مقاله درباره عملیات روانی، جنگ جهانی دوم، جنگ جهانی اول، روانشناسی اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

ت مختلف و گوناگونی اتفاق افتاده است. دستکاری احساسات افراد، همواره در جنگ ها و نزاع ها، در شکل گیری و سقوط حکومت ها، عنصری تعیین کننده به شمار می آمده است، اما اصطلاح جنگ روانی در جنگ جهانی دوم در آمریکا بسیار رواج یافت. هرچند که در دهه بعد از جنگ جهانی دوم، این واژه در محافل علمی آمریکا و اروپا رواج گسترده ای داشت.
فولر7، مورخ و تحلیلگر نظامی بریتانیایی، اولین کسی است که اصطلاح جنگ روانی را در سال ۱۹۲۰ به کاربرد، هرچند که اقدامات نهفته در دل این اصطلاح، سابقه ای باستانی دارد.
فولر در بحث پیرامون نتایجی که می توان از پیشرفت های تکنولوژی نظامی در جنگ جهانی اول گرفت، ادعا می کند که وسایل سنتی جنگ ممکن است جای خود را به جنگ روانی به معنی واقعی کلمه بدهد که در آن از سلاح استفاده نمی شود و به جای آن، اقداماتی نظیر زایل کردن خرد انسانی، مغشوش کردن هوش انسانی و مضمحل کردن حیات معنوی و اخلاقی یک ملت، به وسیله نفوذ در اراده آنها انجام می شود. در آن زمان، استفاده فولر از واژه جنگ روانی در محافل نظامی و علمی بریتانیا و آمریکا، توجه چندانی را به خود جلب نکرد. در ژانویه ۱۹۴۰ با انتشار مقاله ای با عنوان «جنگ روانی و چگونگی به راه اندازی آن» این اصطلاح برای اولین بار وارد ادبیات آمریکا شد.(داقرتی، ۱۳۷۷: ۱۳)
اما محققان زيادي در پي يافتن قديم‌ترين نمونه‌هاي استفاده از جنگ رواني پیش از تدوین رسمی آن بوده‌اند در اين ميان پل لاين بارگر8 سابقه استفاده از جنگ رواني را به جنگ كيدئون با مادها نسبت مي‌دهد.
در اين جنگ كيدئون بر خلاف رسوم نظامي زمان خود كه هر دسته صد نفره يك مشعل داشتند، به هر يك از سپاهيان مشعلي داد و اين توهم را در ذهن دشمن ايجاد كرد كه تعداد افرادش، صد برابر ميزان واقعي است. در نتيجه توانست بدون هيچ درگيري به پيروزي دست يابد.(متفکر،1386: 17) مطمئناً قبل از اين واقعه و بعد از آن، نمونه‌هاي متعدد ديگري از جنگ رواني سنتي را مي‌توان يافت. در تاريخ اسلام، روشن كردن آتش توسط سپاهيان اسلام در شب فتح مكه و ايجاد رعب در مكيان از اين طريق، نقش مهمي در شكستن مقاومت آنها داشت و حيله قرآن بر سر نيزه كردن عمروعاص و شكست دادن سپاه در حال پيروزي حضرت علي(ع) با اين وسيله، نمونه‌هاي برجسته‌اي (البته با ارزشهاي متفاوت) از جنگهاي رواني است كه به اقتضاي فرصت و براساس ذوق و نبوغ طراحان آن به اجرا درآمده اند.
از سابقه پيدايش جنگ رواني در قرن اخير جنگهاي اول و دوم، و حداكثر (البته به نوعي) به انقلاب 1917 روسيه و انقلاب فرانسه مي‌رسد. براي اين كار، ضمن برشمردن ويژگيهاي جنگ رواني جديد و نشان دادن تفاوتهاي آن با جنگ‌رواني سنتي، زمينه‌هاي پيدايش و توسعه چنين پديده‌اي را در بستر تاريخي آن را مي‌توان بررسي كرد.
