مقاله رایگان با موضوع عرضه و تقاضا، علم اقتصاد، کمبود منابع آب

دانلود پایان نامه ارشد

چين، پاکستان، مصر و برزيل، ارزش ايجاد شده در بخش خدمات بسيار بيشتر از صنايع است؛ به‌طوري‌که در بخش صنعت ارزش آب بين 111تا??? دلار و در بخش خدمات ارزش آب در هر مترمکعب بين 78تا??? دلار است. اين مقدار مبين آن است که در روند توسع? کيفيت و ارزش خدمات نسبت‌به حجم آب مصرف‌شده مي‌تواند به‌نحوي افزايش يابد که ارزش ويژ? آب در خدمات بيشتر از ارزش مصرف آن در بخش صنعت شود [17]. ارزش آب مصرفي برخي از کشورها همچون عربستان، يمن، اندونزي، تونس، مراکش و اردن در صنايع بسيار زياد است؛ به‌طوري‌که ميزان ارزش آب مصرفي در هر مترمکعب در بخش صنعت، بين 47تا??? دلار و در بخش خدمات بين 5تا?? دلار است. ازاين‌رو اين قيمت ممکن است به نوع صنايع و ميزان موفقيت در برنامه‌ريزي براي بازيافت و بازچرخاني و به‌طور کلّي افزايش بازدهي آب در اين بخش بستگي داشته باشد [17]. کشورهايي که ارزش توليدي حاصل از مصرف آب در بخش صنايع آن‌ها بيشتر از خدمات است، اغلب جزو کشورهاي درحال توسعه‌اند و ايران نيز در اين گروه قرار دارد؛ به‌طوري‌که ارزش آب خدمات 8 دلار و ارزش آب صنعت 36 دلار در هر مترمکعب است [17].
نمودار 2-2: ارزش مصارف غيرکشاورزي آب در چند کشور. (منبع: شرکت سهامي مديريت منابع آب ايران، دفتر اقتصاد)

براي مقايس? بازدهي آب در کشاورزي کشورهاي داراي اقليم همسان، مانند کشور ايران با کشورهاي منطقه، ازنظر سِنت در ازاي مصرف هر مترمکعب آب، ايران رتب? هفتم را در بين هشت کشور بررسي‌شده مقايسه‌شده به‌دست آورد. براي رسيدن به وضعيت مطلوب در منطقه، يعني وضعيت ترکيه و تونس، شايسته است با اتخاذ سياست‌هاي لازم، ارزش مصارف کشاورزي حدود هفت برابر افزايش يابد [17].
نمودار 2-3: ارزش مصارف کشاورزي آب در کشورهاي منطقه. (منبع: شرکت سهامي مديريت منابع آب ايران، دفتر اقتصاد آب(
بنابراين از اين ديدگاه، اقتصاد آب يعني حساس‌شدن به شناخت علمي عوامل مؤثر در بازدهي آب و تلاش براي ابداع و ارزيابي روش‌ها و برابري و گزينش آن‌ها، با هدف افزايش ارزش توليد به‌ازاي هر مترمکعب آب [16]. اين مسئله براي کشورهايي با محدوديت آبي، بسيار حائز اهميت بوده و نشان‌دهند? توان مديريتي آن‌ها در توجه به واقعيت‌ها، يعني قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهديدهاست. از ديدگاهي ديگر، ازنظر اقتصادي در درازمدت امکاناتي که براي هر بخش فراهم مي‌شود، بايد با ارزش اقتصادي آن بخش سازگاري داشته باشد. بنابراين وقتي بازدهي اقتصادي آب بيشتر شود، براي سرمايه‌گذاري وضعيت بهتري داريم. پيگيري اين دو بحث، مضمون اصلي مباحث اقتصاد آب است [16].
