مقاله درباره صنایع دستی، منابع طبیعی، دوره قاجار

دانلود پایان نامه ارشد

2-1-چگونگی شکل گیری شهر ها درجهان درباره شکل گیرین نخستین شهرها از جماعت روستائی اولیه نظریه های متفاوتی ارائه شده است که به دلیل کمبود دلایل قابل اثبات نمی توان هیچ کدام از انها را قطعی دانست. بنابراین بحث دراین مورد همچنان گشوده است. ژولین استوارد انسان شناس امریکایی بر ان است که نهاد های اجتماعی وروابط کارکردی انها بوده اند که هسته تغییر شهری را شکل داده اند هر جامعه ای بنا به نهادای اجتماعی خود نظامی به وجود اورد بدین ترتیب مراحل شکل گیری تمدن شهری را دردرجه اول درشکار وگرداوری در درجه دوم کشاورزی می داند.(فکوهی:1383،42)
کشاورزی که اولین انقلاب فرهنگی انسان شمرده می شود درجریان تحول خود با پیشرفت تکنولوژی اولیه ،تحولات اجتماعی،مبانی ونظریه های جدید ی را برای پیدایش وتحول شهر ها امکان پذیر می سازد ودر حقیقت گذار فرهنگ روستایی ویکجانشینی به زندگی شهری ، مکانیزم ها وشالوده های اجتماعی ، اقتصادی وسیاسی جدید را طلب می کرد که مبنای شهر نشینی وفرهنگ شهری شکل بگیرد. در این جریانات پیدایش شهر به عنوان دومین انقلاب عظیم در فرهنگ انسان به صورت یک پدیده اجتماعی برجسته که موجب دگرکونی در روابط متقابل انسانها با طبیعت وبا یکدیگر است تحقق پیدا می‌کند. بدین ترتیب از مجموع تحولات وجریانات فوق می توان چهار نظریه را در پیدایش وتحولات شهری مورد توجه قرار داد که در تقدم وتاخر ودر دوره های مختلف تاریخی در مناطق مختلف ، سکونتگاه های شهری را موجب شده یا در تحولات انها موثر واقع شده است. این چهار نظریه عبارتند از:
– نظریه هیدرولیک و منابع طبیعی
– نظریه مازاد اقتصادی و بازار
– نظریه دولت – قدرت
– نظریه جهان بینی و تحولات اجتماعی(شکوئی1389: 141و145)
مسلما نخستین شهرها درنقاطی پدیدار شد که اب وهوای انها مساعد وزمین حاصل خیز برای کشت وزرع مناسب بود. چنان که فراورده های کشاورزی دران نقاط از غذای سکنه بیش تر شد وجمعی توانستند به مشاغل غیر زراعی بپردازد.(بهنام و راسخ:1353،414).
اما پیش از پیدایش مراکز شهری بزرگ با جمعیتی غیر کشاورز ، می بایست شرایط دیگری فراهم می امد. ایجاد مراکز شهری با بخش عمده ای از ساکنان غیر کشاورز ، در درجه نخست با عواملی هم چون تعداد وتراکم جمعیت در ان منطقه ارتباط داشته است وحاصلخیزی زمین وتکنولوژی را بایست از از عوامل درجه دوم به شمار اورد. نخستین شرط برای شهر نشینی اولیه جمعیت زیاد و متراکم تا حد معینی بوده است.(مجید زاده: 1367،39).
در هر حال به همراه پیشرفت دانش وفن انسان در امور زراعت ، بربازده کار افزوده شد ودر نتیجه برتعداد افرادی که می توانستند به کار ها ومشاغلی به غیر از زراعت بپردازند، افزوده گشت و پیشنه های متنوع بویژه صنایع دستی رشد کرد و ابزار های نوین اختراع شد که متقابلا سبب پیشرفت کشاورزی گردید.(سلطان زاده: 1365،32).
طبعا همراه با توسعه وپیشرفت تکنیک صنایع دستی و کارگاه هایی جهت تولید مصنوعات متنوع به وجود امد بعلاوه استفاده از منابع غیر کشاورزی ومنابع طبیعی دیگر (فلزات) عناصر و مواد تازه ای را در دسترس قرارداد. همه ی این تولیدات به تدریج مورد توجه گروه ها واقوام مختلف قرار گرفت. بدین طریق حیاتی نوین با ایجاد مراکز مبادلاتی وتجاری در این جوامع فراهم گردید و تفاوت هایی را با جوامع پیرامونی خود پیدا کرد وموجب تمایز مرکز تجمع مورد نظر از مراکز دیگر شد که اصطلاحا نام شهر را به خود گرفت. کانون های اولیه پیدایش شهر و شهر نشینی در تاریخ نگاری شهر های باستانی گاه از بعضی از شهر ها همچون«اریحا»، «چتل هیوک» به مثابه قدیمی ترین شهر های جهان نام برده شده است. اما واقعیت دران است که همزمانی بسیار زیادی در شکل گیری شهر ها درجهان وجود داشت که به دلیل طولانی بودن فرایند ،تبدیل نخستین اشکال اسکان یافتگی به شکل شهری ، پیچیدگی وشدت بیشتری نیز یافته است. بنابراین مطرح کردن قدیمی ترین شهر جهان اصولا نمی تواند چندان منطقی به نظر برسد.(فکوهی 1383، 45).
