مقاله رایگان با موضوع علم اقتصاد، منابع محدود

دانلود پایان نامه ارشد

و واردشده منسوب به محتواي آب مجازي آن است. البته هر محصول يا کالايي به‌طور مجازي نيز دربر‌گيرند? ساير عوامل توليد است؛ اما با توجه به موضوع تحقيق که دربار? آب و اهميت آن در کشور ماست، چنين فرضي درنظر گرفته شده است.
در تعيين کلّ آب مجازي صادرشده، ، از رابط? زير استفاده شد:
1-7: منابع [1]، [6] و [7]
براي کلّ آب مجازي واردشده به کشور نيز همين روش استفاده مي‌شود:
1-8: منابع [1]، [6] و [7]
مجموع ارزش کلّ صادرات منتخب و همچنين کلّ محصولات وارداتي منتخب، ارزش کلّ آب مجازي صادر و واردشده است. براي محاسب? ارزش دلاري هر مترمکعب آب مجازي صادرشده، ، از رابط? زير استفاده مي‌شود:
1-9: منبع [6] ‏که در رابط? فوق، ارزش کل صادرات محصولات صادراتي منتخب است. به روش فوق، ارزش هر مترمکعب آب مجازي وارداتي هم محاسبه مي‌شود. حال مي‌توان با برابري حجم آب مجازي وارد و صادرشده از کشور و ارزش هر مترمکعب آن‌ها و با توجه به ترکيب محصولات صادراتي، نقش تجارت آب مجازي را در مقابله با کم‌آبي و کاهش فشار بر منابع آبي کشور از منظر اقتصادي ارزيابي کرد.
1-5: تجارت آب مجازي و صرفه‌جويي در مصرف آب
1-5-1: تجارت آب مجازي و حفظ آب در سطح ملي12
بسياري از کشورهاي واقع در مناطق خشک و نيمه‌خشک با واردات مواد غذايي، بخشي از آبي را که براي توليد داخلي محصولات لازم است، براي استفاده در ساير مصارف حفظ مي‌کنند؛ براي نمونه، مصر در سال 1995 7.5ميليون تن انواع غلات وارد کرد، توليد اين اندازه غلات در مصر 9.9ميليارد مترمکعب آب نياز دارد[12]. در همين سال، ژاپن با واردات 27ميليون تن غلات، 37ميليارد مترمکعب از منابع آب داخلي خود را حفظ کرده است [12].
همان‌طورکه شکل 1-3 نشان مي‌دهد، کشور مصر در باز? زماني 1997تا????، با واردات گندم از کشورهاي گوناگون، به‌طور ميانگين 3578ميليون مترمکعب از منابع آب داخلي خود را حفظ کرده است [13]. کشورهاي صادرکننده با توليد و صادرات محصولات کشاورزي، درواقع موجب کاهش در منابع آب داخلي خود مي‌شوند.
شکل 1-3: حفظ آب ملي مصر با واردات سالان? گندم از کشورهاي گوناگون دور? زماني 1997تا????. (منبع: [13])
شکل 1-4: کاهش منابع آب ملي ازطريق صادرات برنج از تايلند به ساير کشورها دور? زماني 1997تا????. (منبع: [13])