2-2-3: نظري? مزيت نسبي14 و نظري? هزين? فرصت15
واژ? آب مجازي ابداع شد تا نشان دهد توسع? تجارت مواد غذايي بر مبناي مزيت نسبي و استفاد? بهينه از فرصت‌هاي به‌وجودآمده، مي‌تواند علاوه‌بر دستيابي به منابع آب جهاني، سبب ارتقاي رشد اقتصادي و رفاه اجتماعي شود. بر مبناي نظري? نسبي، کشورها در توليد محصولاتي تخصص پيدا مي‌کنند و متمرکز مي‌شوند که عوامل توليد براي توليد آن کالا در کشور فراوان باشد [18]. آب مجازي بيان‌کنند? آب ذخيره‌شده در محصولات است؛ اما در تجارت آب مجازي، آب تنها عامل تعيين‌کننده در ميزان واردات نيست. کشورها علاقه‌مندند در تجارت آب مجازي نيز از تمامي مزاياي تجارت برخوردار شوند. بنابراين هر کشور مي‌بايد با درنظرگرفتن هزين? فرصت و ارزيابي مزيت نسبي کشور در توليد محصولات، آب مجازي را تجارت کند. درنظرگرفتن منابع آب، زمين، نيروي کار و سرمايه مي‌تواند ارزيابي مناسبي از مزيت نسبي کشور در توليد محصولات بدهد [18]. کشوري که با کمبود چند دسته از اين عوامل مواجه است، با تمرکز بر روي واردات محصولات آب‌بر نمي‌تواند هم? اهداف اقتصادي و اجتماعي اين تجارت را تأمين کند. کشوري که با فزوني نيروي کار مواجه است، مي‌تواند با توسع? صادرات محصولات نيروي‌انساني‌بر و واردات کالاهايي که با کمبود عوامل توليد در توليد آن‌ها مواجه است، مزاياي استفاده از اين تجارت را حداکثر کند. عوامل توليد رهاشده در کشور را مي‌توان به توليد ساير محصولات با هزين? فرصت کمتر اختصاص داد يا اينکه با سرمايه‌گذاري‌هاي تاز? اقتصادي و مطابق با اوضاع منطقه، براي حداکثرکردن منافع اقتصادي و اجتماعي حاصل از آن کوشيد.
2-2-4: توسع? تجارت آب مجازي و توسع? زيرساخت‌ها
کشورهاي کم‌آب مجبورند سالانه سرمايه‌هاي کلاني را در بخش توسع? زيرساخت‌ها، براي تأمين نيازهاي روزافزون آبي، سرمايه‌گذاري کنند. درحالي‌که بسياري از کشورهاي کم‌آب به‌گونه‌اي با مشکلات مالي و اقتصادي در هم? زمينه‌ها مواجه‌اند و براي حرکت همگام با قافل? جهاني مجبورند همواره نگران رشد اقتصادي خود باشند. رشد جمعيت و رشد اقتصادي نيز در گرو دسترسي به منابع است و سالانه نيز اين نياز افزايش مي‌يابد. به‌نظر مي‌رسد حرکت جدي‌تر به‌سمت راهکارهايي نظير سيستم‌هاي مديريتي و راه‌حل‌هاي غير‌متعارف در آينده‌اي نزديک، اجتناب‌ناپذير باشد. از طرفي بسياري از راهکارها، مانند ساخت سد و…، با اصول توسع? پايدار منافات دارد.
تجارت آب مجازي براي توسعه و فراگيرشدن، به‌دليل کلان‌بودن و نياز به دگرگوني ساختارها، با موانع و مشکلات فراواني مواجه است؛ ولي به‌نظر مي‌رسد ظرفيت عظيمي که در اين تجارت وجود دارد، بتواند مشوق‌هاي مناسبي را براي توسع? اين تجارت فراهم آورد. کاهش نياز به توسعه و احداث برخي زيرساخت‌هاي آبي و سازگاري بيشتر با توسع? پايدار، از نتايج اين تجارت است. تجارت درون‌کشوري آب مجازي مي‌تواند با استفاده از شبکه‌هاي مجازي آب، در راستاي تأمين نيازهاي آبي و مديريت عرضه و تقاضا گامي مؤثر بردارد. بدين طريق مي‌توان بخشي از هزينه‌هاي کلان ساخت و توسع? زيرساخت‌ها را در راستاي بهره‌برداري بهينه از فرصت‌هاي به‌وجودآمده و عوامل رها‌شده سرمايه‌گذاري کرد. افزايش توليد ناخالص داخلي، استفاد? کارآمد از منابع طبيعي، توسع? رفاه اجتماعي و جهت‌دهي سياست‌ها در راستاي تأمين نيازهاي آيندگان، از مزاياي اين تجارت است.
