منابع تحقیق با موضوع عرضه و تقاضا، علم اقتصاد، عزت نفس، استقراض

دانلود پایان نامه ارشد

ملاحظه مي‌كنيم كه تاريخ اسلام تا سال 1453 ميلادي هم‌زمان با دوره‌ي قرون وسطي مسيحي است.
در كتب مربوط به تاريخ عقايد و انديشههاي اقتصادي، سهم انديشمندان مسلمان در اعتلاي علم اقتصاد ناديده گرفته ميشود. معمولاً اين كتابها با بررسي افكار يوناني و رومي و برخي از دانشمندان و قديسان قرون اوليه مسيحي، دورهاي حدود پانصد سال را ناديده ميگيرند تا به عصر توماس آکويني در قرن 13 ميلادي ميرسند. ميراخور در مقالهاي با عنوان “سهم مسلمانان در مطالعات اقتصادي” به بررسي تفكر اقتصادي اسلام در اين دوره‌ي حذف شده از تاريخ اقتصادي مي‌پردازد و تأثير آن را بر انديشمندان مسيحي بعد از قرن سيزدهم نشان ميدهد. او در اين رابطه مينويسد: “هدف ما اين است كه نشان دهيم در تاريخ انديشه اقتصادي، سهم انديشمندان مسلمان در اعتلاي اين علم ناديده گرفته شده است”.537 وي در ادامه ميافزايد: “هدف ديگر ما اين است كه توجه تاريخ نگاران را به اين “نقطه‌ي كور” در تاريخ تفكر اقتصاد جلب نموده و اعلام داريم كه اين “خلأ بزرگ” هرگز وجود نداشته و نقش مسلمانان خيلي بيش از “انتقال دهنده‌ي” افكار يونانيان بوده است”.538 وي سپس نتيجهگيري ميكند كه “اگر قرار است افكار يوناني و رومي در تاريخ انديشه اقتصاد مكاني داشته باشد، افكار علماي مسلمان نيز به همان اندازه ( و اگر نه بيشتر ) شايسته‌ي عنايتاند تا شايد بدين وسيله تاريخ عقايد اقتصادي بتواند تداوم تاريخي خود را حفظ كند”.539 با همين انگيزه ما نيز در ادامه بحث خود به طرح اجمالي برخي از ديدگاههاي اقتصادي انديشمندان مسلمان تا قرن 19 ميپردازيم. منابع اسلامي در زمينه‌ي اقتصاد موضوعات و عناوين متعددي را در بر ميگيرد كه بسياري از مسائل اقتصادي را پوشش ميدهد. برخي از اين موضوعات بدين شرح است: زمين، مصرف، بيتالمال، تجارت، خراج، ربا، رفاه، ارزاق زراعت، زهد، قيمت، بازار، صنعت مضاربه، مالياتها، انفاقات ، فقر،كسب ، اموال، پول، وقف، سياست دولت در امور مالي، قرض، درآمدها، هزينههاي بيتالمال، ركود اقتصادي، آباداني و رابطه برخي ارزشهاي اقتصادي با چارچوب اخلاقي و تمدني540 و … توضيح بيشتر درباره برخي از اين موضوعات از نگاه انديشمندان مسلمان در مباحث زير خواهد آمد.
اول. نگرش فقها به مسائل اقتصادي در اسلام
نظرات فقها در مورد مسائل اقتصادي در قالب دو دسته متون قابل طبقهبندي است: 541 اول متون فقهي جامع و ديگري متون فقهي تخصصي كه در اين دو گروه بحث‌هاي نسبتاً مستقلي از حقوق اقتصادي و مالي را در قالب تحليلهاي فقهي مدون كردهاند. در مورد متون دسته اول، به دو نمونه از فقهاي اهل تشيع و اهل تسنن اشاره ميكنيم. از فقهاي اهل تشيع به كتاب لمعه‌ي شهيد اول (786-734 هـ. ق) و از فقهاي اهل تسنن به مغني المحتاج شربياني (ت 977 هـ / 1569م ) اشاره ميكنيم.
