مقاله رایگان درمورد پیامبر (ص)، تربیت دینی، امام علی (ع)، امام صادق

دانلود پایان نامه ارشد

(کلینی، 1365، ج 3: 321)
6.تمسک به قرآن و سنت
از جمله شیوههای مهم و کاربردی در سیرۀ ائمه اطهار (ع) برای آموزش و تربیت دینی مردم، استفاده و استناد به قرآن کریم، حدیث و سنت پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع) است؛ زیرا متن قرآن و سنت و سیرۀ قولی و فعلی رسول خدا (ص)، مهمترین منبع معرفتی و هدایتی بشر است. آنها معیار و ثقل تعلیم و تربیت را قرآن، رفتار و گفتار پیامبر (ص) میدانستند؛ و از این رو، در موضوعات آموزشی و مناظرات و احتیاجات علمی (ر.ک: طبرسی، بیتا، ج 1 و ج 2) از آن بهره میبردند. ائمه (ع) در تعلیم و تربیت اسلامی، قرآن و سنت را معیار و ملاک بازشناسی عقاید درست از نادرست میدانند، چنان که امام سجاد (ع) در این باره میفرمایند: «قرآنی که راهنمای مردم و نشانۀ آشکار هدایت است، تمیز دهنده حق از باطل است» (آیتی، 1375: 265)
ذکر این نکته لازم است که پیشوایان دین در سیرۀ تربیتی خود، با توجه به شرایط و اولویتها به این منابع و ابزارها تمسک جسته و برای آموزش دین اسلام به مردم، از قرآن و گاهی از سنت پیامبر (ص) کمک میگرفتهاند. چنانکه امام علی (ع) خطاب به عبدالله بن عباس هنگامی که او را برای گفت و گو با خوارج فرستاد فرمودند: «با ایشان به قرآن مناظره مکن، زیرا قرآن بار معناهای گوناگون را تحمل میکند، تو چیزی میگویی و آنها چیزی میگویند، بلکه با ایشان به سنت پیامبر (ص) مناظره کن که راه گریز نیابند.» (دشتی، 1379، نامه 77: 789)
7. مناظره و استدلال
از جمله فعالیتهای علمی امامان معصوم (ع) شرکت در مناظره و پاسخگویی به شبهایی بود که در زمینۀ مسائل عقیدتی در آن دوره میان مسلمانان و برخی از فرقهها و مذاهب رواج داشت. این افراد گاهی برای دریافت پاسخ و گاهی برای مبارزه با عقاید امامیه، به مناظره میپرداختند. هدف ائمه از شرکت در مناظره، بیان و آموزش حقیقت دین، پاکسازی عقیدۀ اسلامی از انحراف، و آموزش استفاده از این ابزار به شاگردان خویش بود. چنانکه امام صادق (ع) هر یک از شاگردان خود را در علوم خاصی متخصص کرده بودند. به گزارش هشام بن سالم هنگام مراجعۀ مردی از شام به امام صادق (ع) برای مناظره با ایشان، امام (ع) فرمودند: «میخواهی در چه علمی (موضوعی) مناظره کنی» ؟ سپس امام (ع) او را برای مناظره به شاگردان خود معرفی کردند. (طوسی، 1404، ج 2: 554)
یکی از معروفترین احتجاجات و مناظرات در دفاع از حقانیت شیعه و اثبات حقانیت اهل بیت (ع) مناظرۀ امام رضا (ع) با متکلمان ادیان مختلف بود که به دعوت مأمون و با پیگیری فضل بن سهل صورت گرفت (همان، ج 2: 199). از جمله احتجاجات مشهور و معروف دیگر، احتجاج امام علی (ع) با ابوبکر بر سر غصب حق خلافت و جانشینی پیامبر (ص) بود. امام علی (ع) در این مناظره به ابوبکر که حق آن حضرت را غصب کرده بود، فرمود: «اگر به شورا کار آنان را به دست گرفتهای، چگونه شورایی بود که صاحبان رأی و مشورت در آن حاضر نبودند؛ و اگر به دستاویز خویشاوندی بر خصمان خود حجت آوردهای، ما به پیامبر (ص) از تو نزدیکتر هستیم» (دشتی، 1379، حکمت 181: 885)