هنگامي كه در سال 1939، محققان و دانشمندان علوم انساني آلماني به منظور توجيه شكست كشور خود در جنگ جهاني اول، اعلام كردند كه از جمله مهمترين علل شكست، غفلت آلمان از سلاح تبليغات و استفاده مؤثر رقيبان از آن سلاح بوده است، در واقع خبر از ورود و حضور گستردة ابزار تأثيرگذاري رواني در صحنه سياست و نظاميگري مي‌دادند. وقوع تحولاتي مانند تشكيل وزارت تبليغات در آلمان و سازمانهاي جنگ رواني و تبليغات جنگي در ديگر كشورها، تصديق عملي اين ادعا بود. (داقرتی، ۱۳۷۷: ۱9) اما آنچه را که ما جنگ رواني جديد مي‌خوانيم پیش تر از این شکل گرفت، در واقع جنگ روانی جدید محصول تحولاتي است كه عمدتاً ابتدا در اروپا رخ داد. يكي از مهمترين اين تحولات، پيدايش و توسعة نقش صنعت و تكنولوژي در جوامع بشري (از جمله ارتباطات اجتماعي) است. صنعت و تكنولوژي ارتباطات ميان انسانها را در دو جنبه توسعه داد: اول از نظر حمل و نقل، شامل جاده، اتومبيل، راه‌آهن و نظاير اينها كه موجب افزايش ارتباط فيزيكي بين افراد بشر شد. دوم از نظر توسعه وسايل و ابزارهاي پيام رساني مانند چاپ، تلفن، سينما، تلگراف كه موجب نزديكی غيرمادي و گسترش تعامل پيامي ميان انسانها شد. توسعه و گسترش ارتباطات، به نوبة خود باعث شد تا انسانهايي كه تا پيش از اين، فقط در محدوده قومي، قبيله‌اي و محلي فكر مي‌كردند و مسائل خارج از منطقة محدودشان براي آنها اهميت نداشت، ملي و جهاني فكر كنند و به مسائل دنيايي فراتر از مناطق محدود خود علاقه‌مند شوند. انسان روستايي كه تا ديروز، مهمترين دل مشغولي، او، مشكلات كشاورزي و زمين و آب ‌وهوا بود و تقسيم بنديش از خودي و بيگانه برمحور روستا يا روستاهاي اطراف شكل مي‌گرفت، اينك به مسائل كشور خود و حتي فراتر از آن، مسائل جهاني كه در آن زندگي مي‌كرد و كل بشريت مي‌انديشيد.(داقرتی، ۱۳۷۷: 27-24)
از اينجا به بعد است كه جلب رضايت مردم يا برانگيختن آنها براي مخالفت، و يافتن ابزارها و تمهيداتي براي رسيدن به اين مقصود، به عمل تعيين كننده‌اي در كشاكش ها و رقابتهاي سياسي و نظامي تبديل شد. تا پيش از اين، فرماندهان نظامي و حاكمان سياسي، در تدوين و اجراي سياستهاي خود، فقط تا آنجا به مردم نياز داشتند كه نيروي انساني مورد نياز آنها را تأمين كنند. احتمالاً فرماندهان کمي بودند که احساس مي‌كردند كه براي حمله به دشمن و كسب پيروزي، به تأثيرگذاري رواني بر مردم خودي يا دشمن(جز در مواردي مانند محاصره شهرها) هم نياز دارند. مهمترين آماج عمليات‌رواني در جنگ را سربازان و فرماندهان دشمن تشكيل مي‌دادند. (مرادی،1389: 12)
آلماني ها نقش بسزایی در گسترش کاربردی و نظری عملیات روانی داشتند آنها حتي قبل از گوبلز و دار و دسته نازي ها به اهميت اين عامل پي‌برده بودند، يعني زماني كه در جنگ جهاني اول، لنين را به عنوان ويروس رواني به داخل روسية تزاري رخنه دادند. هدف آنها اين بود كه با ترويج انديشة انقلابيگري و ايجاد فروپاشي رواني در سيستم تزاري، سقوط حكومت رقيب را تسريع كنند و به هدف خود نيز رسيدند. ولی كشور توسعه طلب ديگري كه پس از آلمان، نقش توسعه دادن جنگ رواني و رساندن آن به سطح امروزين را به عهده گرفت، آمريكا بود. نگاهي اجمالي به حجم و مجموعه اقدامات آمريكا در جنگ كره تاكنون نشان مي‌دهد كه آمريكایي ها ركوردي را در اين زمينه برجا گذاشته‌اند كه شكستن آن توسط هر كشور ديگري بعيد به نظر مي‌رسد. انگيزه اصلي آنها در اين راه مبارزه با گسترش نفوذ شوروي به ضرر نفوذ آمريكا در جهان و بعدها حركتهاي جهان سومي و از جمله حركتهاي اسلام خواهي در جهان بود. (همان: 25-27)