همان‌طورکه شکل 1-4 نشان مي‌دهد، کشور تايلند در باز? زماني 1997تا????، با صادرات برنج به کشورهاي گوناگون، سالانه به‌طور ميانگين، 27766ميليون مترمکعب از منابع آبي داخلي خود را از دست داده است [13]. جدول 1-5، بزرگ‌ترين واردکنندگان آب مجازي ازنظر واردات انواع محصولات کشاورزي را نشان مي‌دهد. اين جدول همچنين ميزان حفظ منابع آب داخلي را بيان مي‌کند. جدول 1-6، بزرگ‌ترين صادرکنندگان آب مجازي براي صادرات انواع محصولات کشاورزي را بيان مي‌سازد. اين جدول همچنين ميزان کاهش منابع آب داخلي را نشان مي‌دهد.
جدول 1-5: بزرگ‌ترين واردکنندگان آب مجازي و ميزان حفظ منابع آب ميانگين ساليانه دور? زماني 1997تا????. (منبع: [14])
جدول 1-6: بزرگ‌ترين صادرکنندگان آب مجازي و ميزان کاهش منابع آب ميانگين ساليانه دور? زماني 1997تا????. (منبع: [14])
1-5-2: تجارت آب مجازي و حفظ آب در سطح جهاني13
اگر توليد محصولات در کشورهاي صادرکننده درمقايسه‌با کشورهاي واردکننده، آب کمتري نياز داشته باشد، صرفه‌جويي در آب جهاني صورت مي‌گيرد؛ براي نمونه، کشور ژاپن در سال 1995، با واردات انواع محصولات کشاورزي از آمريکا که براي توليد آن‌ها، 16.6ميليارد مترمکعب آب مصرف شده بود، توانست 28.1ميليارد مترمکعب از منابع آب ملي براي توليد اين محصولات را حفظ کند. با اين کار 11.5=16.6-28.8 ميليارد مترمکعب از مصارف آب جهاني کاسته شد [12]. اما زماني‌که توليد محصولات در کشورهاي صادرکننده درمقايسه‌با کشورهاي واردکننده، آب بيشتري نياز داشته باشد، مصرف آب جهاني افزايش مي‌يابد؛ براي نمونه، اندونزي در سال 1995، 2.3ميليون تن غلات از هند وارد کرد. توليد اين اندازه غلات در اندونزي، 16.7ميليارد مترمکعب و در هند، 17.4ميليارد مترمکعب آب نياز دارد. بنابر‌اين، اين تجارت 0.7ميليارد مترمکعب مصرف آب جهاني را افزايش داد [12]. اصولاً مديران منابع آب در سطح ملي، علاقه‌اي به حفظ آب جهاني ندارند؛ اما از آنجا که کشورهاي توليدکننده ازنظر طبيعي و تکنولوژيکي وضعيت مناسب‌تري براي توليد دارند، همواره در مصرف آب جهاني صرفه‌جويي شده است. آمارها نشان مي‌دهد که در طي سال‌هاي 1997تا????، آب لازم براي اينکه کشورهاي واردکننده بتوانند برخي از محصولات کشاورزي موردنياز خود را در درون مرزهاي خود توليد کنند، درمجموع سالانه 1605ميليارد مترمکعب بوده است. اما به‌واسط? تجارت آب مجازي، آب مصرف‌شده براي توليد اين محصولات، 1253ميليارد مترمکعب کاهش يافته و سالانه 352ميليارد مترمکعب در مصرف آب جهاني صرفه‌جويي شده است [14]. بنابراين تجارت آب مجازي با بهره‌برداري بهتر از ظرفيت‌ها و منابع، باعث کاهش مصرف آب جهاني مي‌شود.

