مقاله رایگان درباره سلسله مراتب، سلسله مراتبی، فرآیند تحلیل، فرآیند تحلیل شبکه

دانلود پایان نامه ارشد

انتخاب یک گزینه از میان چند گزینه به کار میروند. در این فنون تصمیمگیرنده از بین تعداد محدودی گزینه به انتخاب، اولویتبندی و درجهبندی میپردازد. بنابراین به منظور انتخاب مناسبترین گزینه از میان m گزینه، میتوان از MADM159 استفاده نمود (اصغرپور، 1388: 302).
دادههای MADM به دو بخش کلی مدلهای جبرانی و مدلهای غیر جبرانی تقسیم میشود. در مدلهای جبرانی، امتیاز بالا روی یک معیار امتیاز پایین روی معیار دیگر را جبران میکند، در حالیکه در مدلهای غیرجبرانی حداقل سطوح برای هر معیار لازم است. در طراحی و فرموله نمودن اینگونه مدلها به جای مدلهای ریاضی از جداول توافقی (ماتریس تصمیم) استفاده میشود. به همین دلیل این مدلها را مدل نرم نیز مینامند (آذر، 1381: 69).
بطور کلی مراحل مدلسازی فنون MADM را میتوان به صورت زیر ذکر نمود:
گام اول: تعریف و تعیین گزینهها (راه حلها): فرض کنید A1, A2, …, Am راهحلهای تعریف شده برای مساله باشند.
گام دوم: تعیین شاخصها و معیارهای ارزیابی گزینهها: فرض کنید X1, X2, …, Xn شاخصها برای ارزیابی گزینهها باشند.
گام سوم: تعریف ماتریس تصمیم (جدول توافقی یا ماتریس D): تصمیمگیری چند شاخصه به وسیله ماتریس فرموله میگردد:
جدول ‏31: جدول ماتریس تصمیم

گام چهارم: مرحله آمادهسازی ماتریس D: برای فراهمکردن یک مدل MADM باید نکات زیر را رعایت کرد:
الف) تبدیل شاخصهای کیفی به کمی: از خصوصیات بارز مدلهای MADM، در برگرفتن تواًم متغیرهای کمی و کیفی است. میدانیم که یک گزینه ممکن است به کمک شاخصهای کمی، نظیر هزینه، ظرفیت، سرعت و… و شاخصهای کیفی نظیر راحتی، زیبایی، انعطافپذیری و… و یا هر دوی آنها توصیف شود. هرچند تبدیل شاخصهای کیفی به کمی اختیاری است ولی توصیه اکید بر این است که در فنون MADM از طیف دوقطبی استفاده شود (همان منبع، 1381). طیف دوقطبی بسته به فزاینده یا کاهنده بودن شاخص تعریف میشود. در مواقعی که قصد مقایسه زوجی (دوبه دو) شاخصها را داشته باشیم، بهجای استفاده از طیفهای دوقطبی، از طیف ساعتی استفاده میگردد:
جدول ‏32: طیفهای دو قطبی از طیف ساعتی
ترجیحات
مقدار عددی
کاملا مرجح یا کاملاً مهم یا کاملاً مطلوبتر
9
ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت خیلی قوی
7
ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت قوی
5
کمی مرجح یا کمی مهمتر یا کمی مطلوبتر
3
ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت یکسان
1
ترجیحات بین فواصل قوی
2 و 4 و 6 و 8

