مقاله رایگان درباره عباس میرزا، دارالفنون، دوره قاجار، نثر فارسی

دانلود پایان نامه ارشد

یک قرن در ایران حکومت می کند با مشکلات فراوان داخلی و خارجی روبرو می شود. در داخل کشور برای حفظ تمامیت ارضی باید با شورش های عشایر مبارزه کند که وحدت و یگانگی ملی را تهدید می کنند، و در خارج برای دفاع از مملکتی که توسط روسها و انگلیسی ها مورد تهدید قرار گرفته است، باید با این کشورها مبارزه کند. (بالایی ، 1377: 12) در چنین بافت سیاسی متزلزلی است که ایران با فرهنگ اروپایی در تماس قرار می گیرد. اندک زمانی بعد، شکست های پی در پی نظامی ، ایران را متوجه می کند که در تمام زمینه ها دچار عقب افتادگی فراوان است.در این هنگام مردی روشن بین در عرصه سیاسی ظهور میکند، این مرد یعنی عباس میرزا، ولیعهد ایران، تدابیر هوشیارانه ای بکار می بندد تا کشور را از ورطه برهاند. عباس میرزا ماهیت مسایل و مشکلات را بلافاصله می فهمد و در می یابد که اصلاح تعلیم و تربیت و اشاعه فرهنگ و آگاهی تنها راه نجات کشور است. اولین تبادلات فرهنگی به این ترتیب آغاز می شوند . از طرفی دانشجویان ایرانی را به اروپا می فرستد تا با علوم جدید آشنا شوند و گروههای پی در پی از دانشجویان، که ابتدا تعدادشان اندک است، راه انگلستان و فرانسه را در پیش می گیرند. از سوی دیگر معلمانی انتخاب می شوند تا در مدارسی که به تازگی بر اساس الگوی اروپایی تاسیس شده اند، تدریس کنند. اولین موسسه از این نوع «دارالفنون» است.(همان : 39) به موازات این تلاش ها در زمینه آموزش و پرورش ، عباس میرزا اولین چاپخانه را مستقر می سازد و نشر متن ها به گونه ای بی سابقه افزایش می یابد. در اثر وجود چاپخانه ها ترجمه ی آثار خارجی در میان تمام اقشار عمیقا رخنه می کند، مطبوعات برخاسته اند و این خود، در پیدایش سبک جدیدی در نگارش بی تاثیر نیست. ترجمه ، فهم و درک انواع ادبی وارداتی را میسر می سازد و مطبوعات نقش پایگاه و تکیه گاه را بر عهده دارند. زیرا مطبوعات به نشر متون کمک می کنند. اما مهمتر آنکه شیوه های جدید نگارش در مطبوعات به تجربه گذاشته می شوند . رمان جدید از پیوند این دو جنبش بودجود می آید .(همان :46) در اواخر دوره قاجار این شکل مهم ادبی یعنی شکل رمان به ایرانیان رسید و قصه نویسانی مانند خسروی، صنعتی زاده کرمانی و بدیع الوزاره رمان هایی به شیوه سروالتر اسکات والکساندر دوما (به شیوه رمان های تاریخی) نوشتند . این شیوه ادبی به تدریج بسط یافت و از جنبه تاریخی آن کاسته و بر جنبه اجتماعی آن افزوده شد و به تقریب همان فرایندی را در کشور ما طی کرد که در غرب طی کرده بود.(دستغیب ، 1386 :36)
رمان در دوره استقرار مشروطه در ایران با کتاب «شمس و طغرا» ی خسروی که رمانی است تاریخی آغاز می شود. البته پیش از این کتاب « ستارگان فریب خورده» اثر آخوند زاده منتشر شده بود اما این کتاب در اصل به زبان ترکی نوشته شده و نمی توان آن را اثری فارسی دانست. (دستغیب ، 1383 : 15)