شکل 1-5: حفظ آب جهاني با کمک واردات برنج توسط مکزيک از آمريکا دور? زماني 1997تا????. (منبع: [13])
شکل 1-6: کاهش آب جهاني با کمک واردات برنج اندونزي از تايلند دور? زماني 1997تا????. (منبع: [13])

فصل دوم:
تجارت آب مجازي، ملاحظات اقتصادي و اجتماعي و امنيت غذايي

2-1: مقدمه
در فصل گذشته، آب مجازي، تجارت آب مجازي، ظرفيت اين تجارت و برخي روش‌هاي کمّي معرفي شد. مطالعات تجارت آب مجازي از بدو ظهور و به‌خصوص در پنج سال گذشته، بيش‌ازپيش به ارزش اقتصادي و اجتماعي منابع آب پرداخته‌اند. در مطالعات تجارت آب مجازي همواره نقش آب در اقتصاد، فرهنگ، اجتماع، سياست و حکومت بررسي شده است. بدون شک درنظرگرفتن اين تجارت در سياست‌هاي آبي هر کشور، بخش‌هاي اقتصادي و اجتماعي آن را تحت‌تأثير قرار مي‌دهد و با امنيت غذايي آن کشور، همبستگي مستقيم دارد. بنابراين مي‌بايد قبل از هر چيز، در مطالعات هم? وضعيت يک کشور يا منطقه درنظر گرفته شود. در اين فصل، علاوه‌بر اشاره به ملاحظات اقتصادي و اجتماعي و امنيت غذايي، به موضوع‌هاي مطالعات صورت‌گرفته در کشورهاي چين و مصر نيز اشاره شده است.
2-2: ملاحظات اقتصادي و اجتماعي
2-2-1: مفهوم اقتصاد آب
علم اقتصاد آب، راه‌حل ممکن براي گزينش و تخصيص بهين? منابع محدود براي ارضاء نيازهاي بشري را بررسي مي‌کند. اين فرايند همواره با دو مسئل? جدي مواجه است: يکي محدود‌بودن منابع و ديگري تنوع و رشد روزافزون نيازها که خود، مشکلات گزينش و نحو? تخصيص را تشديد مي‌کند. از قرن هجدهم، ارائ? نظريه‌هاي رابرت مالتوس (1834-1766) طي بيان رشد منطقي توده‌هاي انساني، مسئل? کميابي را به‌طور جدي مطرح ساخت [15]. با گذشت زمان و افزايش جمعيت همپاي دگرگوني‌هاي فني و پيشرفت‌هاي فناوري، تقاضا براي منابع، به‌خصوص منابع طبيعي افزايش يافته و بيش‌ازپيش بر ارزش آن افزوده شده است. نقش اساسي آب به‌عنوان يکي از منابع اساسي توليد و نقش حياتي آن در رشد و بالندگي اقتصاد ملي، ضرورت تخصيص بهين? اين ماد? اساسي و حياتي را با درنظرگرفتن تمامي شرايط و ضرورت‌ها ايجاب مي‌کند. البته اين فرايند با مسائل و مشکلات بي‌شماري روبه‌روست. شاخه‌اي از علم اقتصاد که اين فرايند طولاني را بررسي و ارزيابي کرده و راهکارهاي مفيدي را ارائه مي‌دهد و رفتارهاي اقتصادي ذي‌نفعان را تبيين مي‌کند، علم اقتصاد آب است. اقتصاد آب علاوه‌بر تبيين رفتارهاي اقتصادي، با ارزش‌گذاري منابع و داشتن ابزارهاي قوي مديريت اقتصادي، نقش اساسي در مديريت منابع آب دارد. به‌گونه‌اي که در سراسر بخش‌هاي مديريت منابع آب، ازقبيل اجتماعي، زيست‌محيطي، سياسي و… نقشي زيربنايي ايفا مي‌کند.
اقتصاد آب در مواجهه با مساله کميابي منابع آب و در پاسخ به نيازهاي موجود به دنبال تخصيص بهينه منابع و استفاده کارآمد از آن‌ها در راستاي رشد و توسعه اقتصادي است. که در اين راستا با مباحث جدي همانند بازدهي اقتصادي آب، هزينه فرصت و ارزش گذاري منابع در راستاي تخصيص، انتقال و توزيع منابع مواجه است [16]. آب در کشور ايران محدوديت دارد و اين محدوديت بسيار جدي است. اما آيا از اين منبع محدود استفاده اقتصادي مي شود؟ مقايسه نسبي بازدهي اقتصادي آب در بخش‌هاي مختلف اقتصادي و توجه به هزينه فرصت، ما را به بحث برنامه‌ريزي و انتخاب مطلوب هدايت مي‌کند.
همواره اين محدوديت‌هاست که توسعه علم اقتصاد را در آن بحث به همراه خواهد داشت. ضمناً در بحث آب تنها محدوديت منابع طبيعي مطرح نيست، بلکه محدوديت‌هاي مالي، نيروي انساني و … مطرح است. به اين ترتيب در کشور ما در خصوص منابع آب دو مشکل اساسي وجود دارد که بايد به هر دو توجه شود [16]: محدوديت منابع آب و محدوديت امکانات مرتبط با آب.