پیدایش زندگی شهری در مراکز متعددی صورت گرفته است و قدیمی ترین نمونه توسعه واقعی ان در بین النهرین ومصر به وجودامده وبه طرف شرق و غرب توسعه پیدا کرده است. ایجاد شهردراین نواحی توسط جوامع حکومت ها وافراد مختلف انجام شده است. ساختمان بعضی شهر ها را قدیسین پادشاهان ،امرا وخدایان نسبت می دهند. بطور کلی عوامل حکومتی و دولتهایی مانند سومر ،اکاد، اشور، بابل وایلام در پیدایش شهر ها نقش اساسی داشتند.وبا وجوداین دولت ها وحکومت های مختلف در ایران شکل گرفته است و ما بااین ها کاری نداریم و وبیشتر به بررسی روند شکل گیری شهرها وچگونگی افزایش جمعیت درشهر های ایران به صورت اجمالی از زمان قاجار به بعد مورد مطالعه قرار می دهیم.
2-1-1- بررسی روند و مراحل شهر نشینی دوره ی جدید در ایران
از زمان حکومت صفویه تا حکومت قاجاریه ،به تدریج جای پای کشور های استعمارگر در ایران باز شد. هر چند که در زمان حکومت صفویه به دلیل قدرت نظامی قوی شاه عباس،روابط با خارجیان هیچگونه ضرری را متوجه ایران نمی کرد. امادردوره قاجاریه ،به دلیل ضعف در اداره حکومت و همچنین به دلایلی چون سست شدن پایه های اقتصاد کشور ،عدم توجه به کشاورزی و صنایع داخلی و واگذار کردن امتیاز اتی به کشور های استعمارگری چون روسیه و انگلستان واخذ وام توسط سران قاجار از انان،کم کم روابط سالم زمان صفویه با کشور های غربی به رابطه کشور های قدرتمند و پیشرفته با یک کشور ضعیف و عقب مانده مبدل شد.
شهر نشینی نیز در دوره قاجار به تبع رکود اقتصادی و بحران های سیاسی و اجتماعی،دوران رکود خود را طی کرد. شهرها دارای موقعیت و وضعی نبود که بتوانند حتی بدون پذیرش مهاجرین روستائی رشد سریعی داشته باشند.روستائیان نیز به دلایل گوناگون بر روی زمین کشاورزی خود در روستا کار کرده و پای بند می شدند. هنوز سر ریز جمعیتی در روستا ها به دلیل عدم اشاعه بهداشت و افزایش نرخ مرگ ومیر به وجود نیامده بود. در شهر ها نیز انچه که بتوانند به عنوان قطب جاذب عمل کنندویا انچه که مانند کارخانجات صنعتی و یا امور ساختمانی و خدماتی بتوانند نیروی کار روستائی را به طرف خود بکشاند ، وجود نداشت. به عبارت دیگر اختلاف سطح زندگی ودرامد بین دو جامعه شهری و روستائی زیاد نبود. پس از روی کار امدن رضا خان فرایند شهر نشینی حرکت خود را به سوی یک رشد سریع و انفجاری شروع کرد. زمینه این کار از سال 1299تا سال 1340اماده شد. عوامل چندی نیز دردوره بعد به تسریع ان کمک کرد.
در این قسمت شهر نشینی دوره جدید در دو قسمت بررسی خواهد شد: قسمت اول شامل بررسی شهر نشینی بطئی است: یعنی از زمان روی کار امدن رضا خان تا سال 1340. قسمت دوم نیز بررسی شهر نشینی سریع است که سال1340شروع شده وتا به امروز ادامه یافته است. در هر قسمت سعی شده تا ابتدابه دگرگونی ها وتحولات سیاسی ، اقتصادی واجتماعی کشور اشاره ای شود سپس بازتاب این تحولات در شهرنشینی مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. نکته قابل ذکراینکه در مورد شبکه شهری ،تغییر عملکرد شهرها، خصوصیات شهر سازی ان است.(مشهدیزاده دهقانی،1389، 45-46)
2-1-2-شهر نشینی بطئی ،ازسال 1299-1340
دوره 41ساله شهر نشینی بطئی را می توان در دو قسمت یررسی کرد: اول ازسال1299-1320(یعنی شروع جنگ جهانی دوم و ورود متفقین به ایران)ودوم از سال 1320-1340.