پس از انتشار كتاب «جنگ رواني آلمان» نوشته فاراگو در سال 1942 واژه جنگ رواني در آمريكا گسترش زیادی يافت. در پايان جنگ دوم جهاني اين اصطلاح در ديكشنري و بستر وارد شد و بخشي از عبارت پردازيهاي سياسي و نظامي آن زمان را تشكيل داد. در سال 1950، دولت ترومن به منظور كسب آمادگي براي اجراي جنگ رواني در كره، پروژه‌اي را با عنوان «نبرد حقيقت» (يا تهاجم عظيم و قدرتمند رواني) با بودجه‌اي معادل 121 ميليون دلار تصويب كرد. ارتش آمريكا، اداره رياست جنگ رواني را به عنوان بخش ستادي ويژه ايجاد كرد و در كنار واحدهاي رزمي، واحدهاي جنگ رواني گسترده‌اي را با استفاده از تجربيات جنگ جهاني دوم تشكيل داد و از آن زمان تاكنون، سازمانها و واحدهاي رواني- تبليغاتي آمريكا با توسعه‌اي روزافزون همواره به عنوان يكي از بازوهاي اصلي آن كشور در جنگ و صلح عمل كرده‌اند. اين سازمانها، طيف وسيعي از راديو‌ها، تلويزيونها، ماهواره‌ها، كتابخانه‌ها، بورسهاي دانشگاهي، خانه‌هاي فرهنگي، آژانسهاي تبليغاتي، مراكز فيلم‌سازي. واحدهاي جنگ رواني نظامي، تشكيلات ستادي و امثال آنها را شامل مي‌شود. (داقرتی، ۱۳۷۷: 19)
از سال 1950 به بعد، دانشمندان علوم اجتماعي در آمريكا، بيش از هر زمان ديگري به مطالعة نخبگان، ارتباطات و ديگر الگوهاي رفتاري در جوامع خارجي پرداخته‌اند. به همين منظور، به تعيين معيارهاي پژوهشي در مطالعة فرهنگهاي بيگانه توجه زيادي مبذول شد. همچنين تلاش عظيمي در زمينه توسعه سيستماتيك ابزارهاي پيچيده‌تر براي تشخيص و ارزيابي مؤثر موضوعاتي كه براي دست‌اندركاران جنگ رواني مفيد بود انجام شد. از سال 1950 دولت آمريكا از طريق امكانات وزارت خارجه، آژانس توسعة بين المللي و جانشين آن، آژانس اطلاعات آمريكا، سازمان سيا و وزارت دفاع، به گروههاي دانشگاهي و سازمانهاي غيرانتفاعي كمك مالي كرد تا پروژه‌هاي تحقيقاتي خاصي را انجام دهند و يا پروژه‌هاي در دست اجرا را به سمت پاسخگويي به نيازهاي جامعة جنگ رواني سوق دهند. (مرادی،1389: 16)
بعدها آمريكا تحت تأثير جنگ ويتنام و با طراحي نظرية جنگ كم شدت، حتي يك گام نيز آنچه آن زمان در جنگ روانی مرسوم بود نبز جلوتر رفت. اين مبحث شناسايي اين نكته بود كه در مواردي مانند جنگهاي شورشگري، عنصر رواني مي‌تواند به بعد برجسته استراتژي هر كشور تبديل شود و هيچ اظهار نظري بهتر از اين جمله نشان دهندة تحول ياد شده نيست، كه در اين استراتژي «هدف، تصرف پانزده سانتيمتر بين دو گوش انسان است». (متفکر،1386: 20)

1-2 پژوهش های خارجی
در حوزه پژوهش های خارجی تاکنون با چنین رویکردی به مسئله تاریخ بنی امیه و همچنین عملیات روانی پرداخته نشده است ولی تحقیقات و کتابهای زیادی در حوزه تشریحی و نظری و عملی عملیات روانی در دوران اخیر و معاصر و کتب تاریخی مختلفی نیز در خصوص اقدامات بنی امیه نگاشته شده است.
