مقاله درباره اقتصاد ایران، تامین کننده، امپریالیسم

دانلود پایان نامه ارشد

در طرح تقسیم بین المللی کار به سوی تک محصولی شدن سوق می داد، نفت بود. سهم درامد نفت از کل صادرات کشور ، از 5/ 15 درصد درسال1303 به 3/ 58 درصد در سال1319(به لحاظ وزن) و از 4 / 94 درصد به97 درصد (به لحاظ ارزش ) در همین مدت افزایش یافت. در حالی که بدون در نظر گرفتن در امد نفتی ،تراز بازرگانی خارجی به جز یکی دو سال ، پیوسته منفی بود. (رزاقی ،1367،23).
بنابراین انچه که دربالا تحت عنوان تحولات اجتماعی و اقتصادی در ایران امد ، جز وابستگی چیز دیگری نبود. چرا که صنایعی که شکل گرفتند ، مصرفی بودند نه پایه ای.مصرف مقدار زیادی از بودجه کشور در امور نظامی نیز نتیجه ای جز رکود و عقب افتادگی در سایر بخشها به دنبال نداشت. افزایش درامد نفت نشان از رکود کشاورزی و صنایع دستی و از دست رفتن نقش انها در صادرات غیر نفتی داشت. بدین ترتیب اقتصاد کشور هر چند اهسته اما عمیق به سوی وابستگی پیش رفت و انچه که با عنوان مدرنیزاسیون برسر زبان ها انداخته شده بود ،شروع به گسترش کرد. اما ایا جز عنوان شبه مدرنیسم ،عنوان دیگری به ان می توان داد؟
به هر حال در این دوره برنقش اداری وتجاری شهرها افزوده شد. چرا که هم تمرکز امور کشوری در شهرها سبب توسعه ان ها شده بود و هم امکان مبادله کالاهای داخلی و خارجی موجبات رونق انها را فراهم می اورد. علاوه بران انچه که به جمعیت شهر ها افزوده شد ، ناشی از رشد ارام و طبیعی خود جمعیت شهر ها وبعضا به سبب مهاجرت افراد از شهر های کوچک به شهر های بزرگ بود. در این دوره شهر ها هنوز به عنوان قطب های تمرکز مازاد روستایی عمل کرده ودر کنار ان کالاهای خارجی را وارد وبه فروش می رساندند. روابط شهر و روستا هنوز باقی و استوار بود و کشاورزی هنوز نقش اصلی را در حیات کشور بازی می کرد. چرا که کالاهای صادراتی کشاورزی می توانست تامین کننده بودجه برنامه های اقتصادی واجتماعی باشد که دراین دوره باید اجرا شوند.این حفظ قدرت کشاورزی تا زمانی که روستا از تحولات موجود برکنار می ماند ، ادامه داشت. ولی روستا ها نیز باید اماده می شدند تا به دنبال بساط تجارت خارجی وافزایش واردات کالا های مصرفی ، به صورت بازار مصرفی برای کالا های مذکور در ایند.

2-1-2-2- شهر نشینی ازسال1320-1340
در این دوره به دلیل وقوع جنگ دوم جهانی امکان صدور مواد خام کشاورزی ایران از بین رفته و بنابرخواست سیاست های استعماری رضا خان از مقام خود برکنار شد. این عوامل بر اوضاع اقتصادی و اجتماعی ایران و به ویژه برامر کشاورزی و زندگی روستائیان تاثیر بسزایی داشت. صادر نشدن محصولات کشاورزی، هم از رونق شهر کاست و هم کسب و کار ان دسته از روستائیانی را که به تولید این محصولات مشغول بودند مختل کرد. به علاوه مالکین روستا ها وکسانی که به اصطلاح تامین کننده امنیت و قدرت مالی برای گردش چرخ کشاورزی بودند ، با به هم خوردن اوضاع کشور و عدم امنیت جانی در پی اشغال نظامی ، پراکنده ومتواری شدند.