ب) مرحله بیمقیاسسازی: این امکان وجود دارد که مقیاس اندازهگیری شاخصهای کمی با یکدیگر متفاوت باشند (مانند هزینه به ریال در مقابل وزن به کیلوگرم). از این رو لازم است تا قبل از انجام عملیات اصلی ریاضی، شاخصهای مورد نظر بیمقیاس شوند (اصغرپور، 1388: 304).
بدینترتیب عناصر شاخصهای تبدیلشده (nij) بدون بعد اندازهگیری میشوند. جهت بیمقیاسسازی ماتریس تصمیم D به تناسب نوع فنون، از نرمهای مختلفی نظیر خطی، نرم اقلیدسی و نرم ساعتی استفاده میگردد که در اینجا تنها به معرفی نرم ساعتی اشاره خواهد شد. در نرم ساعتی، بیمقیاسسازی مفهوم واقعی خود را پیدا میکند. نرم ساعتی به صورت رابطه زیر است:
J=1, 2… n nij=rij/(∑_(i=1)^m▒rij)
گام پنجم: تعیین ضرایب اهمیت نسبی برای شاخصها Wj: در بسیاری از مسائل MADM، نیاز به دانستن اهمیت نسبی شاخصها است، بطوریکه مجموعهی این اوزان برابر با واحد بوده و این اهمیت نسبی، درجه ارجحیت هر شاخص را نسبت به سایر شاخصها برای تصمیمگیری مورد نظر میسنجد (همان منبع، 1388: 305). بطور کلی برای محاسبه بردار اهمیت نسبی شاخصها (w) روشهای مختلفی وجود دارد که از آن جمله میتوان به مواردی چون نظرسنجی از خبرگان با اجرای روش دلفی (آذر، 1381: 76)، آنتروپی شانون، روش LINMAP، روش حداقل مربعات، روش حداقل مربعات لگاریتمی، تکنیک بردار ویژه و روشهای تقریبی اشاره کرد.
تکنیک دیماتل160
تکنيک ديماتل توسط فونتلا و گابوس161 در سال 1971 ارائه شد. تکنيک ديماتل که از انواع روش‌هاي تصميم‌گيري بر اساس مقايسه‌هاي زوجي است، با بهره‌مندي از قضاوت خبرگان در استخراج عوامل يک سيستم و ساختاردهي نظام‌مند به آنها با بکارگيري اصول نظريه گراف‌ها، ساختاري سلسله‌ مراتبي از عوامل موجود در سيستم همراه با روابط تاثير و تاثر متقابل ارائه مي‌دهد، بگونه‌اي که شدت اثر روابط مذکور را به صورت امتياز عددي معين مي‌کند. روش ديماتل جهت شناسايي و بررسي رابطه متقابل بين معيارها و ساختن نگاشت روابط شبكه به كار گرفته مي‌شود. از آنجا كه گرافهاي جهتدار، روابط عناصر يك سيستم را بهتر ميتوانند نشان دهند، لذا تکنيک دیماتل مبتني بر نمودارهايي است كه ميتواند عوامل درگير را به دو گروه علت و معلول تقسيم نمايد و رابطه ميان آنها را به صورت يك مدل ساختاري قابل درك در آورد.
تکنيک ديماتل عموما برای بررسی مسائل بسیار پیچیده جهانی به ‌وجود آمد. دیماتل نیز برای ساختاردهی به یک دنباله از اطلاعات مفروض کاربرد دارد. به ‌طوریکه شدت ارتباطات را به‌صورت امتیازدهی مورد بررسی قرار داده، بازخورها توأم با اهمیت آنها را تجسس نموده و روابط انتقال ناپذیر را می‌پذیرد.
مزایای روش دیماتل
از جمله مهمترین مزیتهای روش دیماتل عبارتند از:
1. در نظرگرفتن ارتباطات متقابل: مزيت اين روش نسبت به تكنيك تحليل شبكهاي، روشني و شفافيت آن در انعكاس ارتباطات متقابل ميباشد. به طوري كه متخصصان قادرند با تسلط بيشتري به بيان نظرات خود در رابطه با اثرات (جهت و شدت اثرات) ميان عوامل بپردازند. لازم به ذكر است كه ماتريس حاصله از تكنيك دیماتل (ماتريس ارتباطات داخلي)، در واقع تشكيل دهندهي بخشي از سوپرماتريس است به عبارتي، تكنيك ديماتل به طور مستقل عمل نمي‏كند بلكه به عنوان زير سيستمي از سيستم بزرگتري چون ANP است.