نثر فارسی دست کم تا زمان تیموریان هم چنان بر بنیاد شیوه ی گذشته ، یعنی انشاء و ترسل و منشیانه نویسی درباری، استوار بود. اما رفته رفته از سده ی نهم و آغاز سده ی دهم، چون زبان گفتاری ویژگی های خود را از کف می داد و به سوی سادگی و زبان مردم نزدیک تر می شد، به همین اندازه نویسندگان و گویش آن ها اندک اندک خود را به این زبان دگر گونی پذیرفته نزدیک کرد.(اکبری شلدره ای، 1382 :28) از قرن نهم به بعد ادبیات فارسی به میان توده ی مردم راه پیدا کرد. مردمی شدن ادب و هنر، رواج و رونقی به فرهنگ توده بخشید. اندیشه ها، ظرایف فکری و ذوقیات مردم عامی به ادبیات راه جست. ادبیات رسمی از آن مقام رفیع خود فرود آمد و بیش از پیش با عامه همگام شد . این روند همچنان دنبال شد تا هنگام «بازگشت ادبی» . در دوره ی بازگشت هم اندک دگرگونی در نثر پدیدار آمد، اما دگرگونی بنیادین از زمان مشروطیت آشکار گشت (همان :32) ادبیات مشروطه، با روی آوردن به سادگی و نزدیکی با زبان گفتاری و محاوره و به کارگیری واژگان و ساخت ها و اصطلاحات عوام، توانست خود را با توده ی مردم همراه کند، تا آن جا که شور و شوق گرایش به عوام به مفهوم بهره وری از زبان و بیان عامیانه در آثار ادبی این زمان، نشانه ی نوگرایی و تجدد به شمار می آمد. (همان : 36) با در هم شکستن سنت های پیشین ادبی و به در آمدن از بندهای دست و پاگیر نثرهای منشیانه و دیوانی، نثر فارسی آزاد و رها در دست نویسندگان بالیدن گرفت و در پی این بالش ، جهان جدیدی به روی ادب فارسی و فارسی نویسان گشوده شد. ( همان : 38) بدین ترتیب ، نویسندگانی به نوشتن «رمان» اقدام کردند . نخست «رمان های تاریخی» و سپس «رمان های اجتماعی » بسیاری را آفریدند که هر یک به گونه ای چگونگی حال های روزگار واهل زمانه را به نمایش گذاشتند و دردهای مردم بی نوا و ستمدیده و پریشان روز و آشفته دل را به نمود در آوردند.(همان :42) در آستانه مشروطه، رمان ها یا رمان واره های کسانی چون طالبوف تبریزی ، زین العابدین مراغه ای ، فتحعلی آخوند زاده، و مقالات طنز علی اکبر دهخدا ، با نام چرندو پرند ، باعث تحول اجتماعی گسترده و تسریع روند مشروطه خواهی ایرانیان شد.(عسگری حسنکلو ، 1386 :17)
اهمیت ترجمه در رمان فارسی
تاریخ ترجمه درایران به دوران پیش از اسلام و عهد ساسانیان بر می گردد؛ هنگامی که دانشگاه عظیم جندی شاپور از دانشمندان یونان و روم و مباحث علمی و پزشکی آنان استفاده می کرد به نوعی ترجمه متون یونان وروم را نیز تشویق و تایید می کرد.(همان : 22) در دوران اسلامی و قرون اولیه اسلام ، آنگاه که اروپا تحت تاثیر فتواهای جزمی کلیسای کاتالیک، هر چه را متعلق به یونان قبل از میلاد بود، کفر و الحاد می دانست، مسلمانان به توصیه پیامبر (ص) که می فرمود «علم را حتی اگر در چین است طلب کنید.» دست به ترجمه آثار فلسفی و علمی یونان و روم زدند و غنی ترین متون فلسفی، ادبی و علمی مغرب زمین را به عالم اسلام منتقل ساختند و البته نقش ایرانیان در این ترجمه و انتقال فرهنگی بسیار بیشتر از نقش اعراب و تازه مسلمانان دیگر بود.(همان :25)
پس از تحولاتی که در دوره قاجار در ایران رخ داد ، ایرانیان که تشنه آشنایی با علوم و معارف غرب بودند به ترجمه آثار علمی، تاریخی و ادبی غربیان روی آوردند . بیشتر این ترجمه ها از زبان فرانسه صورت می گرفت. برای این امر دلایل موجهی بود.(همان :27) نخست آنکه زبان علمی و ادبی عصر بود، دوم اینکه فرانسویان بویژه در ایران قاجاری به بد سابقگی انگلیس و روس نبودند . سوم آنکه فرانسه برای بسیاری ، کشور انقلاب ژوییه و پیشتاز آزادی فردی و حکومت ملی به شمار می آمد(سپانلو ، 1374 :25) فن ترجمه در آغازنهضت ترجمه در دوره قاجار محدود به ترجمه آثار علمی ای بود که برای محصلان دارالفنون لازم بود اما بعدها به تدریج کتب تاریخی ، رمان های علمی ـ تخیلی و رمان های عامه پسند نیز ترجمه شدند.