مقاله درباره قرن نوزدهم، افغانستان، انقلاب اکتبر

دانلود پایان نامه ارشد

مرکزي داده است، اما کشورهاي منطقه به علّت محصور بودن در خشکي از يک سو و اقتصاد برجاي مانده دوره شوروي دو خصلت توسعه نيافتگي و وارداتي بودن شرايط نامناسبي دارد.

فصل چهارم: زمينه هاي حضور کشورهاي روسيه و آمريکا در آسياي مرکزي و چالش هاي احتمالي آن بر جمهوري اسلامي ايران

حوزه مطالعاتي آسياي مرکزي پس از استقلال از اتحاد جماهير شوروي، از آن جهت در مطالعات ژئوپليتيکي اهميّت دارد که: اولاً پس از استقلال جمهوريهاي اين منطقه شاهد حضور کشورهايي منطقه اي مانند روسيه، جمهوري اسلامي ايران، چين، پاکستان، ترکيه و عربستان سعودي و همچنين کشور فرامنطقه اي ايالات متحده آمريکا بودند. از همان زمان استقلال تا زمان کنوني – در سال 2013 م. – حضور اين کشورها ابتدا آرام آرام اما اکنون با رقابتي فعّال در حوزه جغرافيايي منطقه آسياي مرکزي ادامه داشته است. حضور و فعاليّت اين کشورها بر استقلال کشورهاي آسياي مرکزي و وضعيت رو به پيشرفت آنها بسيار موثر افتاده است. دوماً، اين منطقه به عنوان يک منطقه همجوار با جمهوري اسلامي ايران، به دليل هرگونه اثرپذيري از حضور و فعاليّت کشورهاي منطقه اي و فرامنطقه اي، توانايي بالقوّه اي در اثرگذاري بر وضعيّت کشورهاي همسايه خود را دارد. جمهوري اسلامي ايران به عنوان همسايه مهم با آسياي مرکزي، از اين قاعده مستثني نبوده و حضورديگران در اين منطقه براي جمهوري اسلامي ايران مي تواند اثرات ويژه داشته باشد (چنانکه بررسي اثرات مفروض و احتمالي اين حضور برجمهوري اسلامي ايران موضوعيّت اين پژوهش را تشکيل مي دهد)؛ سوماً منطقه آسياي مرکزي به عنوان بخش جنوبي هاتلند مکيندر (منطقه اي که مبناي رقابتهاي ژئوپليتيکي در قرن بيستم بود) محسوب مي شود و اکنون با جريان يافتن “بازي بزرگ جديد”، به نظر مي رسد که در عصر حاضر داراي اهميّت خاص باشد. در حالي که در گذشته بازي بزرگ ميان روسيه و انگلستان در جريان بود، اکنون در بازي بزرگ جديد، ايالات متحده آمريکا از يک سو و روسيه برآمده از اتحاد جماهير از سويي ديگر، به عنوان کشورهاي اثرگذار فرامنطقه اي و منطقه اي، هر يک در پي آن هستند که منافع خود را در بالاترين شکل خود در آسياي مرکزي به دست آورند. اين در حالي است که جمهوري اسلامي ايران به عنوان همسايه بزرگ و اثرگذار جنوبي کشورهاي آسياي مرکزي، پس از استقلال اين کشورها، ضمن به رسميّت شناختن استقلال و حاکميت دولتهاي اين کشورها، مناسبات خود را بر اساس احترام پايه ريزي نموده است و سعي نموده تا صلح و ثبات را به منطقه بازگرداند مانند آنچه در حل و بعضي از مسئله تاجيکستان در سالهاي دهه 1990 صورت پذيرفت. در اين پژوهش، ضمن بررسي زمينه هاي حضور دو کشور روسيه و ايالات متحده آمريکا و منافع آنها از حضور در آسياي مرکزي، علائق و منافع جمهوري اسلامي ايران در اين منطقه مورد تحليل قرار مي گيرد و در نهايت اثرات احتمالي حضور دو کشور مذکور بر جمهوري اسلامي ايران مانند کاهش ترانزيت و عمق استراتژيک و چالش هاي مرزي مورد بررسي قرار مي گيرد و روايي آنها مورد سنجش قرار مي گيرد.
1 – 4 بازي بزرگ43 و بازي بزرگ جديد44 و حضور کشورهاي منطقه اي و فرامنطقه اي در منطقه آسياي مرکزي در قرن نوزدهم تا کنون در اواسط قرن نوزدهم، توسعه نفوذ امپراتوري روسيه در سرزمينهاي آن سوي سرحدات45 شرقي ايران که از اواسط قرن شانزدهم ميلادي آغاز شده بود، سرعت بيشتري يافت. روسيه تزاري در قرن نوزدهم با رقيب قدرتمند اروپايي، حرکت بسوي هندوستان مستعمره ارزشمند آن را هدف قرار داد، که افغانستان و آسياي مرکزي، مسير آن را مشخص مي ساخت. رقابت دو قدرت بزرگ استعمارگر در اين منطقه محدود نماند، و ايران در آغاز قرن بيستم دچار پيامدهاي اين تقابل شد. روديارد کيپلينگ اين رويارويي را که اين دو بازيگر بزرگ اروپايي درگير آن بودند، عرصه آن را آسياي مرکزي و غرب آسيا قرار داشت، “بازي بزرگ” ناميد (کولايي، 1384: 11). گسترش نفوذ روسها در سمت شرق ايران گرديد