مقاله با موضوع قرآن کریم، تمدن اسلامی، پیامبر (ص)، داستان کوتاه

دانلود پایان نامه ارشد

داشته باشد، آفریده و ابداع نیروی تخیل نویسنده است. رمان و داستان کوتاه و نمایشنامه منثور، رایجترین شکلهای داستانند، اما حماسه و افسانه و نمایشنامه منظوم و نیز فیلمنامه و اپرانامه هم شکلهای دیگر داستانند» (ایرانی، 1380: 584).
دکتر سیروس شمیسا در تعریف داستان میگوید: «داستان اثری است روایی به نثر که مبتنی بر جعل و خیال باشد. اگر طولانی باشد به آن رمان و اگر کوتاه باشد به آن داستان کوتاه میگویند» (شمیسا، 1373: 163).
داستان بر اساس تقلیدی نزدیک به واقعیت از آدمی و عادات بشری نوشته میشود و به نحوی از انحناء شالوده جامعه نویسنده را در خود منعکس میکند (رزمجو، 1372: 171).

2-3. قصه در قرآن
علاقه به نقل داستان حتی پس از مسلمانی و آشنایی با قرآن کریم، نه تنها رو به کاهش نگذاشت، بلکه به قدری گسترش یافت که از اوایل دورهی اسلامی با قصه گویانی مواجه میشویم که در مساجد جامع به وعظ میپرداختند. افرادی نیز به گردآوری تاریخ غزوات پیامبر (ص) و اشعاری که در آن باب گفته شده بود پرداختند. به تدریج از همین دوران بود که پارهای افراد به سراغ شخصیتهای قرآنی و داستانهایشان و به ویژه قصص انبیاء رفتند و از این جا بود که شاخهی دیگری در تاریخپژوهی گشوده شد که عبارت از کندوکاو در قصص انبیاست (یزدانپرست، 1387: 20).
خداوند متعال در قرآن کریم برای القای پیامها و مقاصد الهی، آیات خود را بر اساس روشها و قالبهای گوناگونی نازل کرده است. یکی از قالبهایی که بدین منظور مکرر در قرآن به کار رفته، قالب «قصه» است. بخش قابل توجهی از آیات قرآن را قصص قرآنی به خود اختصاص داده است (کریمی، 1391: 21).
در تفسیر علامه طباطبایی، هدف نقل برخی از قصهها، توجه دادن مردم به تأویل حوادث و وقایعی است که در دنیا رخ میدهد (طباطبایی، 1362: 264).
قصص، یکی از موارد و مضامین سراسری، تکرار شونده و تأثیرگذار قرآن کریم محسوب میشوند و افزون بر اینکه در بردارندهی نکتهها و عبرتهای فراوانی هستند در بسیاری از موارد در نقل و لابهلای آنها احکامی بیان شده است و شاید میدان استنباط و تفقه باشند (علی خواجه پساوهئی، 1393: 245).
قصه مصدر نوعی از مادهی «قصَّ» به معنای خبر، حدیث و بخشی از کلام، امر، آنچه نوشته شود، شأن، داستانی که نوشته شود، سرگذشت پی جویی شده، حال، کار، سخن و رمان است (ابن منظور، 1988م، ج7: 74)
هنر قصه پردازی نخستین هنر آدمی در عرصهی کلام است. قرآن کریم نیز از این هنر پر نفوذ بهره برده است. خداوند در قرآن کریم سرگذشت بسیاری از پیامبران خود را به صورت قصه یا داستان بیان میکند. اهمیت قصه در قرآن کریم تا به آن حد است که خداوند متعال خود را «قصه گو» میخواند و به نقل و بازگویی زندگی پیامبران و اقوام گذشته، با زبان قصه میپردازد (آیت اللهی، 1386: 1).
قصههای قرآن در جستجوی حوادث و وقایع گذشته است و آنها را بر اساس آنچه در نظر دارد، بیان میکند، به همین دلیل میبینیم خبرهایی که قرآن با نام قصه از سرگذشت پیشینیان میآورد، در معنا و مفهوم کلی خبر« نبأ» جای میگیرند (الخطیب، 1395 ق : 34).
