مقاله رایگان درباره ادبیات داستانی، دوران اسلامی، اردشیر بابکان، کلیله و دمنه

دانلود پایان نامه ارشد

بلند فارسی به ندرت به قصه ای بر می خوریم که خصوصیات داستان های امروزی را داشته باشد.

بخش سوم :
پیشینه ی ادبیات داستانی ایران
یکی از مشکلات اساسی درباره مسائل فرهنگی و ادبی در ایران پیش از اسلام فقدان یا نابودی منابع مربوط به آن دوران است و جز نوشته های تاریخ نویسان یونانی ومسلمان و کتیبه های بازمانده از آن دوران، چیزی برای بررسی در این مورد در دست نیست.(عسگری حسنکلو، 1386 : 10) این مسأله در زمینه ادبیات داستانی بغرنج تراست، زیرا سنت شفاهی روایت داستان، با توجه به تغییرات فرهنگی و مذهبی و سیاسی مقارن ورود اسلام به ایران تقریباً از بین رفته است و در جست و جوی سرچشمه های داستان کلاسیک فارسی بناچار محقق به حدس و گمان متوسل می شود.(همان :12)
کتاب مقدس ایرانیان قدیم یعنی اوستا را باید نقطه شروع قرار دهیم. در این کتاب داستان هایی درباره شخصیت های اساطیری و پهلوانی ایرانیان چون کیومرث، هوشنگ، جمشید، افراسیاب، کیخسرو و غیره آمده است که البته بن مایه هایی مذهبی دارند(همان : 13). بندهش(آفرینش آغازین) داستان آفرینش مخلوقات به دست اهورا مزدا و سرپیچی اهریمن و وصف آفریدگان است. از کتاب های معروف و معتبر پهلوی کارنامه اردشیر بابکان در سرگذشت افسانه آمیز اردشیر ساسانی و یادگار زر ایران در شرح جنگ دینی میان گشتاسب و ارجاسب قابل ذکر است.(تمیم داری، 1377 : 45) بخش هایی از اوستا بخصوص «یشت ها» منبعی برای جستجو در افسانه ها و اساطیر باستانی ایران است. از دیگر منابع خدای نامک است که از مطالب تاریخی و حماسی تشکیل شده است و نسخه کاملی از آن هم اکنون در دست نیست ولی بازتاب مطلب این اثر در آثار ادبی و تاریخی دوره اسلامی امکان بازسازی نسبتاً دقیق نسخه ساسانی این حماسه را فراهم می کند. (دوبروئین ، 1382 : 32)
نوعی دیگر از داستان ها، داستان های عاشقانه بوده است که بعدها بعضی از آنها در دوران اسلامی به فارسی دری و به نظم در آمدند. از جمله آنها «ویس ورامین» است که گویا منشأ پارتی دارد و فخر الدین اسعد گرگانی آن را به نظم در آورده است . مشترکات نژادی و فرهنگی میان ایران و هند باعث مبادله فرهنگی این دو قوم شده است. در زمان انوشیروان این مبادله فرهنگی جدی تربوده است در حدی که برزویه طبیب نسخه ای از کتاب معروف هندیان یعنی پنچه تنتره را به فارسی پهلوی بر می گرداندو این کتاب به ایران واز ایران و زبان فارسی پهلوی به ادبیات عرب راه می یابد با نام «کلیله و دمنه» و با ترجمه عربی ابن مقفع.