8. کرامت
خرق عادت یا به عبارت دیگر کرامات ائمه (ع) به منزله یک ابزار آموزشی در خدمت تعلیم و تربیت دینی جامعه قرار گرفت؛ و امامان معصوم (ع) خود، برای اثبات حقانیت اسلام و امامت خود، از آن استفاده کردهاند. شاید بتوان گفت علت اصلی به کارگیری این ابزار، به علت شرایط وقت جامعه بود؛ زیرا برخی با عدم درک درست از مقام امامت و ولایت در پی دریافت حقانیت شخصیت و مقام آنان بودند. ائمه (ع)، نیز به مقتضای حال پرسشگر به این امر عنایت داشته، به تعلیم اصول و مبانی دینی و تربیتی میپرداختند. در گزارشی از منابع روایی، شخصی امام کاظم (ع) را در راه ملاقات کرد؛ و گفت: ای فرزند رسول خدا (ص) من خدا را شاهد میگیرم که محتاج تو هستم. پس مرا برآن چه که شناختش بر من لازم است، راهنمایی کن! امام کاظم (ع) امامت امیرالمؤمنین (ع) و حقانیت او بعد از رسول خدا (ص) و امامان شیعه (ع) تا امام صادق (ع) را برای او بیان و سپس سکوت کرد. آن مرد گفت: فدایت شوم امروز امام کیست؟ امام فرمود: اگر بگویم قبول میکنی؟ گفت: بلی، امام (ع) فرمودند: من هستم آن مرد گفت: به چه چیزی استدلال میکنی؟ حضرت فرمود: به سوی آن درخت برو و به او بگو، موسی بن جعفر (ع) به تو میگوید بیا. میگوید: درخت را دیدم که زمین را شکافت و جلو آن حضرت آمد؛ و بعد امام کاظم (ع) اشاره کرد و درخت برگشت (مجلسی، 1403، ج 61: 188)
9. دعا
استفاده از دعا و ذکر یکی دیگر از ابزار و روشهای ائمه (ع) در آموزش و پرورش دینی مردم بود. افزون برآن که دعا قالبی برای بیان مبانی، اصول و شیوههای تربیتی و تعلیمی است. متن آن، نقش تربیتی در حوزۀ معارف دینی دارد. بنابراین امامان شیعه (ع) از ذکر و دعا بیشتر برای تربیت معنوی، دینی و اعتقادی مردم، بهره میبردند. امام سجاد (ع) با سنجش شرایط زمانی و سیاسی مدینه با استفاده از دعا، به پرورش فکری شیعیان پرداخته، صحیفۀ سجادیه را که نمایان گرسیرۀ تربیت دینی و حتی سیاسی و اعتقادی ایشان در پرداختن به مباحث شناخت ذات و صفات خداوند، مقام و منزلت پیامبر (ص) و امامان شیعه (ع) است، بر جای گذاشتند. (آیتی، 1375: 30، 35، 99، 156، 195)
10. روایات
سیرۀ قولی و فعلی بزرگان دین، با توجه به سفارش قرآن کریم دربارۀ پیامبر (ص) بهترین الگوی آموزش و تربیت دینی است. اهمیت رسیدن این سیره به آیندگان، ایجاب می کرد سخنان پیامبر (ص) و ائمه (ع)، بسط و گسترش پیدا کند. بنابراین امامان شیعه (ع) در شرایط مختلف با سنجش موقعیت سیاسی، اجتماعی، فکری و فرهنگی حاکم بر جامعه، احادیث نبوی و امامان قبل از خود را منتشر و تفسیر میکردند؛ موضوعات روایت نیز، به تناسب شرایط متفاوت بود؛ در حوزۀ معرفت دینی و رشد اخلاق اسلامی را تاکنون اداره کرده است. این روایات، مورد عنایت محدثان شیعه و سنی قرار گرفت. چنانکه هزاران روایات از صادقین (ع) در کتب حدیثی اربعۀ شیعه وبرخی از صحاح سته و کتب تاریخی و کلامی اهل سنت آمده است. (یاوری، 1388: 39 )
11. از طریق نامه و پیمان نامه:
