مقاله درمورد فرهنگ اسلامی، امام علی (ع)، نظام سیاسی، توسعه پایدار

دانلود پایان نامه ارشد

و بهشتی الهی را وصف می‌کند که همان بهشت توحید است: ” الله ولی الذین امنوا یخرجهم می الظلمات الی النور” (محمد امین زین الدین، ص168)
اصل تکلیف
یکی از مواردی که به‌خوبی می‌تواند کارآمدی فرهنگ اسلامی را نشان دهد، وجود عنصر تکلیف در این فرهنگ است. وجود تکلیف در متن و روح احکام شریعت، امری است که همه مسلمانان توجهی جدی را به آن مبذول داشته‌اند و این مسئله جوهری، به‌عنوان اکسیر و عامل و جان‌مایه حرکت جوامع اسلامی است. (نوایی، 1380)
ولایتمداری
طرح مسئله ولایت در اندیشه دینی، یکی از فرازهای شکوهمندی است که سبب می‌شود جامعه اسلامی درحرکت خویش صاحب مدار و الگویی مناسب باشد. ولایت مقیاس و معیاری است که بر پایه آن، جامعه مؤمنان، یک صف استوار و غیرقابل نفوذ و جبهه متحدی را تشکیل می‌دهند و به پیوستگی و همبستگی شکوهمندی دست می‌یازند و به اتصال روحی و فکری و معنوی نائل می‌شوند، درنتیجه در یک گام برمی‌دارند و به‌قصد نائل شدن به یک مقصود، به تعامل با یکدیگر می‌پردازند و در این مسیر، به‌اصطلاح قرآنی از هر ولیجه” همراز”، بطانه” همدست” و … دوری می‌گزینند و از پیوستن به جبهه یهود، نصاری، شرک و کفر در لباس‌ها و رنگ‌های متفاوتش پرهیز می‌کنند؛ زیرا بدون چنین کاری نمی‌توانند بار گران مسئولیت خویش را به منصه بروز و ظهور برسانند (نوایی،1380)
حق‌گرایی و حق‌خواهی
محور دیگری که به کلیت اندیشه و فرهنگ اسلامی نقش کارآمدی مهمی را می‌بخشد حق محوری فرهنگ اسلامی و نیز تبع آن، حق‌خواهی و حق‌گرایی جامعه دینی و معتقدان به اندیشه اسلامی است. در اندیشه اسلامی، حق، وجود ذاتی دارد و بنابراین دارای ابدیت و دوام و بقاست(شهید مطهری)
خیر و فضیلت
یکی از نکات دیگری که به فرهنگ اسلامی کارآمدی لازم را می‌بخشد و انسان‌ها را به‌سوی خود مجذوب و شیفته می‌سازد، مبتنی بودن فرهنگ اسلامی بر خیرات و فضیلت‌های همچون راستی، تواضع، احسان، ایثارگری، عدالت‌خواهی و … است به‌گونه‌ای که جدایی این فضیلت‌ها از کلیت دینی، چیزی از اندیشه دینی را می‌کاهد که به آن کلیت ضربه کاری و اساسی وارد می‌شود و از حالت نخستین و اصیل خود خارج می‌گردد. فضیلت‌های دینی، زیبایی‌های معقول و معنوی دین هستند. به همین دلیل، دین اسلام خصوصا حالت رشد یافته و دست‌نخورده آن، از یک جاذبه درونی برخوردار است که همین جاذبه، جنبه‌های کارایی، کارآمدی و توانمندی دین را در حل مشکلات بشری و تأمین سعادت نشان می‌دهد(شهید مطهری)
عقلانیت فرهنگ اسلامی
مسئله عقلانیت در فرهنگ اسلامی با ذات آن درآمیخته است، به‌گونه‌ای که عقل، به‌عنوان یکی از منابع دریافت احکام به شمار می‌آید و نیز تمام تلاش‌های فکری و عملی انسان مسلمان بدون در نظر داشتن عقل و عقلانیت فاقد هرگونه اعتبار و ارزش است (نوایی، 1380)
زمینه‌های فرهنگی توسعه و پیشرفت در اسلام
