منابع تحقیق با موضوع دوره ایلخانی، ربع رشیدی، دوره سلجوقی، آسیای مرکزی

دانلود پایان نامه ارشد

(شایستهفر، 1385 :14).
پس از تهاجمات مغولها در قرن هفتم هجری شیوهها و سبکهای نقاشی و تزئین در جوامع شرق نزدیک متحول و متغیر شد و حتی با معرفی نقشمایهها و سبکهای نقاشی چینی به داخل ایران تغییر شکل یافت. تحت حاکمیت مغولها، چین و ایران دارای مناسبات سیاسی و فرهنگی گستردهای شدند.
الهامات و اقتباسات نگارگران و مذهّبان ایرانی از هنر خاور دور بهتدریج با ذوق و سلیقه ایرانیان آمیخته شد.
در دوره مغول و بهخصوص در زمان حکومت ایلخانان، مراکز مهم کتابسازی تشکیل گردید که مهمترین آن در تبریز و در ربع رشیدی تاسیس شد. هنر کتابآرایی رشد بیشتری یافت. بهخصوص نقوش اسلیمی تکامل بیشتری یافتند، با این حال چیرگی تزئینکاری هندسی بر تزئینات همچنان باقی بود (رهنورد، 1388: 28).
در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری تبریز یکی از مراکز مهم تشویق و پرورش هنرمندان وقت گردید و این امر موجباتی را برای ظهور توسعه و تکامل فن نقاشی و تذهیب یکی از ادوار درخشان در فن نقاشی و تذهیب قرآن فراهم نمود و بهخصوص در اوایل قرن هشتم به همت و سعی خواجه رشیدالدین که بانی ربع رشیدی در نزدیکی شهر تبریز است توجه بیشتری به کتابت از جمله نوشتن قرآن و تذهیب آن مبذول گردید و در نتیجه مکتب جدیدی که به مکتب تبریز معروف گشت به وجود آمد که در هنر نقاشی و فن تذهیب دورههای بعد تاثیر به سزایی نموده است (برزین، 1345: 30).
میتوان ادعا کرد که تذهیبکاران مکتب تبریز برای نخستین بار سایر هنرمندان تذهیبکار در گوشه و کنار جهان آن روز را تحت تاثیر شدید شیوه و راه خود قرار دادند و تا مدت زمانی طولانی نوآفرینی و ابتکارات آنان مورد نظر هنرمندان این رشته از هنر ظریف در سرتاسر جهان قرار گرفت. دوره خدمت خواجه رشیدالدین، وزیر و مورخ دربار ایلخانیان، نشاندهنده سرشت ذوق و آفرینش هنری در اواخر سده هفتم و اوایل هشتم است؛ یعنی دورهای تعیینکننده که طی آن فرمانروایان ایلخانی ایران مسلمان شدند و حکومت ایشان از نظام کوچنشینیای برخاسته از آسیای مرکزی به حکومت مستقر اسلامی تبدیل شد.
در اولین سالهای سده هشتم هجری تزئین وسایل گوناگون در ایران از طرحهای چینی تاثیر میگیرد و این امر از طریق ورود پارچهها و دیگر اجناس چینی امکانپذیر شده است. این طرحها غالبا از یک نقش نیلوفر تشکیل شدهاند، در عینحال، برگهای کوچکی که از نظر طبیعی چندان دقیق نیستند به گونهای تزئینی به این نقش نیلوفری وصل شدهاند.
در آثار قرن هشتم متنهای کوچک پوشیده از نیلوفر آبی توسط طرحهای هندسی واضح و مشخص احاطه شدهاند. درونمایههای «حلقه ابری» را میتوان به پایان قرن هشتم هجری نسبت داد.
در قرن هشتم هجری مشابهت حیرتانگیزی در خطنگاری، صفحهآرایی و تذهیب در آثار ایران، سوریه و مصر مشاهده میشود که علت آن را میتوان مهاجرت هنرمندان خطاط و مذهب ایرانی، که از مغولان ناراضی بودند، به این ممالک دانست (کاظمی، 1385: 54).
