معرفت بخش، قبض و بسط، زبان قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

الهيات و فلسفه دين. از آنجا که اين موضوع از موضوعات کليدي و مطرح در جامعه ميباشد، نوع نگرش ما به اين موضوع و تعيين جهتگيري ما در سراسر نظام عقيدتي ما تأثير گذار است، و لذا تصميم گيري در اين زمينه ميتواند ابعاد مختلف معارف، از جمله فلسفه، کلام، تفسير را تحت تأثير مستقيم خود قرار دهد.
3- ضرورت طرح مباحثي اين چنين کليدي و اصلي از منظر قرآن کريم. قرآن به عنوان معجزهي جاويد پيامبر اسلام به بررسي مهمترين نيازهاي بشر پرداخته است. يکي از مهمترين مسائل مطرح که به عقيدهي برخي هسته و گوهر هر ديني است بحث تجربهي ديني است و لذا قرآن بايد که در اين باره هم اظهار نظر نموده باشد. بررسي موضوعاتي از اين قبيل و جستجوي آنها از منظر قرآن امري لازم و اساسي است.
4- ضرورت نگرش به قرآن به عنوان منبع جاري ادراک و تبيين مفاهيم انديشه ديني: همانطور که براي همگان روشن است، قرآن صرفا کتابي تاريخي و قديمي نيست بلکه منبع و سرچشمه بسياري ازعلوم معارف است و ميتواند بسياري از مشکلات روز مرهي ما را پاسخگو باشد. مسائل مربوط به ادراک و مفاهيم ديني از جمله مواردي است که در قرآن بايد مورد جتسجو قرار گيرند.
5- علاقهي شخصي به اين بحث: پيشينهي فلسفي، قرآني اينجانب مرا ترغيب مينمود که در مباحثي تطبيقي در اين زمينه قلم بزنم. زيرا معتقدم که علوم همپايه ميتوانند کاستيهاي يکديگر را جبران کنند. مباحث مربوط به کلام جديد، خصوصا تجربه ديني از جمله مسائل مورد علاقهي اينجانب است و لذا قصد دارم در راه تعالي تفکر ديني گام کوچکي بردارم.
روش تحقيق:
تحليلي، کتابخانهاي است. يعني تحليل اين موضع براساس منابع اسلامي به خصوص تفاسير قرآن و ساير منابع خواهد بود.
نقد ادبيات موضوع:
در حوزهي اسلامي در اين باره کتابهاي مختلفي نوشته شده است که در نوع نگرش بسيار متفاوتاند. يکي از اين کتابها مربوط به عبدالکريم سروش به نام بسط تجربة نبوي است. نويسندهي اين کتاب از کساني است که به بسط بحث تجربهي ديني در ايران کمک زيادي کرده است، اما نگرش او با نگرش سنتي اسلامي داراي تفاوتهاي جدي است. وي در اين کتاب تجربه ديني را اصلي‌ترين شاخص نبوت مي‌شمارد. وي تجارب ديني پيامبر را داراي سير تکاملي مي‌داند و لذا پيامبر به گفتة او هر روز پيامبرتر مي شد.6 يکي از عوامل رشد تجارب پيامبر عوامل بيروني مانند سؤال‌ها و درخواست‌هاي مردم بود. دين امري بشري با روحي قدسي است.7 معناي قرآن از سوي خدا و الفاظ آن مخلوق پيامبر است امّا اين از حيث شناختي معرفتي قرآن چيزي کم نمي‌کند.
انسانهاي ديگر نيز مي‌توانند در معناي حقيقي کلمه با پيامبر در اين تجربه همراه شوند.8
او در کتاب خود بيان ميدارد که وحي نوعي تجربه ديني است و تجربه ديني امري بشري است و امر بشري قابل تکامل و تحول است و پيامبر کاملترين ونهاييترين تجربه ديني را ندارد و امکان تحول تجربه‌ي او وجود دارد. البته به نظر نويسنده پايان‌نامه اين گفتارها داراي مقدماتي غير متقن و ادلهي قابل مناقشه است و نميتوان از اين مقدمات به چنين نتيجهاي رسيد. اما از آنجا که پايان‌نامه ما داراي موضوعي متفاوت با اين کتابهاست بررسي اين نظريات را به موضع مناسب آن ارجاع ميدهيم.
ايشان در اين باره کتابها و مقالات ديگري هم مکتوب نمودهاند. کتاب قبض و بسط تئوريک شريعت و مقاله “زنبور يا طوطي” از مشهورترين آثار اوست.