كتاب لمعه داراي پنجاه و دو كتاب است كه تعدادي از آنها بار اقتصادي يا حقوقي دارند؛ مثلاً بحث‌هاي مستقلي در زمينه خمس و زكات، وقف، هدايا، خريد و فروش، استقراض، رهن، اجاره، مشاركت مضاربه، مزارعه، مساقات، وكالت، جعاله، غصب، آباد كردن زمينهاي باير و ارث در اين كتاب تدوين شدهاند؛ بنابراين در نيمي از مباحث كتاب مذكور، پيوندهاي حقوق اقتصادي مطرح است.
كتاب فقهي مغني المحتاج (از اهل سنت) با آن كه بيش از پنجاه و دو بحث را در برميگيرد ، در امور حقوقي و يا اقتصادي تشابهات بسيار زيادي با كتاب فقهي لمعه (از شيعه) دارد. در مواردي فقه اهل سنت به خاطر برخورد بيشتر با حكومت و نياز به تدوين و حل و فصل مسائل اقتصادي، عناوين اقتصادي بيشتر و منظم‌تري از آثار فقهي شيعه دارد؛ مثلاً در كتاب فقهي مورد بحث از اهل سنت، بحث مستقل هزينهها وارد شده است يا مبحث مستقلي درباره‌ي ماليات خاص جزيه تدوين شده است.
در مورد دسته‌ي دوم از متون فقهي به برخي از نوشتههاي فقها اشاره ميكنيم:
كتاب “الخراج” قاضي ابو يوسف (113-182 هـ. ق و 731 – 798 م) شايد از اولين نوشتهها در اين رابطه باشد. اين كتاب اگر چه به نام الخراج مشهور شده است، مباحث ايراد شده در آن تنها مربوط به خراج نيست و تقريباً مهم‌ترين ابواب و مسائل مالي مورد نياز‌، در آن بحث شده است. 542 موضوع اصلي مورد بحث ابويوسف ماليات و وظايف اقتصادي دولت است او برتري ماليات بندي نسبي (مقاسمه) را بر نظام ماليات ثابت بر زمين (خراج) از جهت درآمد و عدالت بيان كرده است. او احكام ماليات را بيان مي‌كند كه عبارتند از: توان پرداخت، تعيين زمان جمعآوري ماليات و نوع آن به منظور تسهيل كار جمع‌آورندگان ماليات و تصميم گيري متمركز در امور مالياتي. ابويوسف بر كارهاي عام المنفعه از قبيل تسهيلات آب رساني و احداث بزرگراه تأكيد ميكند. وي همچنين از جمله وظايف حاكم را اقداماتي براي گسترش كشاورزي ميداند. 543
كتاب “الاموال” ابوعبيد قاسم ابن سلام متوفي 224 هجري در بردارنده‌ي مطالبي، چون وظيفه‌ي حكومت نسبت به شهروندان، حقوق مالي مردم و حكومت، انواع مالياتهاي شرعي و عرفي، امتيازات اقتصادي حكومت براي مردم، زكات و خمس و جزييات ديگري است. 544
در كتاب “الحسبيه في الاسلام” ابن تيميه، بحث‌هايي در مورد امور نظارتي حكومت اسلامي ،به ويژه در مسائل مالي و حقوقي مطرح ميشود. نفي الدين ابن تيميه (1328-1262 م و 661-728 هـ. ق) از علماي قرن چهاردهم ميلادي است كه در نوشتههايش درك درستي از نيروهاي بازار مشاهده ميشود. او مفاهيمي نظير قيمت تعادلي، نيروهاي عرضه و تقاضا، ضرورت دسترسي عرضه كنندگان و مصرف كنندگان به اطلاعات كامل در مورد كالا و بازار، آزادي اقتصادي، انحصار و نقش دولت را در بازار مطرح کرده است. 545 ابن تيميه در مورد قيمتهاي بازار مينويسد:
“افزايش يا كاهش قيمتها، همواره به دليل ظلم برخي از افراد نيست. برخي از اوقات دليل آن نقص در توليد يا كاهش در واردات كالاهاي مورد تقاضاست؛ بنابراين اگر تمايل به مصرف افزايش يابد، در حالي كه موجودي آن كاهش يابد، قيمت آن افزايش خواهد يافت و از طرف ديگر اگر موجودي كالا افزايش يابد و تمايل به مصرف آن كاهش يابد، قيمت كاهش مييابد. كميابي با فراواني از اين نوع ممكن است به رفتار هيچ يك از توليدكنندگان يا مصرف كنندگان مربوط نگردد. البته برخي اوقات اين امر ممكن است به بيعدالتي مربوط شود، اما همواره اين مطلب مصداق ندارد546.”