که اهميّت خاصي در تاريخ معاصر ايران دارد؛ چرا که اين رقابت تنها محدود در شرق ايران نشد و زمينه ساز ورود دو کشور به ايران را فراهم آورد. زمينه هاي بازي بزرگ، را بايد در زمينه هاي جغرافيايي – سياسي اين منطقه جستجو کرد. پيشروي سريع روسيه به سمت شرقي ايران به ويژه آسياي مرکزي، بيش از ايران انگلستان را نگران مي ساخت، چرا که هدف نهايي روس‌ها دست‌اندازي بر شبه قاره هند بود. اين امر، زمينه هاي برخورد و در نتيجه رقابتهاي دو کشور را در قرن نوزدهم و در منطقه آسياي مرکزي فراهم آورد. آسياي مرکزي در قرن نوزدهم عرصه رقابت کشورهاي روسيه و انگلستان بود. اين رقابت که به بازي بزرگ معروف گرديد، بازي مرگ آوري بود که دو طرف آن دولت هاي روس و انگليس بودند و بازيگران آن افسران و ماموران جوان ماجراجوي دو دولت مذکور (عطايي، 1372: 373). از حيث زماني، محدود زماني اين رقابت‌ها را بايد از اوائل قرن نوزدهم، يعني پس از معاهده گلستان مابين روسيه و ايران، تا انقلاب اکتبر روسيه ادامه داشته است. بازي بزرگ در قرن نوزدهم بازي کاملاً استعماري در منطقه آسياي مرکزي بود که با وقوع انقلاب کبير روسيه در سال 1917 پايان يافت (قادري حاجت، 1391: 70). صحنه اصلي رويارويي و رقابت دو قدرت بزرگ روس و انگليس، به خطه باريکي محدود شده‌ بود که در امتداد رشته کوه‌هاي شمال خراسان، کرانه‌هاي شرقي درياي مازندران را به شمال افغانستان متصل مي‌ساخت. در حرکتي با هم، بريتانيا و روسيه در منطقه آسياي مرکزي با يکديگر تماسي نداشتند. نزديکترين برخورد آنها در کريدور باريکي در قلمرو افغان، به نام کوريدور واخان بود که در فراز ارتفاع بلندي است (3000 متر و بالاتر) در نزديکي قسمت غير قابل دسترس شرقي پامير که با جمعيت قرقيز و تاجيک مملو است (:14 2011 Kamoludin Abdullaev,). اين دوره زماني با حاکميّت سلطنت خاندان قاجار در ايران هم زمان بوده است. عدم کفايت شاه قاجار در برخورد با وقايع و کسب نفوذ دولتين روسيه و انگلستان در شرق ايران را مي توان در فقدان قدرت لازم در عرصه منطقه، در بسط قدرت دو کشور روسيه و انگلستان در شرق ايران و آسياي مرکزي که نقاط سرحدي ايران و روس محسوب مي شد، بسيار موثر بوده است. در بازي بزرگ جديد، هدف اصلي دو رقيب روسيه و انگلستان دستيابي هندوستان بود. تلاش روسيه براي دستيابي به هند و علاقه انگلستان براي حفظ آن، ناچاراً توجّه دو کشور را به ايران معطوف ساخت. البته زمينه علاقه روسها به هندوستان به سالها قبل تر آز آن و در دوره انبساط امپراتوري روسيه باز مي گردد. تلاشهاي منظم روسيه براي تسلط به آسياي مرکزي به قرن شانزدهم و عصر ايوان چهارم مخوف بر مي گردد (حاتمي، 1382: 61). در قرن 19 با افزايش حضور روسيه در آسياي مرکزي، دولت بريتانيا شديداً نگران نزديکي روسيه به هندوستان بود و مسير افغانستان و نزديکي روسيه اين نگراني را افزايش مي داد (حاتمي،1382: 63). نتيجه چنين رقابتي براي ايران کاملاً مشخص بود: توجّه انگلستان و روسيه به ايران در جريان بازي بزرگ به دليل همجواري با هندوستان. تاريخ رقابت دو امپراطوري روس و انگليس در دو سه قرن اخير نشان مي دهد که که کوشش جهت تحقق اين استراتژي سياسي – نظامي از طرف روسيه و مقاومت و واکنش انگلستان در برابر آن يکي از محورها ضمانت عمده رقابت مذکور بود (موسوي، 74 : 70). قرارداد 1907 که به حضور اين دو دولت در ايران و تقسيم اين کشور ميان آن دو انجاميد، معلول نتيجه معطوف شدن توجّه اين دو کشور در آن بازي بود. دلايل حضور اين دو کشور در ايران حين بازي بزرگ را بايد در اراده ها و عُلقه هاي سردمداران اين کشورها جست وجو کرد. به عبارت ديگر، عوامل جغرافيايي -سياسي در معطوف شدن توجّه روسيه و انگلستان به ايران شد. از طرف ديگر چنانکه مي دانيم، وصيتنامه پطر کبير – صرف نظر از مستند بودن يا نبودن – بسيار مشهور و در اغلب تحليل هاي استراتژيک مربوط به منطقه اشاره به آن ناگزير مي نمايد. در بند 9 اين وصيت نامه نزديکي هر چه بيشتر روسيه به قسطنطنيه و هند توصيه شده است،