2-2-5: تجارت آب مجازي و ارتقاي جايگاه اقتصادي آب
در ابتداي بحث گفته شد علم اقتصاد ازجمله براي محدود‌بودن منابع به‌وجود آمد تا بتواند منابع محدود را به بهترين وجه براي تأمين نيازهاي روبه‌رشد تخصيص دهد. کمبود منابع آب، پخش ناهمگون آن، امکانات و سرماي? هنگفت براي انتقال و پخش، علم اقتصاد آب را به‌وجود آورد و غنايي خاص بخشيد. اما در وهل? نخست نياز بود تا به آب به‌عنوان کالايي اقتصادي و ارزشمند و محدود نگاه شود تا بتوان عرضه و تقاضاي آن را مديريت کرد و تخصيص منابع را به ترتيب مشخص در مناطق گوناگون انجام داد. اما موضوعي که در ده? گذشته، بيش‌ازپيش اهميت يافته و به آن پرداخته مي‌شود، نقش ويژه و کليدي منابع طبيعي به‌خصوص منابع آب در توسع? اقتصادي و اجتماعي جامع? بشري است. گسترش اين تفکر، بعد از ظهور آب مجازي و تجارت آب مجازي به‌عنوان يک مفهوم، تسريع يافت. در مطالعات تجارت آب مجازي، همواره نقش آب در اقتصاد، فرهنگ، اجتماع، سياست و حکومت بررسي شده که نگاهي بسيار ارزشمند به منابع آب است.
در مطالعات همواره به نقش آب به‌عنوان يکي از عوامل کليدي در توليد محصولات آب‌بر پافشاري شده است. در تحقيقات تجارت آب مجازي، آب براي کشورهاي کم‌آب، منبعي استراتژيک به‌شمار مي‌رود که بايد با حفظ آن، براي توليد محصولات کليدي و سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي اقتصادي در تخصيص و استفاد? بهينه از آن کوشيد. اين نگاه نو به آب مي‌تواند بسياري از الگوهاي مصرف آب و تخصيص يارانه‌ها را در اين زمينه دگرگون کند.
2-2-6: تحولات اقتصاد آب: قبل و بعد از ظهور واژ? آب مجازي
افزايش روزافزون تقاضا، جدي‌شدن تحقيقات کميابي در منابع آب و ظهور مباحث جديد، پيدايش ظرفيت‌هاي ويژه را در اقتصاد آب طلب مي‌کند که تحولات اقتصاد آب را شکل مي‌دهد و بر دامن? مباحث آن مي‌افزايد. در يک گروه‌بندي کلّي مي‌توان مباحث اقتصاد آب را به سه زيررشت? خرد و کلان و بين‌الملل تقسيم‌بندي کرد. اما آنچه در اينجا مدنظر است، ظهور پژوهش آب مجازي و تأثير آن بر اقتصاد آب است. آب مجازي که به معني آب ذخيره‌شده در کالاها در طي فرايند توليد است، از زمان مطرح‌شدن، انگيزه‌هاي خوبي را در محققان و دانشمندان براي انجام‌دادن محاسبات کمّي و محاسب? ظرفيت آن به‌وجود آورد.
تجارت آب مجازي نيز با واردکردن قوانين و قواعد تجارت بين‌الملل در اقتصاد آب، دامن? آن را از مرحل? ملي به فراملي گسترش داد. مباحثي همچون هزين? فرصت و مزيت نسبي و مزيت رقابتي با کارکردهاي گسترده‌تر و گوناگون‌تر از قبل، وارد اقتصاد آب شد. موضوع بسياري از مطالعات و تحقيقات در اين زمينه عبارت است از: استفاده از ظرفيت‌ها و نهادهاي بين‌المللي اقتصادي و تجاري، همچون تصويب قوانيني در سازمان تجارت جهاني، احداث بانک جهاني غذا و امضاي قراردادها و پيمان‌نامه‌هاي مشترک در راستاي گسترش تجارت آب مجازي و کاهش فشار بر منابع آبي کشورهاي واقع در مناطق خشک و نيمه‌خشک. بدون شک استفاده از ظرفيت تجارت آب مجازي در سطح داخلي و بين‌المللي، نيازمند مشوق‌هاي قوي اقتصادي و اجتماعي در اين زمينه با درنظرگرفتن امنيت غذايي و تمامي ظرفيت‌ها و اوضاع کشور، نيازمند ظهور مباحث جديدي در سطح اقتصاد کلان و بين‌الملل و اقتصاد سياسي در اقتصاد منابع آب بود که تحولي بزرگ در اقتصاد آب به‌شمار مي‌رود.