همچنین درپی اشغال کشور توسط متفقین ، برنامه های راه سازی و عمران شهر ها دچار اختلال شده و درکل رشد اقتصادی کشورمتوقف شد. بنابراین در روند مدرنیزاسیونی که با اغاز حکومت رضا شاه پایه گذاری شده بود ،وقفه پیش امد. این وقفه تا کودتای 28 مرداد سال 1332 ادامه داشت. قبل از کودتا ،در دوره نخست وزیری مصدق برروی کشاورزی تکیه بسیاری شد این توجه بیشتر به دلیل اوضاع بد اقتصادی بود که در پی قطع فروش نفت و تحریم های خارجی به وجود امده بود. ذخایر طلای کشور نیز به دنبال ورود متفقین به ایران افزایش یافته و درکل اقتصاد ایران توانست با تکیه برمنابع مالی که داشت و همچنین تولیدات کشاورزی روی پای خود بایستد.اما خواستها وسیاست های استعماری چیز دیگری بود که با کودتای 28 مرداد بر ایران تحمیل شد.
سیاست های اقتصادی وسرمایه داری در سطح جهانی اقتضا می کرد که کشور های جهان سومی مانند ایران از یک طرف در تقسیم بین المللی کار تامین کننده مواد خام مورد نیاز صنایع ان ها باشند و از طرف دیگر محتاج بازار مصرفی بودند. جهان سوم محل مناسبی برای انجام این خواسته ها بود در امد های نفتی ایران پس از کودتا بالا رفته و کشاورزی در اقتصاد ایران ، نقش خود را به نفت داد. با تکیه برصادرات نفت و تامین مالی زیاد به دنبال افزایش قیمت نفت در بازار های جهانی ، زمینه برای ادامه برنامه های عمرانی کشور بعد از کودتا فراهم شد. برنامه های عمرانی در دوره پس از کودتا با برنامه هفت ساله دوم اغاز شد. گسترش زیر ساخت های اقتصادی ،تحول دستگاه دولت و سرمایه گذاری صنعتی در این دوره با وسعت و دامنه وسیع تری ادامه یافت.(حسامیان : 1388،31).
واردات کالاهای سرمایه ای نیز به شدت از سر گرفته شد. در حقیقت این روند ، ادامه روندی بود که در زمان رضا خان شروع شده و مرحله اول صنعتی شدن کشور نام گرفت. مرحله دوم پس از انجام اصلاحات اراضی آغاز شد.
در پی انجام برنامه دوم عمرانی کشور ، در شهرها اقدامات عمرانی بیشتری مانند گسترش سیستم های تلفن وتلگراف ، لوله کشی اب ،تامین برق ،افزایش ادارات و امور خدماتی صورت گرفت. بازار های داخلی بنا به اهدافی که در بالا ذکر شد ، اماده شدند تا پذیرای سیل کالاهای تولید شده در غرب باشند. به دنبال وقفه ای که در روند مدرنیزاسیون و ورود صنعت و جذب سرمایه های خصوصی صورت گرفت ، این سرمایه ها در امر مسکن و زمین خواری به کار انداخته شدند.ریشه ی بورس بازی و معاملات مسکن و زمین که بسیاری از برنامه های شهر سازی را در دوره های بعد دچار اشکال کرد ، از همین جا قوت گرفت. در این دوره رابطه ی شهر و روستا صورتی دیگری به خود گرفت. به هم خوردن رابطه شهر وروستا از یک سو و اشاعه بهداشت در روستا ها هر چند به صورتی محدود ، باعث شد تا مهاجرت به شهرها شروع شود. چرا که در شهرها به تدریج صنعت گسترش یافته و زمینه کار واشتغال فراهم امده و فعالیت های تجاری و سود اور نیز در شهر ها رایج شد. اما این جذب مهاجرین توسط شهر نسبی بود ، چون رونق شهر ها هنوز به مرحله ای نرسیده بود که مهاجرین را به صورتی شدید به طرف خود بکشاند. (مشهدیزاده دهقانی ،1389:صص51-49)
2-1-3- شهر نشینی سریع ، از سال 1340به بعد
تحولات این دوره در دو بخش بررسی می شود: یکی از سال 1340 – 1357 و دیگری از سال 1357 به بعد.