(عسگری حسنکلو،1386 :23) در این دوران ترجمه به چهار طریق اصلی صورت می گرفت : 1 ـ شاه یا درباریان دستور می دادند اثری ترجمه شود؛ 2 ـ مدارس جدید دولتی (بخصوص دارالفنون) ترجمه اثری را سفارش می دادند؛ 3 ـ مخالفین سیاسی به ترجمه می پرداختند ؛ 4 ـ مترجمین مستقلا طبق سلیقه شخصی خود، اقدام به ترجمه می کردند.(بالایی ، 1377: 41)
در زمینه ترجمه نیز تلاشهای «عباس میرزا» آغاز گر راه بود. به دستور او میرزا رضا مهندس که از دانشجویان اعزام شده به اروپا بود دو کتاب «پطر کبیر» و «شارل دوازدهم» اثر ولتر و «تاریخ تنزل و خرابی دولت روم» نوشته ادوارد گیبون رابه فارسی برگرداند. پس از میرزا رضا مهندس ، از مترجمان نامی این دوران باید از محمد طاهر میرزا (1316 ـ 1250 ه ق) نام برد که آثار الکساندر دوما را به فارسی برگرداند . او نوه ی عباس میرزا بود(عسگری حسنکلو، 1386 : 23) و به دستور ناصر الدین شاه پاره ای از رمانهای الکساندر دوما مانند کنت مونت کریستو، سه تفنگدار ،ملکه مارگو، لویی چهاردهم و لویی پانزدهم را به فارسی برگرداند. حکایت های ظریف و پیچیده و پر هیجان این ادبیات جدید چنان برای مردم و خانواده ها جذاب بودند که دور هم گرد می آمدند و کسی کتاب را با صدای بلند می خواند.(کامشاد ، 1384 :54) اینکه چرا این داستان ها مورد توجه مترجمان و مخاطبان ایرانی قرار می گرفت مساله ای است که از دیدگاه جامعه شناسی ادبیات حایز اهمیت بسیار است و نشان می دهد جامعه ایرانی وارد مرحله جدیدی از حیات اجتماعی خود شده است؛ مرحله ای که در آن مبادله فرهنگی بین ایران و ملل دیگر بر اثر رفت و آمد محصلان و سیاحان برقررا شده است و نیز در پرتو مدارس تازه تاسیس و رشد طبقه باسواد و کتابخوان شهری، عده ای از مردم وقت فراغت خود را به مطالعه رمان های تاریخی اختصاص می دهند.(عسگری حسنکلو، 1386 : 23)
روند داستان نویسی طی انقلاب 1357 که در آغاز توسط بسیاری از نویسندگان به عنوان نقطه عطفی در امکان استجابت رویاهایشان قلمداد می شد و در واقع بیشتر آنها کم و بیش نقشی فعال در آن ایفا نمودند با وقفه ای کوتاه در خلق آثار ادبی دنبال گردید. اما تاظهور مجدد ادبیات داستانی به عنوان ابزاری موثر در بیان ادبی تنها از دوره ای کوتاه پس از انقلاب ، توام با آزادی نسبی تا اعمال مجدد سانسور فرا گیر که در سال 1359 به وقوع پیوست بهره بردار ی شد . بیشترین رمان ها و داستان های کوتاه بیش از هر زمانی در این دوره نوشته شدند. نوشته های این دروه طیف وسیعی، از مشاجرات قلمی و شدید انقلابی گرفته تا انواع خفیف تری چون قصه های پلیسی را شامل می شد . از طرفی این دوره را می توان سرآغاز رئالیسم جادویی، شیوه ای از داستان پردازی که در ابتدا توسط برخی رمان های عالمگیر امریکای لاتین معرفی گردید دانست . این دوره همچنین مصادف است با ترجمه های بسیار به زبان فارسی و بالعکس. و سرانجام اینکه، این عصر مبشر نهادینه شدن بنیان زنان نویسنده به عنوان نیروی قدرتمند ادبی با باورها و دغدغه های خاص خود، هر چند متفاوت ، اما اصیل و متمایز است.