«دنبال کردن و تعقیب اثر و امر» در اغلب معانی قصه و قصص وجود دارد و نیز نقطهی اشتراک این دو واژه «خبر و سرگذشت» است. بر اساس آنچه در قاموس قرآن آمده، «سرگذشت» را به این جهت قصه و قصص میگویند که گوینده به دنبال آن است و آن را پیگیری میکند (قرشی، 1352، ج 6: 12).
قصه در اصطلاح، ارتباط نزدیکی با معنای لغوی دارد و وسیلهای برای بیان زندگی، یا قطعهای از زندگی شامل یک یا چند حادثهی مرتبط با هم است، هر قصه باید آغاز و انجامی داشته باشد (المحامی، 1970م : 9).
قرآن کریم که نامهی هدایت و کتاب تربیت است، از تاریخ گذشتگان که گنجینهی عبرت است نیکو بهره میجوید و با نقل داستانهای انبیاء عظام این آیینهی بلند و روشن را پیش روی مسلمانان قرار میدهد تا قصهی زندگی خویش را در قصص پیشینیان ببینند و آگاهی لازم را بیابند که این داستانها که زندگی معنوی و شرح گفتوگوها و مبارزات اصلاح طلبانهی رسولان الهی با زورمندان میباشد، به صورتی فشرده، زنده و سازنده در کتاب خدا نقل شده است. از مزایای قصههای قرآن کریم، حقیقت داشتن آنهاست. یعنی شخصیتها و قهرمانان داستان همه واقعیتهای خارجی داشتهاند. پس این داستانها شبیه رمان و قصه یا داستان نمیباشد و شرح حال و سرگذشت پیامبران و اقوامی است که بر آنها مبعوث شده بودند، آن هم وقایع گفتنی و پندآموز. اما در مقایسه با داستان انبیاء که در تورات و انجیل آمده، امتیازات قصص قرآنی در لفظ و معنی و هدفهای تربیتی و اجتماعی و دینی آن کاملاً روشن میشود. زیرا در این مقایسه است که داستان پیامبران را در آن دو کتاب پر از خرافات میبینیم و اهمیت کلام خدا را در نقل صحیح آن قصهها و بیان هنرمندانهی آن در مییابیم (رکنی، 1363: 216).
بدون شک داستانهای قرآن و قصههای پیامبران، داستان برکت و روشنایی و جاودانگی است. داستان جدال با گمراهی، تیره روانی نابخردی است و غرض پیامبر (ص) و دیگر پیامبران از بیان قصص انبیایی که قبل از آن زیستهاند، تهذیب نفوس بشری و تکمیل اخلاق آدمیان بوده است خداوند با ذکر قصههای پیامبران، نام نیکوکاران را حفظ فرموده و خود را دوستدار محسنین معرفی کرده است. البته اشاره به داستان پیامبران در آغاز محدود به برجستهترین و مشهورترین اعمال و حوادث زندگی و بارزترین صفات و خصوصیات شخصی پیامبران است، اما رفته رفته در شعر مذهبی و عرفانی کیفیت بهرهگیری از قصههای پیامبران صورتی تازه مییابد و این تازگی در تأویل رمزی داستان و استخراج معانی مجازی آن میباشد (پور خالقی، 1371: 18).
در عصر جدید هم قرآن پژوهان به تدوین آثار ارجمندی در زمینهی قصص قرآن یا قصص الانبیاء پرداختهاند که برای نمونه میتوان از «قصص قرآن» تألیف صدرالدین بلاغی، «اعلام قرآن» دکتر خزائلی یاد کرد. همچنین آثار دیگری از جمله: «تاریخ انبیاء» سید محمد باقر موسوی و علی اکبر غفاری را اشاره کرد (موسوی گرمارودی، 1388: 6).