سنت داستان سرایی و داستان نویسی از سنت ادبی پیش از اسلام به ادبیات کلاسیک فارسی رسیده است . یکی از کهن ترین نمونه های داستانی که به نگارش در آمده اند و نام و نشانی از آنها بر جای مانده است و به ما رسیده است، در ادب ایرانی «هزار افسان» است که از بنیادی ترین آبشخورهای هزار و یک شب شمرده می شود؛ نیز کلیلک و دمنک به زبان پهلوی ساسانی که در زمان انوشیروان از هند به ایران آورده شد.(کزازی ، 1376 :274)
داستان نویسی در ادب دوران ساسانی رونق داشته است و نمونه های آن «کارنامه اردشیر بابکان» و «ارداویرفنامه» است. این داستانها دارای مایه های داستانی، تاریخی ـ تخیلی و تخیلی ـ مذهبی است ؛ اولی بافت تاریخی و افسانه ای دارد؛ دومی سرگذشت تخیلی معراج روح موبدی زرتشتی به جهان پس از مرگ و دیده های وی از دوزخ، برزخ و بهشت است.(عبادیان، 1379: 105) مستشرقان بین اداویرافنامه و کمدی الهی دانته شباهت هایی یافته اند و حدس زده اند که دانته با این اثر ـ که سنایی غزنوی نیز در دوران اسلامی سیر العباد الی المعاد را در همان عوالم سرود ـ آشنایی داشته است. شعر و سرود از دوره ساسانی چندان باقی نمانده است اما تعداد قابل ملاحظه ای از آثار منثور آن دوره ـ به زبان پهلوی یا به صورت ترجمه عربی آنها ـ در دست است که آنچه از ترجمه خوتای نامک ـ ترجمه هزار افسان (الف لیل) ، نامه تنسر، ترجمه سندبادنامه، و پاره ای بقایا از کتاب هایی چون آیین نامک، تاج نامک و گاه نامک باقی است تصور کثرت آنها را به اهل تأمل القاء می کند.(زرین کوب ، 1380 : 275)
ادبیات داستانی کلاسیک فارسی
قصه به شکل امروزی آن، در دوران تاریخ نسبتاً راکد نمی توانست به وجود بیاید مقصود از تاریخ راکد تاریخی نیست که در آن هیچ گونه حرکتی دیده نمی شود ، بلکه تاریخی است که در آن حرکت اجتماعی ـ طوری که توده های اجتماعی برای هدفی اجتماعی و کاملاً آگاهانه، پباخاسته، مبارزه کرده ، غالب و یا مغلوب شده باشند، کمتر دیده می شود. (براهنی ، 1386 :24) چنین جنبش و حرکتی تنها در اواخر دوره حکومت قاجاریه و در آستانه مشروطیت در تاریخ ایران ، دیده می شود و در این دوران است که تغییر و تحول اجتماعی و سیاسی در همه ارکان جامعه و سیاست رخ می دهد و شاه برای اولین بار حاضر می شود قدرت خود را که قرنها عطیه ای الهی به شخص پادشاه تلقی می شد با مردم و با رهبران مشروطه تقسیم کند . بنابراین منظور از ادبیات کلاسیک در اینجا، ادبیات فارسی از سالهای آغازین آن ـ مقارن با حکومت یعقوب لیث صفاری ـ تا قبل از دوران مشروطه است.(عسگری حسنکلو ، 1386 :12)
در اوج شکوفایی شعر کلاسیک فارسی داستان های بسیاری به نظم در آمدند . شاهنامه فردوسی را شاید بتوان بزرگترین گنجینه داستان های حماسی در ادب کلاسیک فارسی به شمار آورد. (همان : 16)داستان های بسیاری ـ اعم از داستان های پهلوانان، داستان دیوان و غیره در شاهنامه آمده است. داستان های عاشقانه را باید در خمسه نظامی و مقلدانش سراغ گرفت. داستان های عارفان یا داستان هایی که به دلایل تعلیمی و اخلاقی در خلال متون منظوم عرفانی آمده است، گنجینه دیگری از داستان های ادب کلاسیک را تشکیل می دهند. این