“کسي که اين منطقه را در دست داشته باشد، مالک تمام جهان خواهد بود … تصرف تدريجي درياي سياه … و نفود خليج فارس با تضعيف ايران و در صورت امکان برقراري مجدد روابط تجاري سابق با مشرق زمين. پس از آن پيشروي تا هندوستان که گنجينه جهان است” (موسوي، 1374: 163).

از اين رو، مي توان نتيجه گرفت که در قرن نوزدهم و در شکل گيري فرايند بازي بزرگ، رقابت روسها و انگلستان به منظور رسيدن به هندوستان بود که براي دستيابي به چنين هدفي از ابزار نظامي استفاده نموند و در اين حين کشور ايران نيز از اين رقابت متاثر شده و مورد اشغال هر دو کشور قرار گرفت. اين در حالي است که در بازي بزرگ جديد (که در ادامه خواهد آمد)، اهداف بازيگران دخيل يعني روسيه و ايالات متحده در حوزه آسياي مرکزي مشخصاً با استفاده از ابزار نظامي و به منظور دستيابي به هندوستان صورت نمي گيرد و ماهيّت رقابت تنها نظامي نبوده و جنبه هاي جديدي از اهداف را بر آن مي توان متصور دانست.

نمودار 1-4: بازي بزرگ در آسياي مرکزي

انگلستان بازي بزرگ روسيه

آسياي مرکزي

مدل از: نويسندگان
اما با فروپاش اتحاد جماهير شوروي و با ورود ايالات متحده آمريکا، منطقه آسياي مرکزي تحوّلات جديد خود را آغاز کرده و آن عبارت است از: “بازي بزگ جديد”. اين امر را مي توان نشانه آغازگر دوره جديد در منطقه آسياي مرکزي به حساب آورد. درحالي که بازي بزرگ ناشي از عوامل ژئوپليتيکي و ژئواستراتژيک بين انگلستان و روسيه بود، امروز پس از دو دهه از اضمحلال اتحاد جماهير شوروي، منطقه آسياي مرکزي علاوه بر ابعاد ژئوپليتيکي و ژئواستراتژيکي، در بُعد ژئواکونوميکي نيز مورد توجّه قرار گرفته است و به اين وسيله بُعد تازه اي را در رقابتهاي اين منطقه ايجاد شده است. از آن جهت اين رقابت با عنوان “بازي بزرگ جديد” ياد مي شود که جايگزيني براي رقابت روسيه و انگلستان در قرن نوزدهم است. در دوران کنوني و در شرايط پس از اضمحلال اتحاد جماهير شوروي، بازي بزرگ جديد در منطقه آسياي مرکزي، با بازي بزرگ که شرح آن در سطور نخست از اين بيان گرديد داراي تفاوتهاي بنيادين است: اولاً، تعدد و کيفيت بازيگران در بازي بزرگ با بازي بزرگ جديد داراي تغيير و تحوّل شده و ايالات متحده آمريکا به عنوان کشور فرامنطقه اي به جاي قدرت فرامنطقه اي انگلستان در بازي بزرگ به منظور کسب منافع خود در اين منطقه حضور پيدا کرده است؛ دوماً، حيطه منفعت طلبي کشورهاي داخل در بازي بزرگ جديد بسيار گسترده تر از بازي بزرگ است و از اهداف ژئوپليتيک تا اهداف ژئواکونوميک و ژئواستراتژيک را شامل مي شود. فروپاشي حکومت شوروي و عقب نشيني

پایان نامه
Previous Entries مقاله درباره نفت و گاز، افغانستان، جهان اسلام، وزارت امور خارجه Next Entries مقاله درباره نفت و گاز، آزمون و خطا، حوزه نفوذ، جهان خارج