داستانهای قرآن و قصص پیامبران در حکم داستانهای پر برکت و سرشار از حکمت و عبرتی است که رنگ جاودانگی دارد و هدف این قصهها و داستانها تهذیب نفوس بشری است. همچنین قصههای انبیاء نشان میدهد که پیامبران به عنوان برگزیدگان حق، چه مصائب و گرفتاریهایی داشتهاند، چه زحماتی در جهت ارشاد مردم تحمل کردهاند (بوشنجی، 1383: 10).
در داستانهای قرآن روشهای تبلیغاتی متفاوتی وجود دارد و قول خداوند را میتوان در داستانهای مختلف تجربه کرد. یکی از وسایل تبلیغاتی قرآن، قصهگویی آن است. قرآن با استفاده از قصه و داستان در صدد بیان حقایق و اصول دعوت خویش برآمده است. در اصطلاح قرآنی داستان به مفهوم گستردهی آن، پدیدهای است هندسی که ساختار هندسی ویژهای دارد. در نهایت باید افزود که قصه و داستان در نگاه قرآن عبارت است از بیان ماجراهای گذشته از حیث عبرت گرفتن و آن پیگیری و بیان یک واقعیت تاریخی از زوایای گوناگون در جهت شکوفایی انسان از بعد هدایتی است (اشرفی، 1382: 104).

2-4. داستان پیامبران در قرآن
یکی از ویژگیهای قرآن مجید، توجه به داستان پیامبران و امتهای پیشین است. درست است که وجود همین داستانها نیز در جهت هدف کلی کتاب آسمانی که هدایت بشر است میباشد، اما این امر مانع از آن نیست که محقق را به کشف ظرافتها و زیباییهای آنها هدایت نکند (یوسفی نکو، 1389: 116).
شهابالدین سهروردی، قرآن را یک اثر معنوی میداند. قرآن آیینهای است که هر کس نقد روزگار و کمال خویش را در آن میبیند. او سفارش میکند قرآن را چنان بخوان که گویی دربارهی حال و طبع و کار تو نازل شده است. بر اساس این نظر، کتاب خدا، علاوه بر معنی ظاهر، دارای معانی متعددی است که خواص بر حسب مراتب و مقامات معرفت و سلوک روحانی و به اقتضای حال خویش قادرند آن معانی را دریابند (پورنامداریان، 1375: 120).
در داستان پیامبران پنج شخصیت اصلی به شرح زیر دیده میشود:
1- قهرمان (پیامبر)
2- قهرمان دروغین(پادشاه ظالم)
3- یاریگر(طرفداران پیامبر)
4- شرور(دشمنان پیامبر)
5- بخشنده یا اهدا کننده( جبرئیل) (ضیمران، 1383: 115).
قرآن کریم نسبت به حجمش که در حدود اناجیل اربعهی موجود فیالمثل دیوان حافظ است. احتمالاً پر موضوعترین کتاب در حوزه ی تمدن اسلامی است و به برکت همین پر موضوعی و پرمحتوایی است که تمدنساز و فرهنگ آفرین بوده است و یکی از عظیمترین تمدنهای بشری، یعنی تمدن اسلامی را (با گونههای ایرانی، مصری، مغربی، اندلسی و غیره) بنا نهاده و اداره کرده و پیش برده و تا پایان جهان پیش خواهد برد (خرمشاهی،1373: 148).
اگر از ترجمهی تفسیر طبری و چند تفسیر پارسی که پس از آن به طبع رسیده، یا شناخته شده است بگذریم، کتابهایی که به نام قصص الانبیاء مشهور شده از جمله کهنترین متونی هستند که به زبان پارسی نگارش یافتهاند (آل داود، 1367: 19).
قرآن مجید بنا به نصّ صریح آیات خود هدایت عالمیان و نور مبین و تبیان هر چیزی است، نمونهی کامل فصاحت و بلاغت و انباشته از حکم و مواعظ اخلاقی و منبع فیاض نیکوترین داستانهای مربوط به پیغامبران و اقوام پیشین است و پیدا شدن علوم مختلف قرآنی در سدههای نخستین و ظهور طبقهی مفسران در میان اصحاب رسول و توجه به داستان پیامبران از صدر اسلام، همه و همه حکایت از اهتمام مسلمانان به این قانون الهی دارد (ماهیار، 1372: 49).
