مقاله درباره تفکر انتقادی، میزان برخورداری، آموزش و پرورش، تحلیل محتوا

دانلود پایان نامه ارشد

برنامه درسي ملي و اهداف آن كه به روشني به اهميت تعقل و تفكر پرداخته است؛ در اين تحقيق محتواي آموزشي كتب درسي پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی را با توجه به نقش و اهميت اين كتب در پرورش انواع تفكر به خصوص تفكر انتقادي، مورد بررسي و تحليل قرار دهد تا ميزان توجه و مطابقت آن با مولفه‌های تفكر انتقادي مشخص شود. با توجه به آن‌چه بيان شد مسأله اساسي در اين تحقيق آن است كه :
تا چه اندازه‌اي در محتواي كتاب‌های درسي پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟

ضرورت تحقیق
كتاب درسي يا محتواي مواد آموزشي به‌ويژه در نظام‌هاي آموزشي متمركز محور مكتوب و مدون تعليم و تربيت محسوب مي‌شود که فعاليت‌ها و تجربه‌هاي تربيتي دانش‌آموزان توسط معلم و حول محور آن سازماندهي مي‌شود و نياز به بررسي و تحليل علمي دارد. و نوعي از تحليل‌ها كه براي برنامه‌ريزان درسي، مؤلفين و تصميم‌گيرندگان برنامه‌هاي درسي بسيار مفيد و ضروري است تحليل محتوايي است( يار محمديان، 1391 ). و يكي از مهم‌ترين مهارت‌هايي كه نظام‌هاي آموزشي بايد به آموزش آن همت گمارند مهارت تفكر انتقادي است، چرا كه متخصصان بزرگ تعليم وتربيت با تاكيد بر اهميت تفكر؛ بويژه تفكر انتقادي، پرورش آن را يكي از اهداف اصلي تعليم و تربيت مي‌دانند(مايرز، 1390). یادگیری تفکر نقادانه، برای عمق بخشیدن و پرسیدن، مهارتی ضروری برای یادگیرندگان است، با به کاربردن بهترین راهبردهای تمرینی، مدرسان می توانند یادگیرندگان خود را با ابزارهایی آماده سازند تا تصمیمات بهتری بگیرند، احتمالات تازه ای ببینند، تعصب را با افزایش فهم، کاهش دهند و قادر به تعقل و تفکر و موثر در یک جامعه‌ی متنوع باشند(مارنیک12، 2013،ص 18)
برای رشد دانش آموزان در تفکرهایشان و انتقال مهارت‌های این تفکرات به زمینه های دیگر، آنان باید بتوانند ارزش تفکر خود و تفکر سایرین را با شناخت استانداردهای آشکار ارزش‌سنجی تفکرشان بدانند (ادمان13، 2009، ص46). بنابراین براي تحول برنامه‌هاي آموزش و پرورش اين چالش وجود دارد كه نه‌تنها يك فرد نخبه بلكه همه افراد را قادر سازند كه متفكراني مؤثر باشند، زيرا اين قابليت مورد نياز هر فردي است. يادگيرندگان بايد آگاهي‌شان را از خود به عنوان متفكران و يادگيرندگان گسترش دهند، راهبردهايي را براي تفكر مؤثر تمرين كنند و منش تفكر را كه در طول زندگي به آن نياز دارند، گسترش دهند(كتاب معلم تفكر و پژوهش ششم ابتدايي،1391).
در دنیای امروز بیش از هر زمان دیگری کسب مهارتهای تفکر انتقادی به ضرورتی غیر قابل انکار در بازار کار، رویارویی با سوالات مادی و معنوی، ارزیابی دیدگاه ها، خط مشی های افراد، مؤسسات و نهایتا مواجهه با مشکلات اجتماعی تبدیل شده است (هاتچرو اسپنسر14،2005).
دانش آموزان ما پس از سالها که تحصیل میکنند باز هم فلسفی فکر نمی کنند و به دنبال حفظ طوطی وار و یادگیری تصنعی هستند. محتوای کتاب‌های درسی ما باید مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان را پرورش دهند تا یادگیرندگانی مادام‌العمر وشهروندانی مسئول، جهانی و نقاد باشند. با این اوصاف شایسته است که برای ساختن جامعهای سالم و پیشرو در تمامی عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و… با دیدی ژرفتر به موضوع تفکر و به‌خصوص تفکر انتقادی در محتوای کتاب‌های درسی توجه کنیم. چون یادگیری و آموزش‌های دوران مدرسه و به خصوص دوران ابتدایی سنگ بناهای اولیه شخصیت افراد جامعه را تشکیل می دهد و اگر کج گذاشته شود افراد جامعه و خود جامعه مدنی را دچار آسیب‌های غیر قابل جبرانی می‌کند. و همچنین با توجه به این‌که دانش‌آموزان پایه‌ی ششم ابتدایی در مرحله رشد تفکر انتزاعی قرار دارند کتب این پایه نیز باید مهارت‌های لازم جهت پرورش این تفکر را در خود بگنجاند. پس ضروری است میزان توجه به تفکر انتقادی در محتوای کتاب‌های درسی مورد بررسی قرار گیرد و نتایج حاصل از این تحقیق می تواند به اجرای این ضرورت کمک نماید. بنابراين تحقيق و پژوهش در زمينه‌ی تفكر انتقادي و بررسي جايگاه آن براي دادن بازخورد و راهنمايي مناسب به برنامه‌ريزان و مؤلفان كتاب‌هاي درسي و همچنين معلمان مجري اين كتب امري ضروري و مهم مي‌باشد.