2-1-3-1- شهر نشینی از سال1340-1357
مسائل بسیاری در تحولات شهر نشینی این دوره موثر بودند. اقتصاد ایران در تقسیم بین المللی کار همانند کشور های جهان سوم به شیوه ی تک محصولی سوق داده شده بود. از دیگر سو بازار مصرفی گسترده ای را نیز برای تولیدات کارخانجات صنعتی غربی فراهم اورده بود. این بار امپریالیسم و کارتل های صنعتی و سرمایه داری شیوه دیگری را تجویز کردند و ان انتقال صنعت به این کشور بود. البته این صنعت ، پایه ای ومادر نبود بلکه صنعتی بود که به جامعه سرمایه داری بیشتر و بهتر کمک کرد تا حداکثر استفاده را از منابع و معادن کشور ایران برده و به دنبال کاهش در هزینه های حمل ونقل مواد خام و اولیه به کشور های صنعتی و بازگشت محصولات ،مصرفی سود های سر شاری به جیب بزند. بدین ترتیب ایران با عنوان استقرار الگوی جایگزینی واردات در خط تولید جهانی سهیم شد. بنابراین صنایع مونتاژ وصنایعی که مواد اولیه را برای کشورهای صنعتی اماده می کردند، در ایران مستقرشدند. بدین ترتیب صدور تکنولوژی ،فروش امتیاز تولید وفروش قطعات و مواد اولیه برای صنایع وابسته در جهان ، از صادرات نوع جدید کشور های امپریالیستی بود. حال این مسئله در کشور های مانند ایران چگونه می بایست صورت می گرفت تا حد اکثر استفاده از نیروی کار ارزان قیمت ان نیز می شد ،مسئله ای است که به ان پرداخته می شود. «حکومت کودتا علی رغم افزایش در امد نفت ، به دنبال کسری بودجه وکاهش ذخایر طلا و ارز – به دنبال ادای یک جای قروض قبلی ایران و سرمایه گذاری در خارج – وکسری موازنه ی پرداخت ها ، کسری بازرگانی خارجی ، افزایش بدهی دولت به بانک ملی و افزایش حجم وام های خارجی دولت ، در برابر مشکلات اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی قرار داشت. حکومت با مشکلات بنیادی روبرو شد و الگوی رشد توسعه پیشنهادی امپریالیسم امریکا نتایج وخیمی را به بار آورد»(رزاقی ،28:1367) برنامه های پیشنهادی امریکا که باعث تحول در تمام شئون اقتصادی و اجتماعی شد.شامل دو اقدام از طریق دولت دست نشانده بود.اول از طریق دریافت وام و کمک های بلاعوض وافزایش بی رویه صدور نفت منابع مالی لازم برای تغییرات مورد نظر فراهم امد.البته این تغییرات از طریق برنامه های عمرانی پنج ساله که با مشاوره انها تهیه می گردید ،انجام می شد. دوم از طریق فشار برای اجرای اصلاحات ارضی واعطای یک کمک18 میلیون دلاری برای اجرای ان ،بافت سنتی کشاورزی ایران را در جهت اهداف سیاسی و اقتصادی خود به هم زد. در نتیجه درامد حاصل از نفت و (وام)نقش کشاورزی را در تامین مواد خام قابل صدور ، کاهش ودر حاشیه اقتصاد کشور قرار داد.اصلاحات اراضی نیز در برنامه عمرانی سوم (1341-1346 )انجام شد. این اصلاحات اهداف سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی گونا گونی را در پی داشت که به سبب پاره ای مشکلات اجرایی ودیگر اشکالات طرح قابلیت احراز و فرصت ها ازموفقیت را به دست نیاورد. در کنار انجام اصلاحات اراضی پدیده ی دیگری به نام ماشینی شدن کشاورزی در بعضی نقاط شکل گرفت.