ابن تيميه خواهان دخالت دولت در بازار براي جلوگيري از انحصار، انحصار خريد، تكاثر و احتكار است. حفظ رقابت عادلانه و داد وستد شرافتمندانه به نظر ابن تيميه مستلزم واداشتن توليد كنندگان، تاجران و مردم عادي به رعايت رفتار اسلامي است. او مسئوليتهاي ديگر دولت، از جمله تأمين نيازهاي اساسي مردم از طريق سازماندهي توليد و توزيع را نيز مطرح ميكند. درباره‌ي مفهوم مالكيت، او بر حق دولت در محدود كردن با الغاي مالكيت در شرايطي خاص تأكيد ميكند. 547
دوم. نگرش فلاسفه به موضوعات اقتصادي در اسلام.
فلاسفه مسلمان، علماي اخلاق، مورخان و ساير انديشمندان مسلمان پيرامون برخي از مسائل اقتصادي و مالي نظراتي در ضمن نوشتههاي فلسفي يا فقهي – فلسفي خود ارائه كردهاند كه به بعضي از آنها اشاره ميشود
“تفكر اخوان الصفا كه از اوايل قرن چهارم هجري (قرن دهم ميلادي) مطرح شد، پيوندي اخلاقي بين دين و فلسفه را مطرح ميکرد و براي دفاع از دين و دور كردن انديشه‌ي ديني از عدم شفافيت، مطالعه فلسفه را ضروري ميدانست. صاحبان اين انديشه ميگويند انسان طبيعتاً اجتماعي آفريده شده‌است و بدون همكاري با ديگران موفقيتي نخواهد داشت. به نظر آنها دولتها بايد عادل باشند و امور زندگي مردم را به گونهاي سامان دهند كه مردم راضي باشند و ماليات و خراج نيز بپردازند. 548
تفكر صوفيه نيز با گرايش به زهد افراطي نگرش فلسفي ديگري در اسلام محسوب ميشود. انديشه‌ي صوفيه را ميتوان پشتوانه‌ي انديشه‌ي مخالف با رشد اقتصادي تلقي كرد. البته ميتوان از گرايش كم مصرفي آنان قدري الهام مثبت گرفت ولي نگرش آنان مجموعاً انديشه‌ي كارآمدي به نظر نميرسد؛ زيرا بيش از حد متعادل، از مصرف كالاها گريزانند و به طوركلي مسائل دنيايي و اقتصادي را فاقد هر نوع اهميت ميدانند. 549
چهره مهم ديگر اين دوران ابونصر فارابي (238-257 ه. ق / 950 -870 م) است. عقايد فلسفي با امور اجتماعي ، سياسي و اقتصادي در انديشه فارابي پيوستگي دارند. وي مشي ميانه رو را ترجيح ميدهد؛ لذا نه دنياگرايي و نه زهد افراطي را تشويق ميكند ، و چون انسان را طبيعتاً مدني و اجتماعي ميداند، بر ترسيم علوم انساني و اجتماعي تأكيد ميكند. نكته‌ي برجسته‌ي ديگر در انديشه‌ي فلسفي فارابي، ابزاري دانستن سياست و اجتماع است. با آن كه او تلاش ميكند حكومت و سياست را پيش ببرد، ولي آن را ابزاري براي سعادت معنوي و تكامل انساني مي‌داند و آنها را هدف نميشمرد. به همين خاطر است كه هر شخص يا مجموعهاي را لايق اداره‌ي كشور اسلامي نميداند و عدالت، اراده و عزت نفس، عدم دنياگرايي و راست‌گويي را از جمله صفات حاكم در مدينه‌ي فاضله‌ي خود ميشمارد. او عدالت طبيعي به معناي پذيرش وضع موجود اقتصادي و توزيع درآمد موجود را رد ميكند و هر نوع تملك درآمد و دارايي ناشي از غلبه‌ي قوي بر ضعيف را محكوم مي‌کند وآن را خلاف عدالت ميداند. 550