در زمان ایلخانیان صنعت خط و تذهیب به اوج کمال و ترقی رسید. حکمرانان مغول در اثر جذبه تمدن ایرانی به هنر علاقهمند شده بودند. یکی از ایشان به نام رشیدالدین یک کانون هنری در رشیدیه، حومه منطقه دانشگاهی آن روز تبریز تأسیس کرد و عدهای هنرمند چینی و ایرانی را به سوی آن گسیل داشت.
هنر کتابآرایی در این زمان شاهد تغییر و تحولات بسیاری بوده و بهعنوان دورهای تاثیرگذار در روند تزئینات کتب و قرآنها محسوب میشود و نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی است. از این زمان به بعد است که این صفحات و تزئینات آنها رواج بسیار یافته است.
تذهیب قرآن در دوره مغول همچنان مکان مهمی را دارا میباشد. خصوصا در دوران الجایتوخان که اسلام و مذهب تشیع را اختیار میکند، قرآنهای تذهیبشده متعددی به یادگار گذاشته شد. در اولین قرآنها نام مغولی الجایتو و نیاکان او تا چنگیز ذکر شده است؛ اما در آخرین آنها که به تاریخ 713ه.ق نوشته شده است، نام اسلامی او «سلطان محمد خدابنده» و توسل به دوازده امام دیده میشود (پناهیانپور، 1383: 194).

2-14-1- ویژگیهای تذهیب قرآنهای دوره ایلخانی
از پس حمله قوم مغول اگرچه هنر تذهیب چند صباحی به نابسامانی و آشفتگی و رکود گرفتار میشود اما دیر زمانی نمیپاید که زمینههای رشد با انسجام بیشتر و با مایههای پر بارتر دیگر بار مهیا میگردد.
اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم که ایلخانان در ایران حکومت میکردند، هنر تذهیب پیشرفت فراوانی کرد. قطعهای بزرگ کتاب که از ویژگی کتابسازی دوره ایلخانی است، ایجاد شد و تغییراتی را در طرح و نقش سرلوحها ایجاد کرد.
در حیطه تذهیب، سبکی که از سدههای پیشین آغاز و در دوره سلجوقی متحول شده بود، در دوره ایلخانی متکامل شده و به اوج کمال و زیبایی خود رسید. در حقیقت دوره ایلخانی سرمشق خط، تذهیب و رنگآمیزی در هنر کتابت است و میتوان گفت بینظیرترین و چشمنوازترین آثار قرآنهای خطی به این دوره تعلق دارد که هم به لحاظ خط و تذهیب و هم به لحاظ نسخهشناسی از ارزش فراوانی برخوردارند. این سبک کتابت در همین دوره به پایان رسیده و کتابت قرآنها در دوره تیموری با سبکی متفاوت که پایه در کتابت دوران قبل دارد رخ مینماید (کاظمی، 1385: 57).
هنر تذهیب در اوایل قرن هشتم تولدی دوباره مییابد، استفاده از تجارب گذشته و همت در حرکتی تازه سبب میشود که اغلب هنرمندان تذهیبکار و خوشنویسان تلاشی نو را آغاز کنند. تبریز در این زمان پذیرای آنان میشود. تذهیبکاران گرد هم میآیند و با یاری خوشنویسان تحول نوینی را از پس مدت زمانی رکود آغاز میکنند. تبریز سرای مرکزی این هنرمندان است، برای جلب اندیشمندان و هنرمندان سایر رشتهها کار تذهیبکاران و خوشنویسان تا آنجا بالا میگیرد و ابتکارات و ابداعات تازه در این هنر تا آنجا چشمگیر میشود که جنبش تازهای در زمینه خوشنویسی و تذهیب در مکتب تبریز آغاز میشود. تذهیبکاران مکتب تبریز خود را از محدوده انتخاب رنگهایی همانند قرمز و طلایی رها کرده و در زمینه تذهیب رنگهای سبز و آبی را نیز میافزایند. نقوش متنوعتر میشود. هنرمند تذهیبکار با استفاده از کاغذهای مرغوب به تهیه جوهر مخصوص تذهیب که از اختلاط گرد طلا با آب لیمو و زعفران و صمغ عربی و اضافه نمودن آب به دست میآمد و نیز رنگ آبی که از سنگ لاجورد و رنگ قرمز که از شنگرف محلول در آب انار تهیه میشد به کار خود رونق هرچه بیشتری میداد (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت، 1360: 164).