«به دنبال این تحولات ، طرح صنعتی شدن ایران به اجرا در امد. از این مرحله اقتصاد ایران به خط سیری افتاد که باکمک سرمایه ، فنون (تکنولوژی) ،ماشین الات ، قطعات و مواد اولیه انحصاری خارجی و با استفاده از بازار و رو گسترش داخلی و در امد های نفتی ، وابستگی کامل به امپریالیسم را به ارمغان اورد».(رزاقی ، 38:1367 )
به دنبال انجام این تحولات و دگرکونی ها باید شبکه بانکی وسیعی به حمایت از این نوع صنایع ایجاد می شد و بازار های اماده ی وسیعی به وجود می امد شبکه حمل ونقل گسترده ای نیز باید پخش و توزیع کالاهای مصرفی را تسهیل و زمینه ی ایجاد الگوی مصرفی را فراهم می کرد. شهرها محل مناسب انجام این امور بودند وتهران که قطبی برتر و متمایزتر از بقیه شهر ها بود ، به عنوان مرکز توسعه صنعتی کشور معرفی شد ورشد گسترش بی رویه ای را در پیش گرفت.
با ایجاد و استقرار صنایع جدید در نزدیک شهر ها (ان هم شهر های بزرگ) از یک طرف و از طرف دیگر با انجام مانور اصلاحات اراضی ،زمینه برای رشد سریع وهمه جانبه رشد شهر نشینی فراهم شد. اصلاحات اراضی که نظام سنتی کشاورزی را از هم پاشید نتوانست با جایگزینی الگو و روشی مناسب به تثبیت روستائیان در روستا وبهبود وضع انها کمک کند، بلکه با شکست برنامه های ان ،انچه که برجای ماند اثرات نابهنجار ان بر بافت اجتماعی و اقتصادی روستا ها بود. بنابراین بسیاری از روستائیان بی زمین شده و بسیاری دیگر زمینی را که در اختیار داشته ویا به دست اورده بودند، به علل گوناگون ناچار به فروش ان شدند ودر نتیجه نیروی انسانی عظیمی راهی شهرها شد. تنها اصلاحات اراضی نبود که باعث مهاجرت گسترده روستائیان شد. بلکه عوامل دیگری نیز موجبات ان را فراهم اورد که در صورت عدم اجرای اصلاحات اراضی نیز این امر صورت می گرفت. بدین ترتیب که با اشعه ی بهداشت ومبارزه با بیماری هایی مانند مالاریا که در راستای برنامه های عمرانی صورت گرفته بود ، جامعه ی روستایی دارای سر ریز جمعیتی شد. نیروی انسانی زیادی نیز از این طریق ازاد و اماده برای رفتن به شهرها شدند.از طرف دیگر با استقرار صنایع در شهرها و نیاز به نیروی کاربسیار در این بخش و بخش های عمرانی مانند راه سازی وامورساختمان سازی و خدماتی در شهرها که روستائیان را به سوی خود می کشاند وهمچنین از هم پاشیدن رابطه ی شهر وروستاکه نتیجه ی تحولات اقتصادی دوره ی پیش بود ،پدیده ای به نام مهاجرت ،هم به عنوان یک مشکل و هم به عنوان مسبب بسیاری مشکلات به وجود امد. شهر نشینی در سال های سرشماری 45و55 رشد زیادی را نسبت به سال های قبل نشان داده و

پایان نامه
Previous Entries مقاله درباره صنایع دستی، منابع طبیعی، دوره قاجار Next Entries مقاله درباره جنگ تحمیلی، بافت های شهری، نقاط شهری