یکی دیگر از ابزارهای آموزشی و پرورشی دینی در سیرۀ ائمه (ع) روش «مکاتبه» و نگارش «نامه» بود. اگرچه آنان برخی آثار علمی را برای هدایت مردم به وجود آوردند، گاهی – برای نمونه – امام علی (ع) از طریق نگارش نامه افزون بر تذکر به مسلمانان در عمل به فرامین اسلامی، معیارهای صحیح دین را نیز، به آنان میآموخت. چنانکه آن حضرت در نامههای مختلفی خطاب به قشم بن عباس، (دشتی، 1379، نامۀ 67: 775) سلمان فارسی (همان، نامۀ 68: 775) و عبداله بن عباس (همان، نامۀ 66 و 72: 783) و دیگر اطرافیان، به مدیریت خود در هدایت و تربیت دینی نخبگان جامعه، استحکام میبخشید. آن حضرت در نامهای تربیتی خطاب به حارث همدانی، به وی چنین نگاشتهاند:
به ریسمان قرآن چنگ بزن و از آن نصیحت بجوی. حلالش را حلال بدار و حرامش را حرام. حقی را که بیش از این بوده است تصدیق کن …. نام خدا را بزرگ شمار و جز برای حق بر زبانش میاور. فراوان از مرگ و جهان پس از مرگ یاد کن و آرزوی مرگ مکن، مگر به شرطی محکم و استوار … (همان، نامۀ 69 : 777)
همچنین در گزارش دیگری، امام صادق (ع) به اصحاب خود نامه نوشت و دستور داد که آن را پیوسته مطالعه نموده، به یکدیگر تعلیم دهند؛ و به آن عمل نمایند. (مجلسی، 1403، ج 17: 173)
در برخی موارد نیز، ائمه (ع) در قالب پیماننامه میان دو یا چند گروه از مردم، رفتارهای تربیتی را یادآوری و آنان را به اجرای آن ملزم میکردند. همانند پیمان نامهای که امام علی (ع) میان دو گروه «ربیعه و یمن» نوشت. در این پیمان نامه، به مواردی چون، یادگیری و پیروی از قرآن، امر به معروف و نهی از منکر، تعهد بر پیمان و عدم نقض آن اشاره شده است:
این پیمان نامهای است که اهل یمن و مردم ربیعه، چه آنها که شهرنشین هستن و چه آنها که بیاباننشین هستن، برآن توافق کردهاند که از کتاب خدا پیروی کنند؛ و مردم را به آن فراخوانند؛ و از مردم بخواهند که آن را بپذیرند؛ و هرکس را که به کتاب خدا دعوت کند و بدان فرمان دهد، اجابت کنند…. عهد و پیمان خدا در این عهدنامه بر عهدۀ شماست و از پیمان خدا سؤال خواهند کرد. (دشتی، نامۀ 74: 785)
8-2- راهکارهای تربیت عقلانی
حالتها و رفتارهای انسان در بستر شرایط و موقعیتها میروید و از آنها تغذیه میکند؛ از این رو، موقعیتها و روشهای مختلف، عوامل بالقوه متفاوتی را در شکلدهی حالت و رفتار انسان دربر دارند. انتخاب و تنظیم مناسب زمینهها و روشها، همچون عامل تسهیل کنندهای هستند که امکان شکلگیریها و شکلدهیهای مطلوب را بالا میبرند. در ادامه، برخی از راهکارهایی که میتواند در شیوۀ تربیتی مبتنی بر عقلانیت، کارآمد باشد، ذکر میشود.

1.فراهم کردن شرایط برای تفکر:
تعقل و تفکر انسان در عرصۀ زندگی، به فراهم شدن امکانات متناسب با ساختار وجودیاش وابسته است. افراد برای بروز استعدادهای نهفته در وجودشان و هدایت و پیگیری آنها در به کارگیری اندیشه و تفکر، نیاز به فراهم شدن شرایط و آزادی عمل دارند. در این سیر اندیشمندانه، انسان درون خود را باز مییابد و عرصههای زندگیاش را با کمک نیروهای خدادادی ارتقا میدهد.