1-4- اهداف پژوهش
الف) هدف کلی پژوهش
تعیین میزان برخورداری محتوا (متن، فعالیت، تصاویر) کتاب‌های درسی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه هاي تفكر انتقادي
ب) اهداف جزیی پژوهش
تعیین میزان برخورداری محتوای کتاب قرآن پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
تعیین میزان برخورداری محتوای کتاب هدیه‌های آسمان پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
تعیین میزان برخورداری محتوای کتاب فارسی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
تعیین میزان برخورداری محتوا کتاب ریاضی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
تعیین میزان برخورداری محتوای کتاب علوم پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
تعیین میزان برخورداری محتوای کتاب مطالعات اجتماعی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
تعیین میزان برخورداری محتوای کتاب کاروفنآوری پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
تعیین میزان برخورداری محتوای کتاب تفکروپژوهش پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدایی، از مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي
1-5- سوالات پژوهش
الف) سوالات اصلی
تا چه اندازه‌اي در محتواي كتاب‌های درسي پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
ب) سوالات ویژه
تا چه اندازه در محتوای کتاب قرآن پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
تا چه اندازه در محتوای کتاب هدیه های آسمان پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
تا چه اندازه در محتوای کتاب فارسی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
تا چه اندازه در محتوای کتاب ریاضیات پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
تا چه اندازه در محتوای کتاب علوم تجربی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
تا چه اندازه در محتوای کتاب مطالعات اجتماعی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
تا چه اندازه در محتوای کتاب کاروفنآوری پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
تا چه اندازه در محتوای کتاب تفکروپژوهش پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، به مؤلفه‌هاي تفكر انتقادي توجه شده است؟
1-6- تعریف واژه ها و مفاهیم
1-6-1- تحلیل محتوا
الف) تعریف نظری: کریپندروف15 (2000) بیان می دارد تحلیل محتوا تحلیلی خلاصه و کمی از پیام‌هاست که به روش‌های علمی (شامل توجه به عینیت – داشتن طرح پیشین، اعتبار، قابلیت تعمیم، قابلیت تکرار و آزمون فرضیه) تکیه می‌کنند و صرفاً به انواع متغیرهایی که قابل اندازه‌گیری هستند یا به متنی که پیام‌ها در آن ایجاد یا عرضه شده‌اند، محدود نمی‌شود (به نقل از یارمحمدیان، 1391).
ب) تعریف عملیاتی : در این پژوهش منظور از تحلیل محتوا، تحلیل محتوای کتاب‌های درسی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، اعم از کتاب قرآن، هدیه‌های آسمان، فارسی، ریاضی، علوم،کار‌و‌فناوری، مطالعات اجتماعی و تفکر و پژوهش پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي می‌باشد. بدین منظور پس از تعیین 9 مولفه‌ی تفکر انتقادی لیپمن و 29 شاخص مربوط به آن ، کل کتاب های درسی ششم دوره‌ی ابتدایی شامل متن، فعالیت، تصاویر مد‌نظر قرار گرفت و مطالب مربوط بر اساس مولفه‌های تفکر انتقادی و مقولات مربوط به آن در قالب جداول کدگذاری ، ثبت و نتایج مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