نوع استفاده از داستان برای مقاصد تعلیمی از سنایی شروع می شود و عطار نیشابوری و جلال الدین محمد بلخی در مثنوی های عارفانه خود این راه را ادامه می دهند (همان: 13). برای اغلب اینان به هیچ روی هدف بیان قصه نیست و با آوردن قصه سعی دارند امر اخلاقی یا دینی را به صورت تمثیلی و گاه عاطفی در جان و دل مخاطب و خواننده رسوخ دهند. از میان اینان تنها مولوی به نفس قصه پردازی و داستان سرایی اهمیت می دهد(همان: 14). مولوی، حداقل در میان شاعران عارف شاید تنها کسی باشد که داستان را نه تنها برای تبیین معانی عرفانی به کار می گیرد، بلکه نفس داستان پردازی و جذاب کردن آن نیز برای او بسیار اهمیت دارد .(پورنامداران، 1380 : 306)
علاوه بر داستان های منظوم عاشقانه، عارفانه و حماسی می توان به کتب منثور ادبیات کلاسیک پرداخت که به هر شکل و به هر بهانه نوشته می شدند. قبل از همه کتب منثور صوفیان و عارفان قرار دارد . داستان هایی که از زندگی عرفا و مقامات و کرامات آنها روایت می شود گاهی شباهت بسیاری به داستان امروزی یا روایت امروزی داستان دارند. «تذکره الاولیا» عطار سرآمد همه این آثار است که در خصوص زندگی اولیا و عرفا و صوفیان است و آنگاه که نویسنده به شرح زندگی یکی از عرفا می پردازد در واقع با خلق یک اثر داستانی فاصله چندانی ندارد.(عسگری حسنکلو، 1386 : 14)
از منابع داستانی دیگر کتب تواریخ است. تاریخ بیهقی شامل داستان هایی است که گاه به یک داستان کوتاه امروزی شباهت پیدا می کند مثل داستان «بردار کردن حسنک وزیر». کتاب های دیگری که روایات داستان درآنها دیده می شود کتب تعلیم منثور فارسی است. کلیله و دمنه ، مرزبان نامه، قابوسنامه و سیاستنامه نمونه چنین کتاب هایی هستند.(همان : 14)
در ادبیات کلاسیک فارسی وقتی از قصه سخن می گوییم منظورمان یا حکایت است یا مقاله یا داستان های بلند عامیانه، حکایت عموماً بر اثری اطلاق می شود که حادثه ای اغلب خارق العاده ساختار اصلی آن را تشکیل می دهد و از شخصیت پردازی و علت و معلولی که سبب ساز خلق این حادثه شده است سخنی نمی رود. هدف از بیان حکایت هم اغلب تعلیم نکته ی اخلاقی، دینی و اجتماعی با زبان و بیان غیر مستقیم و با واسطه است .(همان : 34) مقاله واژه ی عربی است در لغت به معنی مجلس، خطبه ، شرح داستان، بیان سرگذشت ، مقاله ای ادبی که به نثر فنی سرشار از صنایع بدیعی و توأم با اشعار و امثال آورده شود. (داد، 1375 :276)
بهترین نمونه و البته قدیم ترین نمونه داستان های بلند عامیانه، از نظر بسیاری از منتقدان سمک عیار است که داستان دلاوری های «سمک عیار» از جوانمردان معروف فارس است و در اواخر قرن ششم تحریر شده است.(عسگری حسنکلو، 1386 :15) دور نمای اجتماعی قصه های عامیانه کمرنگ و تحلیل انگیزه های اشخاص در کردارشان ضعیف بود. (دستغیب ، 1376 : 29) شاید نوعی خود کم بینی در نویسندگان و آفرینندگان هنری ما بوده است که کار خویش را شایسته ماندگاری و جاودانگی ندیده اند و امروز نویسنده بسیاری از قصه های تخیلی و رمان های پهلوانی ما شناخته شده نیست. (استعلامی ، 1352 :166)
شکل گیری رمان
