(قاشانی،1348،195). زمانیکه الجایتو مذهب امامیه را پذیرفت به سلطان خبر رسید که اهالی اصفهان در این باب مضایقه دارند بنابراین عده ای را برای سرکوب آنها فرستاد و همین که لشکریان به آن حدود رسیدند ، اصفهانیان خطبه خواندند و نثارها نمودند(غفاری کاشانی، 1404 ،346).و حتی مسجد جامع اصفهان را نیز در این زمان به نام ائمه زینت دادند.(انصاری،1321،148).
پس از وفات الجایتو ، ابوسعید به جانشینی او رسید.در زمان این ایلخان نیزامیر

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع ترکان خاتون، تقسیمات کشوری، قراختاییان Next Entries منابع تحقیق با موضوع پیشه وران، شهر ورامین، تهاجم مغول