۲. ساختاردهي به عوامل پيچيده در قالب گروههاي علت و معلولي: اين مورد يكي از مهمترين كاركردها و يكي از مهمترين دلايل كاربرد فراوان آن در فرايندهاي حل مسئله است. بدين صورت كه با تقسيم بندي مجموعهي وسيعي از عوامل پيچيده در قالب گروههاي علت معلولي، تصميمگيرنده را در شرايط مناسبتري از درك روابط قرار ميدهد. اين موضوع سبب شناخت بيشتري از جايگاه عوامل و نقشي كه در جريان تاثيرگذاري متقابل دارند، مي‌شود.
مراحل تکنیک دیماتل
پنج مرحله براي انجام تکنيک دیماتل شناسائي کرده‌اند که عبارتند از:
تشکيل ماتريس ارتباط مستقيم (M):
زمانيکه از ديدگاه چندنفر استفاده مي‌شود از ميانگين ساده نظرات استفاده مي‌شود و M را تشکيل مي‌دهيم.
نرمال کردن ماتريس ارتباط مستقيم N = K*M:
در اين فرمول k به صورت زير محاسبه مي‌شود. ابتدا جمع تمامي سطرها و ستون‌ها محاسبه مي‌شود. معکوس بزرگترين عدد سطر و ستون k را تشکيل مي‌دهد.
k=1/max⁡∑_(j-1)^n▒a_v
محاسبه ماتريس ارتباط کامل:
T=N×〖(1-N)〗^(-1)
ايجاد نمودار علي162:
جمع عناصر هر سطر (D) براي هر عامل نشانگر ميزان تاثيرگذاري آن عامل بر ساير عامل‌هاي سيستم است (ميزان تاثيرگذاري متغيرها(.
جمع عناصر ستون (R) براي هر عامل نشانگر ميزان تاثيرپذیري آن عامل از ساير عاملهاي سيستم است (ميزان تاثيرپذيري متغيرها(.
بنابراين بردار افقي (D + R) ميزان تاثير و تاثر عامل مورد نظر در سيستم است. به عبارت ديگر هرچه مقدار D + R مربوط به یک عامل بيشتر باشد، آن عامل تعامل بيشتري با ساير عوامل سيستم دارد.
بردار عمودي (D – R) قدرت تاثيرگذاري هر عامل را نشان مي‌دهد. بطور کلي اگر D – R مثبت باشد، متغير يک متغير علي محسوب مي‌شود و اگر منفي باشد، معلول محسوب مي‌شود.
در نهايت يک دستگاه مختصات دکارتي ترسيم مي‌شود. در اين دستگاه محور طولي مقادير D + R و محور عرضي براساس D – R مي‌باشد. موقعيت هر عامل با نقطه‌اي به مختصات (D + R, D – R) در دستگاه معين مي‌شود. به اين ترتيب يک نمودار گرافيکي نيز بدست خواهد آمد.
محاسبه آستانه روابط
جهت تعيين نقشه روابط شبکه (NRM) بايد ارزش آستانه محاسبه شود. با اين روش مي‌توان از روابط جزئي صرف‌نظر کرده و شبکه روابط قابل اعتنا را ترسيم کرد. تنها روابطي که مقادير آنها در ماتريس T از مقدار آستانه بزرگتر باشد در NRM نمايش داده خواهد شد (جئوتزنگ163 و همکاران، 2007). براي محاسبه مقدار آستانه روابط کافي است تا ميانگين مقادير ماتريس T محاسبه شود. بعد از آنکه شدت آستانه تعيين شد، تمامي مقادير ماتريس T که کوچکتر از آستانه باشد صفر شده يعني آن رابطه علي در نظر گرفته نمي‌شود.
طراحی پرسشنامه دیماتل
طراحي پرسشنامه تکنيک دیماتل بسيار ساده است. همانطور که گفته شد تکنيک دیماتل از انواع روش‌هاي تصميم‌گيري بر اساس مقايسه‌هاي زوجي است، بنابراين کافي است يک ماتريس مقايسه زوجي تشکيل دهيد و سپس از يک طيف مشخص براي نمره دهي استفاده کنيد. مساله اصلي انتخاب اين طيف است و اين همان جائي است که پژوهشگران عزيز ايراني راه را اشتباه طي مي‌کنند.
به غلط رايج شده است براي تکنيک ديماتل حتما بايد طيف ۴ درجه استفاده شود در حاليکه اصلا اينگونه نيست. اولا هيچ طيف واحدي در اين زمينه وجود ندارد و دوم اينکه طيف رايج يک طيف ۵ درجه است. با اين تفاوت که برعکس طيف ليکرت ما حد وسط نداريم بلکه طيف پنج درجه دیماتل بصورت زير تنظيم مي‌شود:

