منابع تحقیق با موضوع تاریخ اسلام، جهان اسلام، آیات و روایات، اعتبار سنجی

دانلود پایان نامه ارشد

نه به معنای حکومت و فرمانروایی.
چنین نمونههایی در طول تاریخ اسلام، همیشه وجود داشتهاند؛ افراد یا فرقههایی که مخالفان خویش را متهم به بدعتگری – یا به تعبیر دیگر تکفیر- نموده و به قتل میرساندند؛ که در ریشهیابی و آسیبشناسی این مسئله به سوءبرداشت از آیات و روایات میرسیم. آنگاه که از حدیث شریف «ولایت» که در آن مسئولیتی از جانب خداوند به نبیّ اکرم(ص) داده شد تا روند امتداد خلافت الهی بر زمین را معیّن نماید، عدّهای با برداشت سطحی و ظاهرگرایانه از بیانات ایشان، مسیر امامت را دستخوش گسستگی و انحراف نمودند.
لذا شروع این پدیده در تاریخ اسلام از جریان تکفیری خوارج و ادامهی آن در سالهای اخیر به دست جریانهای تکفیری کنونی در حال اجراست.
بر این اساس میتوان گفت که اهمیّت و ضرورت پرداختن به این موضوع ازآنجاست که جریان های تکفیری در طول تاریخ در برداشت از آیات- مثل آیاتی که دربارهی کفار و مشرکان و افراد جاهل صدر اسلام آمده است- دچار انحرافی فاحش شده و در مقابل امت اسلامی قرار گرفتهاند.
آنها آیات مذکور را بر مسلمانان تطبیق داده و با این سوءبرداشتها جهان اسلام را متشنج و دچار اختلاف، تشتّت، درگیری و جنگهای داخلی بین مسلمانان مذاهب مختلف نموده است؛ به علاوه اینکه جریانهای تکفیری با این رویّه کفار و استعمارگران را در رسیدن هرچه سریعتر به اهداف خویش کمک میکنند.این دو مثال از سوءبرداشت از مقاصد و مفاهیم دینی، معروفترین موارد در انحراف افراد و سوءتفسیر کلام الهی و احادیث نبوی است.
ابتلای جهان اسلام به این بیماری و تشنج حاصل از آن اندیشهوران و علمای مسلمان را در واکنش به این مسئله و شفافسازی در عرصه تلبیس میان حق و باطل به تکاپو واداشته است.
به همین علت در تأکید بر ضرورت تشکیل نهضت ضدتكفيرکه مورد اهتمام بزرگانی چون آیت الله خامنهای(مد ظله العالی) آیتالله مکارم شیرازی، آیتالله جعفر سبحانی و علمای دیگر از فضلای مذهب شیعه؛ سليمان بن عبدالوهاب، زينى دحلان، زاهدكوثرى، فرحان مالكى و دیگر بزرگان از عالمان اهل سنت، كه همگی از متفكران بنام در جهان اسلامند؛ را به عنوان شاخص، گزينش نموده و نظرات آنها را مورد بررسی قرار میدهیم.
آيت الله خامنه‏اى‏- مدظّله العالى- معتقدند که تکفیر مسلمانان نتیجهی جهالت و نداشتن نگاه نو و فهم نو از معارف اسلامی است.( http://farsi.khamenei.ir/28295.1391/09/21) ایشان در بیان دیگری میگویند: «حربه‌ى دشمن را از دست دشمن بگیرید. امروز «تکفیر» یک عاملى براى دشمنان اسلام و دشمنان امّت اسلامى است؛ نه فقط شیعه(بلکه) اهل سنّت را هم تکفیر میکنند… براى اینکه مردم را و مسلمانها را به هم مشغول کنند.» http://farsi.khamenei.ir27383.1393/06/16))
آیت الله جعفر سبحانی – از فقها و فضلای حوزه علمیه قم- در یکی از آثار خویش به نام «وهابیت، مبانی فکری و کارنامهی عملی» به تبیین و نقد علمی عقاید وهابیت پرداختهاند.