اقتصاد آب در بررسي اين نوع محدوديت‌ها به محدوديت نوع دوم يعني محدوديت امکانات نيز توجه دارد. اگر دقيق‌تر توجه شود مشکل ما در مديريت آب بيشتر محدوديت امکانات و بهره برداري از آن‌هاست. در مبحث توسعه اجتماعي، بحث موانع و محدوديت ها، تکيه بر منابع طبيعي نيست، بلکه تکيه بر نيروي انساني و نهادهايي است که از اين منابع طبيعي استفاده مي‌کنند
اگر منابع را به چند دسته تقسيم کنيم، اين منابع شامل عوامل طبيعي و عوامل انساني و منابع سرمايه‌اي است. مديريت، توسع? منابع سرمايه‌اي و انساني را مدنظر قرار مي‌دهد و بر آن پافشاري مي‌کند [15]. در تحقيقي که يونسکو در ده? 1980، در همبستگي با آب و توسعه انجام داد، نتيجه‌گيري کرد که در هر مورد منابع آب، آن چيزي که در توسعه نقش دارد، اوضاع طبيعي منابع آب نيست؛ بلکه منابع انساني و سرمايه‌اي است که در اختيار داريم. بنابراين شايسته است ببينيم که اين ديدگاه توسعه‌اي چه تأثيري بر سوگيري‌هاي مديريت آب بايد بگذارد [16].
در ديدگاه جديد مديريت منابع آب، در نشست‌ها و محافل بين‌المللي، بخش اساسي سياست‌ها، سياست‌هاي اقتصادي است. اما چرا و چگونه آب و اقتصاد آب در مديريت جديد جايگاه ويژه‌اي پيدا کرده است؟ شايان ذکر است که اين مطلب بيشتر جنب? راهبردي و استراتژيک دارد. بايد توجه کرد که بحث‌هاي مديريتي، يا استراتژيک‌اند (سياست‌گذاري) يا عملياتي (اجرايي). درحال حاضر، در بحث اقتصاد آب و در فصل حاضر اساساً در مرحل? طرح مسائل از ديدگاه استراتژيک هستيم [16].
2-2-2: بازدهي اقتصادي آب
يکي از سنجه‌‌هاي بازدهي اقتصادي آب، تقسيم توليد ناخالص داخلي بر حجم آب مصرفي است [16]. در اين رابطه، مقايس? کشورهاي گوناگون در نمودار 1-2 نشان مي‌دهد کشورهايي ازجمله دانمارک، ژاپن، آلمان و فرانسه که ارزش اقتصاد آب آن‌ها، بيش از 30 دلار در هر مترمکعب است، جزو کشورهاي توسعه‌يافته بوده و درصد حجم آب اختصاص‌يافته به مصارف غيرکشاورزي آن‌ها بيشتر است. درخصوص کشور ژاپن با وجود سهم بسيارِ مصارف کشاورزي، ارزش فراوان ايجاد‌شده در بخش خدمات و صنايع، عامل افزايش بازدهي مصرف آب است. به‌عکس، در کشورهايي ازجمله سودان، هند، بنگلادش و پاکستان که بين ??تا?? سنت در هر متر‌مکعب آب ارزش ايجاد مي‌کند، درصد حجم آب مصرفي کشاورزي به‌مراتب بيشتر از بخش‌هاي غيرکشاورزي است. همچنين بازدهي مصارف آب بخش‌هاي گوناگون کم است. ازاين‌رو، درجات بازدهي آب مصرفي و ميزان درصد آب اختصاص‌يافته به بخش‌هاي گوناگون در کشورها مي‌تواند نقشي بسيار اساسي در تعيين ارزش کل آب داشته باشد. در کشور ايران، با ايجاد ارزش حدود يک دلار در هر مترمکعب مصرف آب، ميزان ارزش کل ايجاد شده از ميانگين جهاني، يعني حدود 9.5دلار در هر مترمکعب، کمتر است [17].
نمودار 2-1: ارزش کل آب در کشورهاي منتخب جهان. (منبع: شرکت سهامي مديريت منابع آب ايران، دفتر اقتصاد آب)

برابري ارزش توليدي در بخش‌هاي خدمات و صنايع در کشورهاي منتخب (نمودار 2-2) نشان مي‌دهد در کشورهاي توسعه‌يافته، ازجمله دانمارک، فرانسه، آلمان، استراليا، ژاپن و ايالات‌ متحده و بعضي کشورهاي درحال توسع? پيشرو مانند ترکيه،

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه با موضوع اهورامزدا، شاهنامه فردوسی، گاو برمایه Next Entries دانلود پایان نامه با موضوع اهوره مزدا، روانشناسی، قربانی شدن