در واقع روند سیر صعودی تذهیب در قرن 7 و اوایل قرن 8 ه.ق به اوج خود رسید. در این دوره از خط کوفی بهعنوان خط تزئینی برای نگارش سرسورهها استفاده میشد و عناصر تزئینی نظیر؛ اشکال هشتگوش، ستاره دوازدهپر، جدولکشیهای مرکب، ترنج، شمسه، شرفه، گلهای پرپر کوچک تزئینی، نقوش ریسهای، تسمههای ظریف، ترنجهای کنگرهدار، سرسورههای نسبتا پهن و حرکات اسلیمی بر مبنای الگوهای هندسی تقسیمبندی شده رواج یافت (لینگز، 1377: 71).
از تغییراتی که در طرز تذهیب و آرایش قرآن و کتاب حاصل گردیده این است که اشکال هشتگوش یا ستاره دوازده پر به صورت مرکب یا مجزا از هم بر سرلوحهای قرآنها دیده میشود و نیز ستارههای آبی رنگ و همچنین گلهای پرپر کوچک برای تزئین قرآنهای این دوران به کار میرفته است- سرسورهها نسبتا پهن و دارای نوشته کوفی گردیده که روی زمینه لاجوردی با شاخ و برگ درشت نموده شده است. بهجای ترنجهای گرد در حواشی قرآن نیز گاه نقش تزئینی مرکب از دو طرح به هم پیچیده اسلیمی دیده میشود که از نظر ترکیب و رنگآمیزی بسیار جالب میباشد. علاوهبر رنگ طلا از رنگهای دیگر چون آبی، قرمز، سبز و پرتقالی نیز برای تزئین استفاده میشده است. رویهمرفته در این دوره صنعت خط و تذهیب به اوج کمال و ترقی خود رسیده است. (برزین، : 30). از طلا و لاجورد در همه حال برای تذهیب و آرایش نسخههای قرآنی استفاده میشده است. در این دوره صفحات اول قرآن تذهیب و بر اساس الگوهای هندسی تقسیمبندی شده و این اشکال با گردش اسلیمیها کامل گشته است. این ترکیبات با به کار بردن رنگهای مختلف و متضاد در زمینه، جلوه خاصی مییافت. کتیبه و شمسه در این دوران رونق یافته و نام بانی کتاب یا کسی که فرمان نوشتن کتاب را داده بود، در صفحه اول، در شمسه نوشته میشد. اسلیمی طرح اصلی دوره مغول بوده و طرح گل تا ربع قرن هشتم هجری قمری بهندرت دیده میشود (پناهیانپور، 1383: 195).
عالیترین نقشمایه آرایهای این دوره اسلیمی بود، انواع گوناگون اسلیمیها که صفحه به صفحه فرق میکرد و طرحی بود به کمال و چنان کمالیابی داشت که در ادوار بعد بیبدیل باقی ماند. اسلیمیها پسزمینههای کتیبهها و یا فضاهای بین خطوط و یا اشکال هندسی در سرلوحها را میپوشاندند. یکی از نقشمایههای مطبوع دوره سلجوقی یعنی ستاره ششپر، تقریبا محو شد. شکل خط، نَسخ و یا یکی از اشکال مهم آن بود و لبه سفید و ابرگونی هم معمولا حروف را در خود میگرفت. با حمله مغولها وقفهای در رشد خوشنویسی ایجاد شد، اما پس از آنکه حکام مغول (ایلخانیان) اسلام آوردند خوشنویسی از نو جان گرفت. در این عهد نوعی خط در ایران رایج شد که به خط تعلیق معروف بود و حروفش از سمت راست به چپ، و از پایین به بالا تمایل داشت که البته این خط جهت کتابت قرآن کاربرد نداشتهاست (پوپ، 1378: 254).