ایشان در نکوهش این پدیده، حکم به تکفیرِ جمعی را محال دانسته و معتقدند که تکفیر باید فردی باشد و محکمه عادل و آگاه از حدود بگوید که این شخص کافر است، بنابراین تکفیر جمعی در اسلام نیست، نمی‌توان جمعی شامل میلیونها نفر را کافر نامید.
وی همچنین از پدیدهی تکفیر به یک سونامی تعبیر نمودهاند که باید هرچه سریعتر برچیده شود.(http://farsnews.com/newstext.13930905000066 93/09/05)
آیت الله مکارم شیرازی- مرجع تقلید شیعیان- با ابراز تأسف از سوء استفادهی این جریانها از شعارهای اسلامی، آنها را خطری بسیار جدی برای اسلام و تمام بشریت میدانند. http://www.tasnimnews.com/home/single/842978.94/06/07))
از بزرگان اهل سنت هم سليمان بن عبد الوهاب(وفات 1210 ق) که از علماى حنبلى نجد و برادر بنيان‏گذار جریان سلفى- تكفيرى، و از مخالفان جدّى اوست كه با نوشتن كتاب‏ «الصواعق الالهية فى الردّ على الوهابية» بى‏پرده خطر پدیده تکفیرتصريح میکند؛ او بدون تأثيرپذيرى از نسبت خانوادگى و با روشنفکری، مبانى آنها را با نقد و تحلیل علمى مورد اعتبار سنجی قرار می دهد.
ايشان در كتاب مذكور، از جريان وهابيت به «فتنه» ياد مى‏كند.(سلیمان ابن عبدالوهاب،بیتا،ص44) او در تقبيح نظريات و استدلال‏هاى آنها از تعابيرى چون مفاهيم‏ «فاسده» و «احتجاج فاسد» استفاده مى‏كند.(همان،ص22) كه نشان‏دهنده موضع بدبینانهی او در مورد جريان و پدیده تکفیراست.
سيد احمد زينى دحلان (1231- 1304 ق) از علماى شافعى و مفتى مكه، که صاحب تأليفات متعددى بوده و در این زمینه کتاب «فتنة وهابيت»‏ و «الدّرر السنية فى الردّ على الوهابية» را نگاشته است. اين عالم سنى در این دو اثر، خصوصاً فتنه وهابيت، با لحنی تند و گزنده، از رهبران جريان تكفير و مبانی فكرى و عملكرد آنها انتقاد كرده است.
زينى دحلان، در توصیف رهبر وهابيت تكفيرى- محمد بن عبدالوهاب- وی را گمراه كننده مردم و فردى خبيث وكجرفتار و بدعتگذار و تحريفكننده قوانين شرع دانسته که با علماى دين مخالفت كرده و مومنان را بدون دلیل موجّه، تكفير مینمود.(زینی دحلان، 1978،ص4)
محمد زاهدكوثرى (1296- 1371) از بزرگان مذهب حنفی است که صاحب تأليفات بسيارى است. او از مخالفان و منتقدان جدّى ابن‏تيميّه و محمد ابن‏عبدالوهاب است.كوثرى، در نقد تکفیر و نظریات جریانهای تکفیری مثلاً عدم مشروعيّت استغاثه و توسل به بزرگان و زيارت قبور، شواهد را از قرآن، روایات، رفتار بزرگان و صحابه و عقاید علماى تراز اول جهان اهل سنت، مانند فخر رازى، نقل مى‏كند و آنها را مورد نقد و نکوهش قرار میدهد. (کوثری،1414،ص286-288)
حسن بن فرحان المالكى (معاصر، متولد 1390 ق) ازعلماى معاصرعربستان و داراى تأليفات مهمى از قبيل‏ «بيعة على بن ابى طالب فى ضوء الروايات الصحيحة» و« داعية ليس نبياً»‏ و غيره مى‏باشد. او نه تنها با جريان ظاهرگراى حاكم برآنجا موافق نيست، بلكه آنها را با نگارش كتاب‏ داعية ليس نبيا به صورت جدى مورد نقد قرار داده است.
وی تکفیر را به عنوان خط مشی ابن تیمیّه- فردی که نظریاتش آبشخور اصلى اقدامات خشونت بار تكفيرى بوده است- را به شدت محکوم نموده است.(میرزایی،1393،ج1،ص299)
پس از بیان دیدگاههای فریقین دربارهی پدیده تکفیر، بررسی زمان ظهور دین اسلام و پیگیری سیر تاریخی آن ضروری مینماید. بنابراین ذیلاً به طور اختصار به تاریخچه پیدایش جریانهای تکفیرمحور اشاره مینماییم.