در نگرش اسلامی، معیارهای رشد و توسعه هنگامی می‌تواند گویای” توسعه نظام رفتاری” انسان و جامعه باشد که بتواند توضیح کافی برای حفظ تعادل و توازن معنوی و مادی، اخروی و دنیوی در عرصه‌های مختلف اجتماعی ارائه کند و در عمل شاخص‌هایی را معرفی نماید که گویای جنبه‌های کیفی و کمی باشد(نبوی،1375) از اساسی‌ترین زمینه‌های فرهنگی توسعه و پیشرفت از دیدگاه اسلام شامل:
تقوا: آن مزیتی که مزیت حقیقی است و آدمی را بالا می‌برد به سعادت حقیقی‌اش که همان زندگی طیبه و ابدی در جوار رحمت پروردگار است می‌رساند عبارت است از: تقوا و پروا از خدا کردن و پاس حرمتش داشتن. آری تنها و تنها وسیله برای رسیدن به سعادت آخرت همان تقواست که به طفیل سعادت آخرت سعادت دنیا را هم تأمین می‌کند (علامه طباطبائی،جلد 4)« من یتق الله یجعل له من اسره یسرا22»« هر کس متقی و خداترس باشد خدا مشکلات او را ( در دوعالم) آسان گرداند»
علم محوری: نهادی شدن علم در یک جامعه استدلال، مطالعه، تحقیق، بحث و گفت‌وگو و اندیشه و روحیه علمی را به دنبال می‌آورد. علم به انسان کمک می‌کند تا از ذهن‌گرایی و تصحیح ناپذیری به‌سوی عینیات، محاسبه، بهبود و تصحیح و انتقادپذیری حرکت کند. توسعه ذاتاً به دنیای عینی بیشتر توجه دارد و علم هم ابزار این توجه را در اختیار انسان قرار می‌دهد و توجه او را به سیستم و کارایی مجهز می‌نماید. به‌طورکلی، ازآنجاکه توسعه شامل شناخت، بهینه‌سازی، سازمان‌دهی، برنامه‌ریزی و عینیات می‌شود، علم به مفهوم استدلالی نمودن اندیشه‌ها و اعمال، زمینه‌ساز، تسهیل‌کننده و عامل تکامل توسعه می‌باشد.( سریع القلم، 1375) لکن لازم به ذکر است که علم و ایمان باهم دو بال پروازند و به قول استاد مطهری(ره) ” علم ابزار می‌سازد و ایمان مقصد، علم سرعت می‌دهد و ایمان جهت” (مطهری، 1361) امام علی (ع) در این رابطه می‌فرماید: « خیر آن نیست که مال و فرزندت بسیار شود بلکه خیر آن است که عملت فراوان گردد23»
قانون مداری:
برای آنکه محاسبات مادی و برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در امر توسعه از جانب مردم و دولت قابل‌اجرا و پیشرفت و از کارایی لازم برخوردار باشد، باید ثبات قانونی و حاکمیت قانون جدی گرفته شود. زمانی محاسبات نسبت به آینده قابل تدوین خواهد بود که با پشتوانه قانونی بتوان به‌طور نسبی وضعیت آینده را پیش‌بینی نمود. (رضایی، 1388) امام خمینی (ره) در بیانات خود حکومتی را قابل‌قبول می‌دانند که تابع قانون باشد و می‌فرمایند:« ما می‌خواهیم یک حکومتی باشد که لااقل تابع قانون باشد و تبع قانون اسلام باشد، تبع قوانین مجهول صحیح باش»
رفع فقر از جامعه:
رسیدن به اهداف متعالی که خداوند متعال از خلقت انسان در نظر داشته است، هنگامی بهتر میسر خواهد شد که انسان به لحاظ نیازهای جسمانی و مادی احساس کمبودی نداشته باشد. به صورتی که خداوند متعال در قرآن کریم فقر را باعث گرایش انسان‌ها به زشتی‌ها و انحراف از راه راست معرفی می‌نماید و می‌فرماید:” الشیطن بعدکم الفقر و بامرکم بالفحشاء و الله یعدکم مغفره منه و فضلا و الله واسع علیم” ” شیطان به وعده فقر و ترس و بی‌چیزی شمارا به کارهای زشت و بخیلی وادار کند و خداوند ( برای رغبت و احسان) به