1-6-2- کتاب‌های درسی
الف) تعریف نظری: كتاب درسي يكي از عناصر آموزشي است كه به عنوان يك منبع و مرجع يادگيري از طريق اثر بخشي محتواي آموزشي موجب انسجام و هدايت عوامل آموزشي و تسهيل جريان ياد دهي – يادگيري می‌گردد (حسن مرادي، 1390، ص52).
ب) تعریف عملیاتی : در این تحقیق منظور از کتاب‌های درسی، کتاب‌های درسی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي در سال تحصیلی 93-1392 می‌باشد که در یک سال تحصیلی و در قالب برنامه‌درسی به دانش‌آموزان ارائه می‌گردد.
1-6-3- محتوا
الف) تعریف نظری : محتوا عبارت است از مجموعه مفاهيم، مهارت‌ها و گرايش‌هايي كه از سوي برنامه‌ريزان انتخاب و سازماندهي می‌شود. در عين حال آثار حاصل از فعاليت‌هاي ياددهي- يادگيري را نيز در بر مي‌گيرد (ملكي، 1391). به بیان دیگر محتوا چیزی است که قرار است آموزش داده شود و یا آنچه که می‌خواهیم یاد گرفته شود. محتوا را می‌توان شامل کلیه مطالب، مفاهیم، اطلاعات مربوط به یک درس مورد نظر دانست. در واقع محتوا یکی از عناصر عمده‌ای است که هدف‌های برنامه، یعنی یادگیری مورد نظر از طریق آن تحقق می‌یابد (میرزا بیگی، 1380).
ب) تعریف عملیاتی : منظور از محتوا، محتوای کتاب های درسی پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي است که هر کدام شامل فصول و بخش‌های مربوطه به همراه ، فعالیت، تصاویر و …. می باشند.
1-6-4- پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي
الف) تعریف نظری: با عنایت به مفاد سند تحول بنیادین آموزش و پرورش و مصوبه هشتصد و پنجاه و یکمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش، تاریخ 29/9/90 مبنی بر استقرار ساختار جدید نظام آموزش و پرورش از سال تحصیلی 92-91 و شش ساله شدن دوره‌ی ابتدایی(شورای عالی آموزش و پرورش، بهار 1391، ص 127)، پایه ششم وارد ساختار نظام آموزشی کشور شد.
ب) تعریف عملیاتی: پایه‌ی ششم دوره‌ی ابتدايي، ششمین(آخرین) سال تحصیلی اولین مرحله آموزش و پرورش عمومی می باشد . معمولاَ گروه سنی یازده ساله در این دوره تحصیل می‌کنند.

1-6-5- تفکر انتقادی
الف) تعریف نظری: تفکر انتقادی فرایند داوری هدفمند و خود-تنظیم‌گر است این فرایند بررسی مستدلی را نسبت به شواهد و مدارک، زمینه، مفهوم‌پردازی‌ها، روش‌ها و معیارها فراهم می‌آورد(فسیونه16، 2010). از دیدگاه لیپمن تفکر انتقادی، تفکر مسئولانه و ماهرانه است که به دلیل پایبندی به ملاک و توجه به متن در تجزیه و تحلیل پدیده‌ها، باعث می‌شود تا افراد بتوانند قضاوت درستی داشته باشند(لیپمن17، 1988)
ب) تعریف عملیاتی: در این تحقیق میزان توجه به تفکر انتقادی، با توجه به مولفه‌های تفکر انتقادی لیپمن و با بررسی کتاب‌های درسی پایه‌ ششم ابتدايي از روش تحلیل محتوا، مد‌نظر می‌باشد.
1-6-6- مولفه های تفکر انتقادی
الف) تعریف نظری: شامل صفات و ویژگی‌های تفکر انتقادی می‌باشد که آن‌ها را از تفکر غیر انتقادی متمایز می‌سازد و این صفات و ویژگی‌ها از نظر لیپمن(1988) شامل موارد زیر می‌باشد:
پرسش گری : بدین معناست که فرد در مواجه با عقاید و نظرات دیگران به طرح سوال‌های جالب می‌پردازد و سعی در دانستن چیزهای جدید دارد و با طرح سوالات روشن‌کننده و چالش‌برانگیز، به جستجو و تحقیق می‌پردازد و به طور کلی سوالاتی از قبیل چه کسی، چه، کجا، چه وقت و چگونه را مطرح می‌کند. لیپمن(2003) در کتاب “تفکر در آموزش و پرورش” به کرّات از کلمه “inquiry” به معنای سوال، پرسش، پرس‌وجو، استفسار، تحقیق و جستجو، به عنوان یکی از ویژگی‌های تفکر انتقادی یاد کرده است. نیدلر18 مهارت پرسش‌گری را یکی از مهارت‌های تفکر انتقادی می‌داند و معتقد است که این مهارت شامل تشخیص دیدگاه‌های اصلی مسئله، مقایسه‌ی شباهت‌ها و تفاوت‌ها، تشخیص اطلاعات مربوط به یک مسئله و تنظیم سوال‌های مناسب می‌باشد(به نقل از خواجه زاده،1390).
تحلیل و ارزیابی: تجزیه مطالب به اجزای تشکیل دهنده‌ی آن و تحلیل روابط بین اجزاء آن به‌طوری که ساختار سازمانی آن قابل فهم باشد. طبقه‌بندی کردن، پیدا کردن شباهت‌ها و تفاوت‌های اساسی و فهمیدن اصول کلی هر عقیده از ویژگی‌های تحلیل و ارزیابی می‌باشد(به نقل از تجلی اردکانی، 1389). مایرز(1390) معتقد است که تفکر انتقادی غالباَ در هر رشته، شکل حل مسئله یا تحلیل و ارزیابی را به خود می‌گیرد.
لیپم

پایان نامه
Previous Entries مقاله درباره تفکر انتقادی، برنامه درسی، آموزش و پرورش، تعلیم و تربیت Next Entries مقاله درباره تفکر انتقادی، آموزش و پرورش، حقوق انسانی، تعلیم و تربیت