جدول ‏33: طیف پنج درجه دیماتل
بدون تاثير
تاثير خيلي کم
تاثير کم
تاثير زياد
تاثير خيلي زياد
0
1
2
3
4

بنابراين دقت کنيد طيف همان طيف ۵ درجه است اما عدد گذاري از صفر شروع شده است. لازم به توضيح است به جاي اعداد ۰ تا ۴ مي‌توان از سيستم عدد دهي ديگري مانند ۱-۳-۵-۷-۹ يا حتي اعداد با طيف فازي استفاده کرد.
مدل فرآیند تحلیل شبکهای(ANP)164
روشهای ارزیابی چند معیاره، کاربرد وسیعی در همه علوم از جمله علوم مدیریتی پیدا کردهاند. از بین این روشها، فرآیند تحلیل سلسلهمراتبی (AHP) یکی از روشهای ارزیابی چندمعیاره است که بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ابتدا مسئله یا موضوع مورد نظر را به یک ساختار سلسله مراتبی تبدیل میکند که در آن عناصر تشکیلدهندهی این ساختار که اجزا تصمیم نیز تلقی میشوند، مستقل از یکدیگر فرض شدهاند. بنابراین، یکی از محدودیتهای جدی AHP این است که وابستگی متقابل بین عناصر تصمیم، یعنی وابستگی معیارها، زیرمعیارها و گزینهها را در نظر نمیگیرد و ارتباط بین عناصر تصمیم را سلسله مراتبی و یکطرفه فرض میکند. این فرض ممکن است در بعضی موارد صادق نباشد و در چنین شرایطی نتیجه روش AHP ممکن است موجب برعکس شدن رتبهها شود. یعنی با حذف گزینهای ممکن است نتیجه رتبهبندی گزینهها تغییر کند (زبردست،1380: 19).
از طرفی بسیاری از مسائل تصمیمگیری نمیتوانند بصورت سلسله مراتبی ساختار پیدا کنند، زیرا آنها تعامل و وابستگی عناصر سطح بالاتر روی عناصر سطح پایینتر را در بر میگیرند. در یک سلسله مراتب، نه تنها اهمیت معیارها، اهمیت گزینهها را معین میکند، بلکه اهمیت خود گزینهها نیز اهمیت معیارها را تعیین میکند (ساعتی و وارگاس165، 2006: 282).
بنابراین باید در استفاده از روش AHP اندکی محتاط بود، زیرا کلیه مسائل و مشکلات برنامهریزی لزوما دارای ساختار سلسله مراتبی نیستند. این محدودیت عمده AHP باعث شد تا ابداعکننده آن، توماس ساعتی روش فرآیند تحلیل شبکهای (ANP) را ارائه و معرفی کند که در آن ارتباط پیچیده میان عناصر تصمیم، از طریق جایگزینی ساختار سلسله مراتبی با ساختار شبکهای، در نظر گرفته میشود. فرآیند تحلیل شبکهای حالت عمومی AHP و شکل گسترده آن محسوب میشود (ساعتی، 1999) که درآن موضوعات با وابستگی متقابل و بازخورد را نیز میتوان در نظر گرفت. به همین دلیل در سالهای اخیر استفاده از ANP به جای AHP در همه زمینهها افزایش پیدا کرده است (نیمیرا و ساعتی166، 2004: 575).
فرآیند تحلیل شبکهای چون حالت عمومی AHP و شکل گسترده آن است، بنابراین تمامی ویژگیهای مثبت آن از جمله سادگی، انعطافپذیری، به کارگیری معیارهای کمی و کیفی به طور همزمان، و قابلیت بررسی سازگاری در قضاوتها را دارا بوده و مضافا میتواند

پایان نامه
Previous Entries مقاله رایگان درباره پژوهش علمی، روش شناسی، تامین مالی، روش تحقیق Next Entries مقاله رایگان درباره سلسله مراتب، مقایسات زوجی، سلسله مراتبی، تحلیل شبکه