2-1-2-1- شهر نشینی از سال 1299-1320
از اغاز این دوره به سبب خواسته های استعماری – که عوامل موثری در کودتای 1299وروی کار امدن رضاخان بود – شکل و شیوه ی استعمار تغییر پذیرفت. استعمار نوین دیگر تسلط ونفوذ نظامی برکشور های جهان سوم را راهی کهنه می دانست. چرا که این روش از یک سو با بیداری ملل تحت استعمار کاربردی نداشت. از سوی دیگر نیز پیشرفت صنعت وتقاضاهایی که برای چرخاندن چرخ عظیم ان در غرب متوجه منابع و معادن کشور های عقب نگه داشته شده بود، راهی تازه را طلب می کرد. این راه عبارت بود از سرمایه گذاری در کشور های جهان سومی مانند ایران ،رواج وتوسعه الگوی سرمایه داری در این کشور ها برای غارت منابع ان ها و ایجاد بازار مصرفی برای فروش تولیداتشان. تجویز الگوی سرمایه داری در کشور هایی که درخشش صنعت و پیشرفت اقتصادی غرب چشمانشان را خیره کرده بود،با انچه که کسانی مانند امیر کبیر خواستارش بودند مغایرت داشت ،اما صورت گرفت.
اقتصاد ایران پس از جنگ- که خود یک عامل بی ثباتی محسوب می شد تا اندازه ای یکپارچگی خود را به دست اورد. اقتدار دولت مرکزی از اغاز این دوره گسترش یافت. تحولات اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی چندی در ایران صورت گرفت که به دنبال شروع روند مدرنیزاسیون به طور رسمی از سال 1305 که قدرت رضا شاه تحکیم یافت ، با سرمایه گذاری بیشتر در امور زیر ساختی و بخش های دیگر ادامه پیدا کرد. امنیت در جاده ها برقرار شده و راه زنی از میان برداشته شد. به دنبال ایجاد راه های ارتباطی زیادی که اکثرا بین شهر های کوچک و بزرگ ایجاد شد و همچنین افزایش ورود وسایل نقلیه موتوری ، تهسیلاتی در رفت و امد و حمل و نقل کالا ، تسریع ان وکاهش هزینه ها فراهم امد.در همین سال ساختمان راه اهن دولتی ایران به عنوان یک سرمایه گذاری زر ساختی دیگر از بندر شاه در شمال تا اهواز شروع شده و 11سال بعد ،یعنی سال1317 به پایان رسید. اقداماتی نیز در زمینه ارتباطات مانند پست ،تلفن و تلگراف هر چند به صورتی محدود صورت گرفت.(همان منبع،صص،47-46 )
در این زمان بانک های متعددی برای به جریان انداختن اندوخته های مردم وتامین اعتبار برای خریدکالا های وارداتی تاسیس گردید ، مانند بانک ایران وروس ، بانک سپه ، بانک رهنی و بانک کشاورزی.(خلیلی عراقی ،1366 ، 8).
صنایع جدیدی نیز در این دوره پایه گذاری شده وبه وجود امدند. چنانکه درفاصله سالهای1311-1320، دولت 200 کارخانه (مجموعه با50تا60 هزار کارگر ) ایجاد کرد. واردات ماشین الات – که شاخص صنعتی شدن در این دوره است – درسال1317 ، 33درصد کل واردات ایران را تشکیل میداد…. سهم صنایع در تولید ناخالص کشور از 8/9 درصد درسال 1316به 4/18 درصد درسال 1320رسید.(حسامیان ،1388 ،28). برای حفظ امنیت مورد نیاز سیستم سرمایه داری ، احتیاج به دستگاه اداری و نظامی گسترده ای بود. به همین منظور اعتبار وزارت جنگ در بودجه عمومی دولت از112 میلیون ریال درسال 1307 به 215 میلیون ریال درسال1312 رسید این مقدار رقمی بین 40تا 42درصد را طی این سالها در بودجه عمومی دولت اشتغال کرد.(کاتوزیان ،1366، 160- 161).
درکنار تخصیص بودجه های کلان به امور نظامی ، بودجه های دیگری نیز که به ظاهر صرف امور دیگری مانند راه سازی می شد ، درباطن بنا بر اهداف نظامی مصرف شد. به دنبال توجه به امور نظامی،ادارات و وزارتخانه ها وسازمان هایی نیز برای تمرکز امور اداری و درکنترل گرفتن انها تاسیس شد. در این میان صنعت وکشاورزی عناوینی هستندکه کمترین توجه ات رادر تخصیص بودجه های دولت نسبت به خود داشتند.
انچه که مقداری از نیاز مالی دولت را از یک طرف تامین می کرد و از طرف دیگر ایران را به لحاظ قرار گرفتن

پایان نامه
Previous Entries مقاله درباره بافت قدیم، شهر اردبیل، طراحی شهری Next Entries مقاله درباره اقتصاد ایران، تامین کننده، امپریالیسم