2.تشویق افراد به مشاهده و مطالعه:
مشاهده و مطالعه، در موارد متعددی از جمله موارد زیر انجام میشود:
1-2-مشاهده و مطالعه طبیعت:
مشاهده طبیعت، به انسان قدرت بینش علمی میدهد. قرآن کریم نیز به پدیدههای طبیعی اهمیت ویژهای میدهد؛ چنانکه بسیاری از سورههای آن به نام حیوانات بوده، به برخی از پدیدههای طبیعی مانند ماه، خورشید، زمین، آسمان، شب و روز سوگند خورده است.
و فی الارض آیات للموقنین* و فی أنفسکم أفلا تبصرون (ذاریات 20-21) و در زمین نشانههایی است برای یقین دارندگان و همچنین در خودتان؛ آیا نمیبینید؟
2-2- مشاهده و مطالعه حقیقت انسان:
انسان جلوههای گوناگونی دارد و در شرایط مختلف، رفتارهای متفاوتی دارد و همین امر، امکان شناخت انسان را دشوار ساخته است. انسان با شناخت هرچه بیشتر از خود، میتواند رفتارهای خود را کنترل کند. شناخت بیشتر حقیقت انسان، با رفتارهای مطلوب تناسب دارد و به همین دلیل تصحیح بینش انسان دربارۀ خود، یک روش مطلوب به شمار میرود.
قرآن، سیمای راستین انسان را بدین صورت در برابر دیدگان مینهد: یا ایها الناس أنتم الفقراء الی الله و الله هو الغنی الحمید (فاطر/15) «ای مردم! همۀ شما به خدا محتاجید و تنها، خداست که بی نیاز و غنی بالذات است.»
3-2- مطالعۀ تاریخ:
مطالعۀ تاریخ و تمثیلها و داستانهای مربوط به آن، جرقههایی برای تعقل و تفکر و کسب تجربه در زندگی در ذهن انسان به وجود میآورد. تاریخ، آیندهای است که تجربهها و سرگذشت نیاکان ما را منعکس میکند و نتایجی را در بر دارد که به تعقل و تفکر میانجامد.
قرآن به عبرت آموزی و کسب تجربه در زندگی در ذهن انسان به وجود میآورد. تاریخ، آیندهای است که تجربهها و سرگذشت نیاکان ما را منعکس میکند و نتایجی را در بردارد که به تعقل و تفکر میانجامد.
قرآن به عبرت آموزی و کسب تجربه از تاریخ، اشاره میکند:
اولم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عاقبه الذین من قبلهم کانوا اشد منهم قوه و أثاروا الارض وعمروها اکثر مما عمروها وجاءتهم رسلهم بالبینات فما کان الله لیظلمهم ولکن کانو أنفسهم یظلمون؛ (روم/9) «آیا در زمین نگردیدهاند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنها بودند، چگونه بوده است؟ آنها بس نیرومندتر از ایشان بودند و زمین را زیر و رو کردند و بیش از آنچه آنها آبادش کردند آن را آباد ساختند.»
3.یادگیری و آموزش مبتنی بر عقلانیت:
جهتدهی آموزش مبتنی بر عقلانیت موجب خواهد شد تا افراد با اندیشۀ درست آشنا شوند و تلاش کنند تا این رویه در آنان به صورت عادت درآید. با این کار، فکر آنها به گونههای مختلف به فعالیت در میآید و روحیۀ مشکلگشایی و دستیابی به معلومات، در آنها زنده میماند. دعوت به تعقل در کارها و پرهیز از ساده اندیشی، به معنای به کارگیری این توانایی در تمام

پایان نامه
Previous Entries مقاله رایگان درمورد امام صادق، تربیت دینی، امام علی (ع)، امر به معروف Next Entries مقاله رایگان درمورد تفکر انتقادی، تربیت دینی، فعالیت ذهنی، فکر و اندیشه