شما وعده آمرزش و احسان دهد و خدا را فضل و رحمت بی‌منتهاست و به امور جهان داناست” امام علی (ع) نیز ضمن برشمردن فقر به‌عنوان بزرگ‌ترین بلا خطاب به فرزندشان محمد بن حنیفه می‌فرمایند:« پسرم از فقر بر تو ترسانم پس‌ازآن به خدا پناه بر که فقر دین را نقصان می‌رساند و خرد را سرگردان کند و دشمنی پدید آرد24» اما خمینی (ره) بارها رد بیانات خود هدفشان را رفع فقر معرفی می‌نمایند: « ما آمده‌ایم این محروم‌ها را از محرومیت دربیاوریم25» (رضایی، 1388)
عقل‌گرایی: در اسلام تأکید بسیاری بر عقلانیت شده است، لکن عقلانی بودن یک فعل است و عطف آن فعل صرفاً به سود مادی قابل احراز نیست و نمی‌توان عقلانیت را تنها در نوع نسبت میان هدف و وسیله دنبال کرد، بی‌آنکه از عقلانیت هدف که سر اصلی این نسبت است پرسشی به میان آورد. به همین خاطر چه‌بسا رفتاری که در دستگاه ” هزینه- سود” در یک انسان‌شناسی غیر الهی ” عقلانی” تلقی می‌شود در دستگاه ” هزینه- سود” جامع‌تر که انسان‌شناسی اسلامی مدعی آن است کاملاً غیرعقلانی از آب درآید و برعکس(رحیم‌پور ازغذی،1375)امام علی(ع) در این رابطه می‌فرمایند:« گران‌مایه‌ترین بی‌نیازی خرد است و بزرگ‌ترین درویشی بی‌خردی است26»
مردم مداری: اسلام مردم را یکی از پایه‌های مهم توسعه می‌داند و نقش مهمی برای مردم قائل است که این نقش به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم انجام می‌پذیرد. نقش مستقیم مردم درروند توسعه این است که آنان در ابعاد عملی به وجود آورندگان و تحقق بخشندگان اهداف توسعه تلقی می‌شوند. به‌عبارت‌دیگر جهت دهندگانی نخبگان وبرنامه‌ریزی‌های نظام سیاسی در مسری توسعه و تکامل را مردم تحقق بخشیده و به نتیجه می‌رساند. بنابراین مردم از سویی مجریان توسعه و تکامل و از وسی دیگر هدف توسعه و کمال‌اند؛ زیرا تمامی جهت‌دهی‌ها به سمت رشد، توسعه و کمال و تمام برنامه‌ریزی‌ها در این مورد درروند به خاطر آنان بوده و خودشان نیز در تحقق آن سهم بزرگی دارند. نقش غیرمستقیم مردم درروند رشد و توسعه کشور این است که بر عملکرد نخبگان و نظام سیاسی نظارت می‌نمایند. آنان از طریق مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها، کیفیت برنامه‌ریزی‌ها و بازدهی آن را افزایش داده و در صورت وجود کوچک‌ترین تعلل و تخلف در نخبگان یا نظام سیاسی، آنان را مورد سؤال قرار داده، به پاسخ‌گویی فرامی‌خوانند (علیخانی، 1379) امام خمینی(ره) در این رابطه می فرمانید :« سیاست ما همیشه بر مبنای حفظ آزادی، استقلال و حفظ منافع مردم است که این اصل را هرگز فدای چیزی نمی‌کنیم27»
شایسته مداری و تخصص: توسعه که به یک معنا به‌کارگیری صحیح نیروها می‌باشد در سیستمی مفهوم پیدا می‌کند که تخصص به‌صورت اصیل در آن مطرح باشد و نظر تخصصی بر اظهارنظر سلیقه‌ای مقدم گردد. بحث توسعه که به معنای پیشرفت و تکامل و کمال مادی و معنوی یک جامعه است در گردونه فعلی بین‌المللی، فقط از طریق شایسته مداری امکان‌پذیر است و منظور از آن اصلاح حوزه نخبگی است که بتواند با تخصص و تعهد و مهارت و تفکر و نظارت نه‌تنها پیشرفت جامعه را به دست گیرد بلکه الگویی برای آن باشد(رضایی، 1388) امام علی (ع) می‌فرمایند:«کار مردم جز به شایستگی زمامداران سامان نمی‌یابد28»