داستان نویسان ایرانی پس از انقلاب به دو دسته تقسیم می شوند: یکی آنهایی که پیش از سال 1357 خود را به عنوان نویسنده جا انداخته بودند و دیگر آنها که اساسا زندگی ادبی خود را پس از انقلاب آغاز نموده اند.(دوبروئین ، 1382 :76)
رمان هایی که در دو دهه 50 و 60 نوشته و چاپ می شود ، از نظر تعداد و حجم افزایش چشم گیری نسبت به رمان های دهه های 20 و 30 و حتی دهه 40 دارد و این خود حاکی از پویش اجتماعی است . تلاطم زمان و افزایش آگاهی اجتماعی وطرح پرسش ها سبب می شود که شعر در ذیل و رمان در صدرقرار گیرد.(دستغیب ، 1383: 22) آثاری که در بین 1357 تا 1367 پدید آمده اند، بیشتر رویکردی برون گرا و گزارشی تاریخی دارند و شیوه ی تشریح را به کار بسته اند .(شلدره ای، 1382: 178)
داستان ها و رمان های پس از انقلاب از دید درون مایه و محتوا بیشتر زمینه های سیاسی و اجتماعی دارند و پیرامون موضوعاتی از قبیل: روشن فکر و مسئله ی روشنفکران ، سنت های خانوادگی کهن و رویارویی با مسایل جدید زندگی ، جبهه و جنگ ، مهاجرت، شهادت و خانواده ی شهدا ، جانباز بمباران شهرها و تاریخ گذشته ، شکل گرفته اند (همان :179)
در دهه دوم پس از انقلاب اسلامی (1367 ـ 1377) همان موضوعات و مسایلی که در دهه ی اول در ادبیات داستانی مطرح بوده ادامه می یابد. با این تفاوت که پس از پایان جنگ تحمیلی (27/4/1367) بسیاری از هیجانات و شور و التهاب دوران جنگ فروکش کرد و هر چه از آن سالها دور می شویم، گونه ای تغییر در ارزش ها و نگر شها نیز به چشم می آید، اما مهم ترین واقعه که در آغاز دهه ی دوم رخ نمود و دامنه ی تاثیر عمیق آن سراسر پهنه ی ادب را فراگرفت و در پی آن آثار فراوانی نوشته شد که موضوع و محور اصلی آن، این حادثه بود، مسئله ی رحلت امام خمینی (ره) است (همان : 213)
ناگفته نماند که تمام سال های پس از انقلاب یک ساخت و رنگ ندارند، بلکه سال های دهه ی شصت (1360) با سالهای دهه ی هفتاد (1370) از نظر سبک، شیوه و نوع جهان نگری داستان نویسان متفاوت است. در سال های نخست پس از

پایان نامه
Previous Entries مقاله رایگان درباره ادبیات داستانی، دوران اسلامی، اردشیر بابکان، کلیله و دمنه Next Entries مقاله رایگان درباره انواع ادبی، طبقات اجتماعی، داستان کوتاه، وظیفه شناسی