قرآن و تأثیرپذیری از قصههای آن یکی از دلایل توجه شاعران ایرانی به داستانهای پیامبران، تأثیر پذیرفتن آنها از قرآن و قصههای آن است. آنان بخش عمدهای از دانش خود را از قرآن گرفتهاند و طبیعی است که برای آفرینش تصویرهای هنری و بیان داستانهای قرآنی اشارههای زیادی به آیات آن میکنند (محسنی نیا، 1391: 69).
فرقهی صوفیه از قرون اول اسلام وجود داشت، در قرن پنجم و ششم صوفیان پیرو عرفان نظری بودند و شعر و نثر فارسی را وسیلهای برای بیان مقاصد تربیتی و عرفانی خویش قرار دادند و برای تقدس بخشیدن به آثارشان داستانهای پیامبران را بیشتر به کار میبردند و این داستانها را دست مایهی افکار خویش قرار میدادند (دهباشی، 1384: 125).
آمیختن داستانهای پیامبران با قهرمانان ملی یکی از مهمترین دلایل شیوع داستانهای پیامبران بود. زردشت با ابراهیم آمیخته شد، جمشید با سلیمان یکی شد و حتی ذوالقرنین با اسکندر یکی پنداشته شد (اردلان جوان، 1367: 161).
داستانهای قرآن به ویژه ماجراهای پیامبران، از دیرباز دستمایهی آفرینشهای هنری فراوانی در فرهنگ و تمدن ایران شده است. ادبیات و به ویژه شعر فارسی از جهات گوناگون، تحت تأثیر این داستانها بوده است. به جز داستان حضرت یوسف که کاملاً در سورهی یوسف آمده است، تمام داستانهای مربوط به پیامبران به اختصار در سورههای گوناگون قرآن کریم پراکنده است (ذوالفقاری، 1392: 78).
قصههای قرآنی با قصههای عادی و عرفی انسان تفاوتهای بسیار دارد. فیالمثل قصههای قرآنی همه حق و صدق و راست و درست است و هیچ کدام حاصل تخیل و بر ساخته نیست. در داستانهای قرآنی جز آنکه تخیل راه ندارد، اغراق و اطناب و زمینه سازی زمانی و مکانی و طرح توطئههای ادبی و نظایر آن نیز راه ندارد (خرمشاهی، 1373: 150).
بسیاری از مورخان و نویسندگان در گذر زمان، به قصههای قرآنی شاخ و برگهایی دادهاند و سلسله روایتهایی را که در علم روایتشناسی به آن«اسرائیلیات» گفته میشود، با داستانهای قرآنی درآمیختند (اسفندیاری، 1389: 8).
در داستان پیامبران اغلب در مقابل هر پیامبر که مظهر خیر و صلاح است، شخصیت یا شخصیتهایی نیز به عنوان مظهر فساد و شرّ قرار میگیرند. جدا از انگیزههای مختلف، داستان پیامبران همواره به عنوان بخشی از مطالب قرآن عرصهی تکلفات بسیار در تأویل شده است. اشیاء، شخصیتها، اعمال و حوادث خارق العاده در داستان پیامبران از یک سو بهانهی مناسبی برای شک و تردید منکران دین و وحی بوده است و از سوی دیگر انگیزهی تأمل متفکران در کشف معانی مکتوم و توجیه و توضیح عقلانی آنها شده است (پورنامداریان، 1369، ج1: 29).
در ربع قرن اخیر در مراکز اسلامی همدوش رشد داستانسرایی در جهان امروز

پایان نامه
Previous Entries مقاله با موضوع مبانی نظری، ابراهیم (ع)، روش تحقیق، پیامبر (ص) Next Entries مقاله با موضوع شعر فارسی، فرهنگ ایرانی، عرفان و تصوف، عدالت اسلامی