مفردات قرآن، بینامتنیت، مفاهیم قرآنی

دانلود پایان نامه ارشد

استفاده از وقایع، حوادث، آثار،کلمات تاریخی و غیره را در بر میگیرد.
5- تناص وثائقی: این نوع، در نثر بیشتر از شعر وجود دارد. مانند روايت و سیره. این نوع تناص شامل به کارگیری خطابهها، وثیقهها یا اوراق دیگری مانند نامههای شخصی یا اخوانیات در متن اصلی است. (العامری، بیتا، 8)
انواع دیگر تناص:
تناص خارجی: عبارت است از رابطهای که میان یک متن با متون دیگر برقرار است؛ و در واقع حاصل برخورد یک متن با متون دیگر غیر از متنهای اصلی نویسنده است.
تناص داخلی: عبارت است از ارتباط میان اجزای مختلف یک با یکدیگر؛ و یا حضور متن غایبی از آن خود شاعر در دیگر متنش میباشد. (سیفی، 1390)

فصل4
بررسی بینامتنیت قرآنی(تناص)
در کتاب مقامات حریری

فصل چهارم بررسی بینامتنیت قرآنی در کتاب مقامات حریری

4-1 درآمد
با بررسي مقامات حريري ملاحظه مي‌شود كه حريري مقامات خويش را با استفاده از آيات نورانی‌ قرآن كريم، به بلاغت و فصاحت و شيوايي آراسته مي‌كند.
بینامتنی بین مقامات حريري و قرآن کریم از نوع بینامتنی خارجی است و در اين پایاننامه تلاش بر آن است تا چگونگی تأثیر متن غایب (قرآن کریم) بر متن حاضر (مقامات حريري) مورد بررسی قرار گيرد. به‌طور كلّي این تأثیر به چهار بخش: 1- تأثیر مفردات و الفاظ قرآنی 2- تأثیر آیات یا قسمتی از آن 3- تأثیر مفاهیم قرآنی 4- تأثیر الفاظ و مفاهیم، تقسیم می‌شود.

4-2 تأثیر مفردات و الفاظ
كلمات و الفاظ زيادي از قرآن در مقامات حريري جلوه‌گري مي‌كند كه در اين بخش به برخي از آنها اشاره مي‌شود. در اين موارد حريري از مفردات قرآن بهره جسته و به شيوايي كلام خويش افزوده است:

4-2-1 المثانی
حریری در مقامه دیناریه مینویسد: فَفَتَحتُهُ بِالدینَار الثَانی و قُلتُ لَهُ عَوِّذهما بالمَثانی: به او دیناری دیگر دادم و گفتم هر دو را به سبع مثانی تعویذ کن. (حریری، 1364، 32)
در این عبارت لفظ” مثانی” برگرفته از آیه 87 سوره حجر میباشد.خداوند سبحان در قرآن کریم میفرماید:
((لَقَد آتَینَاکَ سَبعاً مِن المَثَانی القُرآنَ العَظیم)): و به راستی به تو سبع المثانی(سوره فاتحه) را عطا کردیم. (حجر/87)

4-2-2 فؤاد أُم موسی
حریری در مقامه کوفیه مینویسد: و جِراب کفؤاد أم موسی: دارای انبانی همانند دل مادر موسی (حریری، 1326، 46)
در این عبارت لفظ “فؤاد أم موسی” برگرفته از آیه 10 سوره قصص است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا)): دل مادر موسی از صبر خالی شد. (قصص/10)

4-2-3 أُم القری
حریری دربخش دیگری از مقامه کوفیه مینویسد:
و حُرمَةِ الشَّیخ الّذی سَنَّ القِری و أسَّسَ المَحـجُـوجَ فِی ِِِِِِِِِأُمِّ القُرَی (حریری، 1326، 47)
در این عبارت لفظ “ام القری” بر گرفته از آیه 92 سوره انعام میباشد. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((لِتُنذِرَ أُمَّ القُرَی وَ مَن حَولَهَا)) : و برای اینکه (مردم) ام القری(=مکه) و کسانی را که پیرامون آنند هشدار دهی. (انعام/92)

4-2-4 إنّا للّه
حریری در مقامه برقعیدیه مینویسد: اِنا لِلّه و أُفَوّض أمری الی الله: همانا از خدا هستیم و کار خود را به او وا میگذاریم. (حریری، 1326، 65)
این عبارت برگرفته از الفاظ قسمتی از آیه 156 سوره بقره است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعونَ)): ما از آن خدا هستيم و به سوى او باز مىگرديم. (بقره/156)