2-3: تجارت آب مجازي و امنيت غذايي16
تعاريف بسياري از امنيت غذايي با کمک افراد و نهادهاي بين‌المللي گوناگون ارائه شده است. براي نمونه بنابر تعريف ارائه‌شده با کمک بانک جهاني، امنيت غذايي يعني دسترسي هم? انسان‌ها در هر زمان به غذاي کافي براي داشتن زندگي سالم و کارآمد. دسترسي به غذا و توانايي توليد آن، دو عنصر اصلي اين تعريف است [19]. فائو امنيت غذايي را اين‌چنين تعريف مي‌کند: اطمينان از اينکه هم? مردم در هر زماني دسترسي فيزيکي و اقتصادي به غذاي اصلي موردنيازشان دارند. [19]. مکسول (1990) با بررسي اين تعاريف و تعاريف ديگر، تعريفي به اين صورت پيشنهاد کرد: کشور و ملتي ازنظر غذايي امنيت دارند که سيستم تأمين غذايي آن‌ها به‌گونه‌اي عمل مي‌کند که هيچ‌گاه ترس از نبود غذاي کافي براي خوردن وجود نداشته باشد [19]. بنابر تعريف World Food Summit، امنيت غذايي زماني وجود دارد که هم? مردم در هم? زمان‌ها دسترسي فيزيکي و اقتصادي به غذاي سالم و مغذي داشته باشند تا با حفظ رژيم غذايي و اولويت‌هاي غذايي خود، زندگي سالم و کارآمد داشته باشند [20]. سراسر اين تعاريف به‌طور ضمني اين معني را مي‌رساند که امنيت غذايي هر دو جزء عرضه و تقاضا را شامل مي‌شود و توانايي مردم در به‌دست‌آوردن غذاي کافي و سالم موردنيازشان را چه ازطريق مستقيم و چه ازطريق حمايتي و برنامه‌هاي يارانه‌اي توصيف مي‌کند. تعاريف بالا، هيچ‌کدام واردات مواد غذايي اصلي لازم را نفي نمي‌کند؛ بلکه اين کشورها هستند که با توجه به ظرفيت‌هاي اجتماعي و اقتصادي خود راه‌هاي رسيدن به امنيت غذايي را برمي‌گزينند.
کشورها براي بهترکردن امنيت غذايي خود، مطابق با وضعيت داخلي و روابط خارجي تصميم‌گيري مي‌کنند. اين ممکن است ازطريق تلاش براي خودکفايي در محصولات کشاورزي يا ازطريق ترکيبي از توليدات درون و واردات مواد غذايي به‌دست آيد؛ براي نمونه چين و هند و مالزي، براي تأمين امنيت غذايي خود سعي مي‌کنند در توليد محصولات کشاورزي خودکفا شوند. درحالي‌که بازارهاي مواد غذايي همسان آن‌ها، همچون اروپا و آمريکا و ژاپن، بيشتر نگران امنيت مواد غذايي هستند [20].
ظرفيت عظيمي که در تجارت مواد غذايي نهفته است، آن را مستعد مي‌سازد تا در معادلات ديپلماتيک وارد شود. وابستگي بيش از حد امنيت غذايي کشورها به واردات سبب مي‌شود که کشورهاي صادرکننده توانايي تحميل خواسته‌هاي خود و همچنين دخالت در مسائل داخلي کشورهاي واردکننده را داشته باشند. ازاين‌رو امنيت غذايي در برنامه‌ريزي‌هاي درازمدت هر کشور، نقشي اساسي ايفا مي‌کند و با توسع? زيرساخت‌ها و روابط بين‌الملل آن کشور همبستگي مستقيم دارد. کمبود منابع آبي و رشد سريع

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه با موضوع اهوره مزدا، روانشناسی، قربانی شدن Next Entries دانلود پایان نامه با موضوع ناخودآگاه، اساطیر ایران، آخرالزمان