معمولاً گفته می شود رمان با «دن کیشوت» اثر سروانتس اسپانیولی در خلال سالهای 1605 تا 1615 تولد یافت و با « شاهزاده خانم کلو» نوشته مادام دولا فایت (1693 ـ 1634) و رمان های آلن رنه لوساژ (1747 ـ 1668) فرانسوی به خصوص با اثر مشهورش «ژیل بلاس» بنیاد آن ریخته شد و با رمان های نویسندگانی چون دانیل دفو (1731 ـ 1660) و سامویل ریچارد سن ( 1761 ـ 1689) و هنری فیلدینگ ( 1754 ـ 1707) انگلیسی و والتر اسکات (1832ـ 1771) نویسنده اسکاتلندی رو به تکامل گذاشت.(میر صادقی ، 1366: 385) شکل و روال تازه ادبی که ما در رمان مجسم می بینیم ، یعنی خلق داستانی منثور و طولانی با تاکیدی بر واقعیت واصالت و تجربیات و تخیلات فردی و شخصی هرگز گذشته ای طولانی نداشته است و تاریخ پیدایش و طلوع آن در فرهنگ ادبی جهان از دویست و پنجاه سال تجاوز نمی کند . در حقیقت وقتی آدمی شناسنامه و هویت فردی خود را پیدا کرد، رمان نیز تولد یافت . زیرا فرد تا پیش از دوره نوزایی «رنسانس» از خود شناخت و هویتی نداشت و وابسته به تشکیلات مذهبی و اقتصادی و موسسه های اجتماعی بود و اراده و سرنوشتش در دست جمع یا صنف و گروه خود بود(همان :388) از نظر اجتماعی پیدایش رمان با بالیدن بورژوازی اروپایی همراه و گروه خود بوده است و همانطور که هگل گفته است جامعه جدید با تقسیم کار، رویه های پلیسی و دیوان سالاری خود در «رمان» جانشینی برای «حماسه» دروان فئودالی یافته است.(دستغیب ، 1386 :11) نویسندگان نیز بر اثر این تحول اجتماعی ، از تاثیرات ادبیات قدیم و قصه ها رهایی یافتند و به فرهنگ سنتی و قرار دادی پشت کردند. ادبیات پوشش اشرافی و اختصاصی خود را به دور انداخت و محتوای آثار دگرگون شد. طبقه متوسط و مردم عامی برای اولین بار مورد توجه قرار گرفتند و شخصیت های آنها به ادبیات راه یافت . به تدریج فرد به نیروی خلاقه و زندگی درونی و عاطفی و ویژگی های شخصیت خود، آگاهی یافت و رمان که حاصل این شناخت است آفریده شد … برای اولین بار خصوصیات عاطفی و تجزیه و تحلیل های روحی به ادبیات راه یافت و رمان به معنی واقعی و امروزی آن به وجود آمد.(میرصادقی ، 1366 : 389) رمان نویسی در آغاز از دل قصه های پرماجرا بیرون آمد و به تدریج در ابعاد گوناگون گسترش یافت و انواع زیاد پیدا کرد. یکی از علل بسط رمان در اروپا پیدایش صنایع جدید بود که در نهایت سبب ایجاد شهرهای بزرگ شد. مردمی که در شهرهای بزرگ گرد آمده بودند ـ به ویژه طبقات متوسط ـ می خواستند اوقات فراغت خود را با خواندن یا شنیدن قصه پر کنند و هم بر آن بودند که وضع و حال خود و محیط روزگار خود را بهتر بشناسند و رمان این هر دو خواسته را برآورده می ساخت.(دستغیب ، 1383 : 52)
پیدایش رمان در ایران
در ابتدای قرن نوزدهم پس از تلاش های نادر شاه افشار ( 1160 ـ 1100/1747 ـ 1688)، کریم خان زند (1193 ـ 1119 /1779 ـ 1707) و آقا محمد خان (وفات 1211 ـ 1796) ایران از نظر سیاسی به تشکیلاتی نوپا دست می یابد . سلسله قاجار که کمی بیش از

پایان نامه
Previous Entries مقاله رایگان درباره ادبیات داستانی، انواع ادبی، داستان کوتاه، مسأله عمومی Next Entries مقاله رایگان درباره عباس میرزا، دارالفنون، دوره قاجار، نثر فارسی