1-2 تاریخچه پیدایش جریانهای تکفیری:

خاستگاه تکفیر در تاریخ اسلام، به صدر اسلام باز میگردد همچنین برخی حوادث مهم در تاریخ اسلام هم به سبب تکفیر روی داده است. اما نقطه شروع تکفیری که به اباحهی خون، مال و ناموس مسلمانان منجر شد، از زمان خوارج(38ه) بوده است.
پيدايش اين جریان، به نيمه نخست قرن اول هجرى و نبرد صفين برمى‏گردد كه با حيله عمرو بن عاص از سپاه اميرمؤمنان جدا شدند و گروه جديدى را تأسيس كردند. خوارج نيز به فرقه‏هاى متعددى تقسيم شدند، اما تكفير اميرمؤمنان على بن أبى طالب(ع)، عثمان بن عفّان، حَكَمين، تمام اصحاب جمل، هر كسى که به تحكيم حَكَمين راضی شود، و در نهايت تكفير تمام كسانى كه گناه كبيره‏اى مرتكب شوند وجه مشترك اعتقادى تمام فرقه‏هاى خوارج به شمار مى‏رود. (إیجی،1997،ج3،ص642. بغدادی،1977،ص55) بدین ترتیب بسیاری از فرقههای خوارج، کسی را که مرتکب یکی از گناهان کبیره میشد را تکفیر میکردند. (فخررازی، بی تا، ص46) درمقابل، بعضی از مسلمانان هم حکم به تکفیر خوارج میدادند.(تستری، بیتا، ص221)
اما نکتهی شایان ذکر این است که در دین اسلام حکم به تکفیر مستلزم ضوابط و شرایط خاصی است؛ همچنین فقط از طرف حاکم شرع این کار انجام میشود. لذا فاصلهی زمانی زیادی ما بین ظهور جریانهای تکفیری خصوصاً در صدر اسلام تا قرون اخیر است و بعد از خوارج تکفیری، تاریخ اسلام شاهد جریانی با چنین شاخصه از تکفیر و خونریزی- به شکل کنونی- نبوده است؛ زیراکه هيچ يك از مذاهب اسلامى، بیگدار، حكم به اباحه‏ى خون و مال (مسلمانان) مخالف خود نمیدادند.
تا اینکه با ظهور جریان مشبّهه دراندیشهی احمد بن حنبل(متوفای241) موج تکفیر بار دیگر به راه افتاد. (ابنأبیالحدید،1378،ج3،ص229.حلّی،1407،ص55) به این صورت که در میان اهل سنت کسانی بودند و هستند که از صفات خداوند مفاهیمی انسانوارانه برداشت نمودهاند لذا خداوند را دارای ویژگیهای جسمانی تصور کردهاند. بدین ترتیب جریان مشبّهه از طرف بعضی از معتزله و اشاعره هم مورد تکفیر قرار گرفت.(ابن طاووس،1399،ج2،ص10)
مثلاً فخر رازی- از بزرگان اشاعره – حنابله را فرقهای مجسمه و مشبّهه دانسته که وجود اعضا و جوارح را برای خدا ثابت میدانند.(رازی،1407،ج1،ص26) اما دیدگاههای نظری احمد بن‌‌حنبل پس از مدتی و برای مدتی دچار رکود و فراموشی‌ شد؛ زیرا این مذهب حقیقت وجودی آموزه‌های اسـلامی را نادیده گرفته بود.(نبینژاد،1390،ص48)
در‌ قرن چهارم چهره‌ای به‌ نام‌ حسن بن علی بربهاری(متوفای 329ق) برداشتی متفاوت از اندیشههای حنبلی عرضه کرد کـه پیش از این سابقه نداشت. (همان، ص4) بربهاریِ حنبلی مذهب، همانند احمد بن حنبل نقلگرا و ظاهرگرای مطلق بود. وی معتقدین به امـامت اهل‌‌بيت(ع) و اينكه آنان اطلاع از غـيب دارند را تکفیر مینمود. او معيار شيعه بودن و رافضي بودن را چنین بیان ميكند که هر كس‌ امام‌ علي(ع)‌ را بر عثمان مـقدم كنـد، رافضي است، ولي اگر بـين اين دو‌ توقف كند، شیعه است.(بربهاری،1408،ص58)