به نظر او عدالت اين است كه “همه‌ي افراد انساني به زندگي خود ادامه دهند و در اين حكم از فرمان عقل و قوه‌ي ناطقه اطاعت كنند. عدالت اين است كه همه به سعادت و كمال افضل خود برسند، همه زندگي كنند، همه به زندگي خود ادامه دهند، جنگ و ستيز از ميان برداشته شود. هر عضوي وظيفه خود را انجام دهد. لاجرم همه اعضاء سالم ميمانند و به حيات و زندگي خود ادامه ميدهند. همه تابع يك رهبر و فرمانده باشند و آن فرمانده نيز مقهور اراده خود و عقل فعال باشد و حكيم و دانا و منصف به اخلاق حميده باشد، هيچ عضوي از اعضاء جامعه به حقوق و وظايف ديگري تعدي نكند”. 551
از انديشمندان مشهور ديگر در اين دوره عبدالرحمن بن محمد بن محمد ابن خلدون است كه حيات وي در محدوده 732تا808 هجري (1406-1332 ميلادي) قرار دارد او در زماني ميزيست كه تمدن اسلامي در سراشيبي انحطاط قرار گرفته بود و به عنوان مسلماني متعهد نگران اوضاع بود. ابن خلدون در كتاب “مقدمه‌ي”خود كوشيده است تا نقش به هم پيوسته‌ي عوامل اخلاقي، روان‌شناختي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي، جمعيت شناختي را در انحطاط دول يا تمدن در طي سه نسل يا 120 سال بررسي و تحليل كند. به‌اين جهت تحليلهاي او مبتني بر متغيرهاي اقتصادي محض نبود، بلكه پويا و چند رشتهاي بود. 552
ابن خلدون وارد بحث‌هاي خاصي از اقتصاد شده است كه بعد از چهار قرن ، برخي مثل آدام اسميت به آن پرداختهاند. بحث مسكن و مناطق مسكوني، عمران و آباداني صحراها، تقسيم نيروي كار ، پول، تشكيل سرمايه، رشد جمعيت، دورههاي تجاري، دخالتهاي دولت در اقتصاد و قدرت خريد و مشاغل مردم ،بحث‌هايي از توليد و توزيع، قيمتگذاري كالا، تعيين دستمزد و نيروي كار و … نمونههايي از مباحث اقتصادي مورد توجه وي است. او تأثير عنصر اقتصادي را آن قدر ميداند كه عقيده دارد اختلافات اخلاق و انديشه‌ي ميان مردم از نتايج روشهاي مختلف معيشت اقتصادي است؛ به عبارت ديگر به نظر ميرسد در موارد زيادي تفكر فلسفي وي زيربناي اقتصادي دارد. او عقيده دارد كه مسكن و رفاه اقتصادي مي‌تواند بر روش و اخلاق زندگي مؤثر باشد و خود، زندگي سخت و ساده را ترجيح ميدهد. او ميگويد: منابع اقتصادي تا زماني پيشرفت ميكنند كه مورد نياز بشر باشند و تقاضا كننده آنها افزايش يابد. او حتي در مورد جمعآوري ماليات، بودجه متوازن يا كسري بودجه و عوامل آن نيز اشاراتي دارد و تأكيد ميكند كه “اگر مجدداً ماليات وضع شود، ممكن است به آباداني اقتصادي لطمه وارد كند ودرآمد و توليد كاهش يافته، نهايتاً وضع براي دولت بدتر شود”. 553
او در بحثي با عنوان “قيمتها در شهرها” كالاها را به دو دسته‌ي ضروري و لوكس تقسيم كرده است. مطابق نظر وي هنگامي كه شهري گسترش مييابد و بر جمعيت آن افزوده ميشود، قيمت كالاهاي ضروري نسبتاً كاهش و قيمت كالاهاي لوكس افزايش مييابد.

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع منابع معتبر Next Entries منابع تحقیق با موضوع جهان اسلام، علم اقتصاد، مفهوم خدا، امام صادق