یکی از اولین کتابهای مهم در حوزه عملیات روانی کتاب «جنگ روانی» نوشته صلاح نصر9 است این کتاب با طرح جنگ روانی کلامی چشم انداز مناسبی را در خصوص فرایند ها و کنش های روانی در شرایط پیش از جنگ، هنگام جنگ و پس از جنگ گشود و به بررسی برخی نظریات روانشناسی اجتماعی در این حوزه پرداخته است.
از نظر لی وایت10 در کتاب «عملیات روانی در قرن بیست و یکم»، عملیات روانی به عنوان قابلیتی در عملیات آفندی اطلاعات شناخته می شود. عملیات آفندی اطلاعات در همه سطوح جنگ انجام می شوند بنابر این، عملیات روانی نیز می تواند در چند سطح به اجرا در آید، نویسنده در این کتاب با ذکر نمونه هایی از عملیات روانی کشورهای مختلف در عصر حاضر به دسته بندی موردی برخی شیوه های عملیات روانی می پردازد. و کتاب ها و مقالات بسیار زیاد دیگری که در این حوزه منتشر شده است.
کتابی باعنوان «نگرشی بر جنگ روانی در صدر اسلام» نوشته کحیل عبد الوهاب نیز نوشته شده است که به اشاره نمونه های بکار برده شده تکنیک های جنگ روانی در صدر اسلام توسط پیامبر (ص) و دشمنان ایشان اشاره داشته است.
در حوزه اقدامات تاریخی بنی امیه مسئله بسیار مهمی باید مورد توجه قرار گیرد و آن اینکه در ميدان تاريخ نگاري اسلامي، اخبار شام به طور مستقيم و به شكل تاريخ مستقل نگاشته نشده و هر آنچه كه ما در حوزه تاريخ نگاري اسلامي از شام مي دانيم، در واقع نگارش اخبار حجاز و يا عراق است كه به نحوي به شام مربوط و مرتبط بوده اند و چنانچه بخواهيم از تاريخ مستقل شام اطلاع حاصل كنيم بايد از نگاشته هاي نصرانيان شام بهره بگيريم و در حوزه عمل مورخين اسلامي منبع قابل توجهي نخواهيم داشت. از اين نگاشته هاي شامي هم اولاً چنان موارد قابل توجهي در دست ما نيست و به علاوه اين مقدار موجود هم به دليل جو خاص حاكم بر جامعه شام و ديدگاه مثبتي كه نسبت به امويان از بدو ورود آنان، به اين سرزمين وجود داشته است، نميتوانند آنچنان كه بايد و شايد از چهره ي واقعي اين سلسله ي ناميمون پرده بردارند.
«محمد ابوالفضل ابراهيم» در کتاب دارالاحيإ الكتب العربى به نقل از ابن ابی الحدید می نویسد: معاويه براى مخدوش كردن چهره على(ع) چهارصدهزار درهم به سمره بن جندب داد تا بگويد آيه «و من الناس من قوله فى الحياه الدنيا… و هو الدالخصام» درباره على(ع) نازل شده است. (ابراهيم، 1387: 360)
ابوالحسن على بن حسين مسعودى در کتاب مُروج الذهب و معادن الجوهر می نویسد، معاويه در راستاى اجراى سياست‏هاى خود لازم ديد كه زبير را نامزد خلافت معرفى كند، از اين‏رو، در شام اعلام كرد كه زبير به شام مى‏آيد تا مردم با او بيعت كنند، ولى در نهان از آمدن اصحاب جمل به شام به شدّت جلوگيرى كرد

پایان نامه
Previous Entries مقاله درباره عملیات روانی، تاریخ اسلام، جامعه شناسی، افکار عمومی Next Entries مقاله درباره عملیات روانی، امام حسین، پایان نامه ها، امام حسین (ع)