4-2-5 السماء و الأرض
حریری در مقامه دمشقیه مینویسد: أُقسِمُ بالسَّماء ذات الأبراج و الأرض ذات الفِجاج: به آسمان دارای برجها و زمینهای دارای راههای وسیع و گشاد سوگند یاد میکنم. (حریری، 1326، 110)
این عبارت برگرفته از الفاظ آیه 1 سوره البروج و آیه 12 سوره الطارق است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((وَالسَّمَاء ذَاتِ الْبُرُوجِ)): سوگند به آسمان آكنده ز برج (البروج/1)
((وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ )): سوگند به زمين شكافدار [آماده كشت] ( الطارق/ 12)

4-2-6 سواد الوجه و البیض
حریری در مقامه بغدادیه مینویسد: یَومَ وُجُوه الجَمعِ سُودﱡ و بیضﱡ: و در آن روزی که صورتهای مردم سیاه و سفید میشود. (حریری، 1326، 121)
این عبارت برگرفته از الفاظ آیه 106 سوره آل عمران است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ فأمَّا الّذین اسوَدَّت وُجُهُهم)): [در آن] روزى كه چهره‏هايى سپيد و چهره‏هايى سياه گردد. ( آل عمران / 106)

4-2-7 اصحاب الکهف
حریری در مقامه مغربیه مینویسد: و تَألّفنا ألفَةَ أصحابِ الکهف: و همانند انس و الفت اصحاب کهف با هم انس گرفته بودیم. (حریری، 1326، 146)
این عبارت برگرفته از الفاظ آیه 9 سوره کهف است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَبًا )): مگر پنداشتى اصحاب كهف و رقيم [=خفتگان غار لوحه‏دار] از آيات ما شگفت بوده است. (کهف/9)

4-2-8 المصابیح
حریری در مقامه صوریه مینویسد: عُصبة کمصابیح اللیل: گروهی را دیدم که همچون چراغهای شب بودند. (حریری، 1326، 285)
این عبارت برگرفته از الفاظ قسمتی از آیه 5 سوره الملک است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاء الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ )): و در حقيقت آسمان دنيا را با چراغهايى زينت داديم. (الملک/5)

4-2-9 الإنشقاق
حریری در مقامه حجًریه مینویسد: و تلا رُدْنُهُ سورةَ الانشقاق: و آستینش سوره انشقاق را خواند. (حریری، 1326، 478)
این عبارت برگرفته از لفظ سوره الانشقاق است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((الانشقاق)): (لفظ سوره انشقاق)

4-2-10 ألَنَّا له
حریری در مقامه شتویه مینویسد: أَلَنّا لَهُ القولَ: کلاممان را برای او نرم کردیم. (حریری، 1326، 435)
این عبارت برگرفته از الفاظ آیه 10 سوره سبأ است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
((وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ)): و آهن را براى او نرم گردانيديم. (سبأ/10)
در شواهد و نمونههایی که مورد بررسی قرار گرفت، حریری در یازده مورد از الفاظ آیات قرآن بهره گرفته و مقامات خویش را بدان زینت بخشیده است.