یکی از اتفاقات بسیار مهم در عرصه هنر کتابآرایی در این دوره، تهیه نسخ با قطع بزرگ بود. چندین نمونه قرآن بسیار نفیس در دربار ایلخانان و همچنین قرآنی به دستور ابواسحاق اینجو از جمله زیباترین نسخ ایرانی در این دوره است. اما شیوه تذهیب مکتب شیراز پس از اضمحلال آلاینجو کمکم منسوخ شد و در دوره مظفریان و از حدود 760ق. بهدلیل رونق نسخ خطی در قطع کوچک، نوع خاصی از تذهیب جانشین سبکی گردید که تا پیش از آن مرسوم بود. خطوط محقق و ریحان بهعنوان دو نمونه از زیباترین و دشوارترین خطوط دستمایه اصلی کار خوشنویسان این دوره قرار گرفت، اما شایان ذکر است که خط نسخ نیز همچنان مورد استفاده کاتبان بود. در همین روزگار بود که اولین حرکتها برای ابداع خطی جدید که با نگارش زبان فارسی سازگارتر باشد، از سوی خوشنویسان در طول این سده شکل گرفت، که ماحصل آن ابداع هفتمین سبک خوشنویسی یا «نستعلیق» بود که خطی کمالیافته و برخوردار از همه ویژگیهای لازم برای نگارش متنهای فارسی بود.
استفاده بههنگام و ترکیببندیهای بدیع خطوط محقق و ریحان در قرآنهای با قطع بزرگ و استفاده از دو عنصر نقوش گیاهی و هندسی در زمینه تذهیب نسخ این دوره باعث گردید تا تحولی شگرف در هنر کتابآرایی ایران به منصه ظهور برسد و در این میان جایگاه مکتب شیراز از اهمیت ویژهای برخوردار است (معتقدی، 1387: 119).
انواع نقوش هندسی و گیاهی که از مدتها قبل به کار میرفت در این دوره نهادینه شده و به صورت کاملا منسجم و متناسب در حد کمال و زیبایی به کار رفته است و در بیشتر قسمتها نقوش گیاهی و هندسی به شکلی ترکیبی چنان در کنار هم، مانند نقشی واحد، استفاده شده که انگار نقشی نو پدید آمده و تمایز آنها به لحاظ ساختاری ممکن نمیباشد. علاوهبر تغییرات در طرح سرلوحها و نقوش، دوره ایلخانی را باید سرمشق رنگآمیزی در تاریخ تذهیب دانست. تذهیبهای این عصر ترکیبی از رنگهای خوشنما مانند قرمز، لاجوردی و زر است (کاظمی، 1385: 54).
انتخاب رنگ نیز در اواخر دوره مغول متناسب با سلیقه مغولان تحول یافت و رنگ آبی در کنار قرمزِ تند و گاه در کنار سبز، قرار گرفت. اگرچه رنگ طلایی، آبی و سبز که در قرآنهای دوره الجایتو به کار میرفت تا اندازهای تند بود، اما میزان کاربرد آنها فقط در حدی بود که بر درخشندگی اثر بیفزاید. کاربست رنگ در تذهیبهای مغولی تحرکی تازه یافت و رنگ آبی در کنار قرمز تند و تا حدودی رنگ سبز کاربردی عمومی داشت. رنگگزینی طلایی، آبی و سبز قرآنها، تا اندازهای تند و شدید بود، ولی پیوسته گویایی و رسایی داشت و مهمترین عامل در ایجاد نمود درخشان و تابان برشمرده میشد. اغلب رنگ آبی روشن و تیره با هم بهکار میرفت. رنگآمیزی غنی است و خصوصیت مینایی دارد: یعنی طلایی، آبی روشن، سبز روشن و تیره،

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع دوره ایلخانی، دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، هنر اسلامی Next Entries منابع تحقیق با موضوع عصر تیموری، مکتب هرات، تاریخ هنر، قراقویونلو