آنچه از عقاید بربهاری در این میان مشکلساز بود عقیده التزام میان ایمان وعمل بود. لذا وی آنچه را که خلاف مبانی اعتقادی خویش میدید را تکفیر مینمود. بربهاری‌ در برداشت از قرآن و حدیث از هرگونه تفکر و تعقّل خودداری می‌کرد وعقیده‌ داشـت‌ کـه در برداشت از آیه یا روایتی متشابه که از نظرعقل مبهم و فهم ناپذیراست، باید آن را بیچون و چرا تصدیق کـرد و به هیچ روی دست به‌ تفسیر‌ نزد؛ زیرا ایمان به این امـور، واجـب اسـت.(إبنأبییعلی،1350،ج2،ص23و39)
برای نمونه در سال 317ق پيروان‌ بـربهاري‌ در‌ تفسير آيه:«عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا»(إسراء/79) (امید است پروردگارت تو را به مقامى در خورِ ستایش برساند.) گفتند که خداوند روز قيامت پيامبرش را‌ كنار‌ خودش و بر روي عرش مينشاند.(يعني خدا را جسم و شبيه انسانها مي‌دانند.) اما‌ ساير‌ اهل‌سنّت‌ اين تفسير را نپذیرفتند و گفتند منظور شفاعت پيامـبر(ص) در روز قـيامت است. اين دو نظريه‌ سبب‌ بروز فتنه و كشتار عظیمی شد و عدّهی كثيري از هر دو طرف به قتل‌ رسيدند‌.(ابنأثیر،الف،1385،ج7،ص57)
چندی بعد احمد بن تیمیّه(661-707) ظهور کرد و عنان تکفیر را به دست گرفت. ابن‏تيميّه حرّانى شخصيتى مهم و وارث فکری عالمان پیشین حنبلی به شمار میآمد؛ تاجائیكه اندیشههای او تأثير زيادى بر عملکرد جريانهاى افراطى و تكفيرى معاصرداشته است. او نخستين كسى است كه به بهانه توسل، تبرك، شفاعت، زيارت قبور و … تمام مسلمانان را تكفير و در مواردى بر وجوب جهاد با آنها فتوا داد.
اما با تلاش علما و دانشمندانى همچون: سبكى(1347،ص3) شافعى(عسقلانی،1392،ج1،ص117) ابن‏حجر هيتمى (بیتا،ص148) و … و پاسخ‏هاى قاطع آنان به سخنان ابن‏تيميّه، افكار او از مرحله انديشه فراتر نرفت و در بين‏ كتاب‏هايش متروک ماند.
اما دیری نپایید که شاگرد او، ابن قیّم جوزیّه(691-751) وارد میدان تکفیر شد. با توجّه به این‌که او بارزترین شاگرد ابن تیمیّه بوده و حتی همراه او به زندان رفته، عقائد و تفکرات او، در مسائل مختلف همان تفکرات ابن تیمیّه است؛ لذا باید او را مبلّغ افکار ابنتیمیّه دانست.(شیرازی،1427،ص68)
اعتقاداتی که او نسبت به اوصاف الهی دارد، با جسم داشتن خدا ملازمت دارد.
یکی از این مسائل، اعتقاد داشتن به این مطلب است که می‌توان خدا را با انگشت مورد اشاره حسّی قرار داد که این موجب می‌شود خدا را در جهت خاصی محصور کرد.(ابن قیّم،1408،ص 1318-1319)
درباره رؤیت خدا با چشم نیز همچون ابن تیمیّه آن ‌را عقلاً و شرعاً ممکن می‌داند

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع آیات و روایات، دانشگاه ایلام، قرآن و حدیث، شورهای اسلامی Next Entries منابع تحقیق با موضوع آیات و روایات، قرآن و حدیث، مبانی فکری، پیامبر اسلام(ص)