4-3 تأثیر آیات قرآن
در بررسي مقامات حريري چنانكه ملاحظه مي‌شود، حريري نه تنها از مفردات قرآني استفاده كرده بلكه در بعضي مواقع عين آيات قرآن یا قسمتی از آن را در متن مقامات خویش به ‌كار گرفته است. وی از آیات قرآن بسیار بهره برده که در ذیل، به شرح و توضیح آن خواهیم پرداخت.
حریری در مقدمه مقامات مینویسد: فَقُلتَ و أنتَ أصدقُ القائلین و ما أرسَلناکَ إلَّآ رَحمةً لِلعالَمین: تو که صادقترین گویندگانی فرمودی ما تو را نفرستادیم مگر به عنوان رحمتی برای جهانیان. (حریری، 1364، 11)
این عبارت بر گرفته از آیه 107 سوره انبیاء میباشد. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((و ما أرسَلنَاکَ إلّا رَحمَةً لِلعَالَمینَ)): و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم. (انبیاء/107)
حریری در بخشی از مقامه حلوانیه مینویسد: فَلَم یَکُن إلّا کَلَمحِ البَصَر أو هُوَ أقرَبُ: نبود مگر چون چشم بر هم زدنی یا نزدیکتر. (حریری، 1364، 25)
این عبارت برگرفته از قسمتی از آیه 77 سوره نحل میباشد. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((للّه غَیبُ السَموات و الأرضِ و ما أمرُ السَاعَةِ إلّا کَلَمحِ البَصر أو هو أقرَبُ)): و نهان آسمانها و زمین از آن خداست، و کار قیامت جز مانند یک چشم بر هم زدن یا نزدیکتر از آن نیست. (نحل77)
حریری در مقامه اسکندریه مینویسد: و اصبِرَا علَی کَیدِ الزَمان و کَدِّه فعَسَی اللَّهُ أن یأتِیَ بِالفَتحِ أو أمرٍ مِن عِنده: و صبر کنید بر کید و مکر روزگار و سختی آن، بدان امید که خدای عزَّ و جل پیروزی یا کاری از نزد خود بیاورد. (حریری، 1364، 65)
این عبارت برگرفته از آیه 52 سوره مائده میباشد. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((فَعَسی اللّهُ أن یأتیَ بالفَتحِ أو أمرٍ مِن عِندهِ)): امید است خدا از جانب خود فتح یا امر دیگری را پیش آورد. (مائده/52)
او در مقامه کرجیه مینویسد: فَلَا تَعجَل بِلومٍ هو ظُلمٌ و لا تَقفُ ما لَیسَ لَکَ بِه عِلمٌ: در سرزنش کردن عجله مکن که آن ستمکاری است و در پی آنچه که بدان آگاه نیستی مرو. (حریری، 1364، 203)
عبارت “لا تقف ما لیس لک به علم”برگرفته از آیه36 سوره اسراء میباشد. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((وَ لا تَقفُ ما لَیسَ لَکَ بِه عِلمٌ)): و چیزی را که بدان علم نداری دنبال مکن. (الإسراء/36)
حریری در مقامه حلوانیه درباره ظن و گمان مینویسد: اِنَّ بعض الظَنِّ اِثمﱡ: همانا بعضی از گمانها گناه است. (حریری، 1326، 24)
این عبارت برگرفته از قسمتی از آیه12 سوره الحجرات است. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ )): پاره‏اى از گمانها گناه است. (الحجرات/12)
حریری در مقامه مراغیه مینویسد: فَأتِ بِآیة اِنْ کُنْتَ مِن الصادقینَ: برای اثبات ادعای خود نشانه و معجزهای بیاور اگر از جمله راستگویان باشی. (حریری، 1326، 56)
این عبارت برگرفته از قسمتی از آیه 154 سوره الشعراء است. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((مَا أَنتَ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ)): تو جز بشرى مانند ما [بيش] نيستى اگر راست مى‏گويى معجزه‏اى بياور. (الشعراء/154)
حریری در مقامه ساویه مینویسد: لمثل هذا فَلْیَعملِ العاملون: تلاشگران باید برای چنین نعمت و پاداشی تلاش کنند. (حریری، 1326، 97)
این عبارت برگرفته از آیه 61 سوره الصافات است. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلْ الْعَامِلُونَ)): برای چنین [پاداشی] باید کوشنگان بکوشند. (الصافات/61)
حریری در مقامه ساویه مینویسد: ثُمَّ کلّا سوف تعلمون: همچنین چنان نیست که شما میپندارید و به زودی خواهید دانست. (حریری، 132، 99)
این عبارت برگرفته از آیه 4 سوره التکاثر است. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ)): باز هم نه چنين است زودا كه بدانيد. (التکاثر/4)
حریری در مقامه دمشقیه مینویسد: و فیها ما تَشًتَهِی الأنفُس و تَلَذُّ الأعیُن: و در آنجا،هر آنچه را که جانها آرزو میکنند و چشمها از آن لذت میبرند وجود داشت. (حریری، 1326، 105)
این عبارت برگرفته از قسمتی از آیه 71 سوره الزخرف است. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
البته صاحب مقامات به جای (ما تشتهیه)، (ما تشتهی) آورده است.
((وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ)): و در آنجا آنچه دلها آن را بخواهند و ديدگان را خوش آيد [هست]. (الزخرف/71)
حریری در مقامه دمشقیه مینویسد: و اجْعَلْ لی مِن لَدُنکَ سلطاناَََ نصیراً: و از سوی خود برای من سلطان و یاوری قرار بده. (حریری، 1326، 109)
این عبارت برگرفته از قسمتی از آیه 80 سوره الاسراء است. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((وَاجْعَل لِّي مِن لَّدُنكَ سُلْطَانًا نَّصِيرًا)): و از جانب خود براى من تسلطى يارى‏بخش قرار ده. (الاسراء/ 80)
حریری در مقامه فرضیه مینویسد: أدخُلُوها بِسَلامٍ: با سلامت و امنیت وارد شوید. (حریری، 1326، 133)
این عبارت برگرفته از قسمتی از آیه 46 سوره الحجر است. خداوند در قرآن کریم چنین میفرماید:
((ادْخُلُوهَا بِسَلاَمٍ آمِنِينَ)): [به آنان گويند] با سلامت و ايمنى در آنجا داخل شويد. (الحجر / 46)
حریری در مقامه قهقریه مینویسد: و أنَّ الفضل بیدالله یؤتیه من یشاء: و اینکه فضل و دانش در دست خدایت و آن را به هر کسی که بخواهد میدهد. (حریری، 1326، 159)
این عبارت برگرفته از قسمتی از آیه 29 سوره الحدید است.

پایان نامه
Previous Entries بینامتنیت، علوم انسانی، ادبیات عرب Next Entries سوره بقره، سوره نازعات، سوره حجرات