نظم: اصولاً توسعه با ترتیب و مراحل کار امکان‌پذیر است: لذا جهت رعایت ترتیب زمانی و ترتیب عملی تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات توسعه جامعه به‌شدت به نظم و ترتیب در تمامی شئون زندگی وابسته است. به‌طور فوق‌العاده بدیهی، نظم از ویژگی‌های بارز جوامعی بوده است که توسعه اقتصادی به مفهوم بهینه‌سازی نیروهای مادی انسانی را اساس قرار داده‌اند(رضایی، 1388) قران کریم می‌فرماید:«نظم و زیبایی در پیوندی تنگاتنگ وجود دارد29»
نگاه تکلیفی و مسئولانه در فرهنگ اسلامی
در فرهنگ اسلامی قدرت نه یک فرصت و موقعیت ویژه برای چپاول و برآوردن آرزوهای نفسانی، بلکه یک تکلیف و مسئولیت خطیر و مهم تلقی می‌شود. واژه ” مسئول” در اطلاق به رئیس یک بخش یا تمام حکومت در اسلام دارای بار لرزشی بسیار حائز توجهی است. بیانات امیرمومنان(ع) در توصیه به زمامداران بخش‌های مختلف سرزمین اسلام از همین امر حکایت می‌کند که عنوان زمامداران و به تعبیر اسلام ” مسئولیت”، هیچ حقی بر حقوق معین شخص نسبت به سایر افراد عادی اضافه نمی‌کند جز اینکه تکلیف وی سخت‌تر و پاسخگویی او در مقابل مسئولیتش سنگین‌تر خواهد بود و موجب فخری که نخوتی را در پی داشته باشد نیز نمی‌گردد (ظهیری ، 1380،ص249) امام علی (ع) می‌فرمایند«و ان عملک لیس لک بطعمه و لکنه فی عنقک امانه30»
معادله نبودن قدرت و ثروت در فرهنگ اسلامی
یکی از مباحث بسیار مهم در اندیشه سیاسی بحث قدرت است و در نحله‌های مختلف سیاسی میان قدرت و ثروت یک معادله برقرار می‌شود. حال بعضی قدرت را مولد ثروت می‌دانند و برخی ثروت را موجد قدرت. “موسکا31” معتقد است در جامعه مدرن ثروت موجد قدرت است و در جوامع سنتی قدرت موجد ثروت.( موسکا،1965) اینک در فرهنگ اسلامی ثروت و قدرت به‌عنوان یک نامعادله برقرار است و ربطی میان این دو مفهوم در ساختار سیاسی اسلامی وجود ندارد. امام علی (ع) چه‌بسا کارگزارانی را از میان کسانی انتخاب می‌فرمود که بهره‌ای از دنیا نداشتند و خود حضرت نیز در طول زمامداری خویش نه از قدرتش برای اندوختن ثروتی استفاده کرد و نه مشی خویش را در نحوه زندگی تغییر داد، مگر اینکه در معشیت بر خود سخت‌تر گرفت( ظهیری ، 1380)
فرهنگ اسلامی و توسعه پایدار
یکی از مبانی شناسایی ایده توسعه پایدار توجه به طبیعت و هستی است. در فرهنگ اسلامی نیز اصولی می‌توان یافت که ناظر به توجه به طبیعت و هستی است. این اصول را به‌صورت مختصر موردبررسی قرار می‌دهیم.
” وحدت” در هستی که ناظر به ربط و نسبت میان اجزای یک مجموعه است و در اینجا به رابطه میان طبیعت و انسان است.
” تعادل” در مجموعه انسان – طبیعت که معطوف به هماهنگی میان اجزا است.
” نظم” در

پایان نامه
Previous Entries مقاله درمورد فرهنگ اسلامی، انقلاب اسلامی، نظام ارزشی، فضایل اخلاقی Next Entries مقاله درمورد اخلاق کار، اخلاق اسلامی، خودکنترلی، فرهنگ اسلامی