کتاب تجربة ديني و مکاشفة عرفاني نوشتة محمد تقي فعالي نيز در همين زمينه است. ايشان پس از مطرح کردن مباحث مقدماتي در اين خصوص به بررسي تجربه ديني مي‌پردازد. وي تجربه ديني را امري شناختي مي‌داند. امّا در ميزان معرفت بخشي آن، دو کلام مختلف دارد. وي به بررسي آراء مختلف در اين زمينه از جمله ويليام جيمز و آلستون پرداخته و انواع تجربه ديني را بيان مي‌کند. کتاب وي با وجود مطرح کردن مباحث گوناگون داراي مسير منطقي مناسبي نمي‌باشد.
کتاب ديگر، وحي و افعال گفتاري نوشته استاد محترم قائمي نيا است. نويسنده در اين کتاب از نوع خاصي از تجربه ديني که ما آنرا با نام وحي ميشناسيم صحبت ميکند. او در اين کتاب سعي دارد که نگرش نوين براساس اصول ومباني اسلامي در باب وحي بنا کند، ايشان وحي را نوعي تجربه ديني از سنخ فعل گفتاري ميداند زبان قرآن را اصالتاً و ذاتاً عربي ميداند و آنرا کلام خدا ميداند و پيامبر را جز صفت پيام رساني و گيرندهگي داراي سمتي ديگر نميداند9. پيامبر حق دخالت در محتواي وحي را ندارد وي در اين کتاب به بررسي ارکان وحي و اقوال دانشمندان دربارهي آن ميپردازد سپس به بررسي اقوال عرفاء دربارهي تجربه ديني و ماهيت آن و بررسي شباهت آن با وحي دست ميزند.
کتاب ديگر وي تجربه ديني و گوهر دين است که به بررسي دقيقتر و شاملتري دربارهي تجربهي ديني دست ميزند و تقسيمات مختلفي را بيان ميکند. نويسنده در اين کتاب اصول تجربه ديني ومباني آنرا به روشني بيان مينمايد. از نظر وي اگر چه گوهر دين تجربه ديني است، امّا ميان تجارب ديني عرفاء و انبياء تفاوت زيادي وجود دارد، و در حقيقت اينها از دو سنخ گوناگون‌اند. ميزان معرفت بخشي آن دو نيز در يک سطح نيست. اين کتاب به آيات و روايات و تفاسير اسلامي توجه چنداني ننموده و بيشتر مباحث برون ديني را مطرح نموده است. وي داراي مقالات و سوابق زيادي در اين بحث ميباشد.
از ديگر آثار منتشره در باب تجربهي ديني کتاب مباني نظري تجربه ديني نوشتهي علي شيرواني است. نويسنده در اين کتاب سعي ميکند بحثي تطبيقي ميان ديدگاههاي ابن عربي و رودلف اتو انجام دهد. اين کتاب هم از کتب ممتاز و زيبا در اين زمينه ميباشد که نقش مهمي در شناسايي بحثهاي تطبيقي دارد و راه را کاملاً روشن ميسازد.
يکي از آثار معتبر ديگر در اين زمينه کتاب خصائص التجربة الصوفية است که به زبان عربي نوشته شد، است جبوري نويسندهي اين کتاب به بررسي کاملي از تجارب عرفاء و تقسيمبندي آراء آنها دست زده که باعث شده کتاب او از منابع مهم اين علم به شمار برود. نويسنده سعي نموده بحث تجربه ديني را در کتابهاي عرفاني اسلامي جستجو کند و ابعاد مختلف آنرا معرفي کند. نويسنده اين کتاب مفاهيم و اصطلاحات عرفاني را به خوبي توضيح داده است و مشاهدات و مکاشفات عرفاء را موشکافي نموده است.
مقالات مختلفي نيز دربارة تجربة ديني نگاشته شده است. از جمله مقالات گردآوري شده در مجلّه نقد و نظر است که يکي از آنها به پرسش و پاسخ ميان ملکيان و لگن هاوزن مي‌پردازد. ايشان ماهيت تجربه ديني و ميزان معرفت بخشي آنرا مورد بررسي قرار مي‌دهند. مقالة محمد تقي فعالي در همين نشريه هم در همين زمينه مي‌باشد.
همانطور که به صورت اختصار نشان داده شده موضوع تجربه ديني از موضوعات مهم و پر دامنهاي است که فکر بسياري را به خود مشغول داشته است. اين موضوع بسياري از مباحث ديگر را نيز درون خود دارد و بررسي دقيق آن ميتواند ما را در علوم ديگر نيز ياري دهد. اما آنچه ما را بر آن داشت که در اين زمينه پايان‌نامه‌اي تهيه بنمائيم اين است که آثار گذشته هيچکدام به قرآن به عنوان محور اين بحثها نگاه ننمودهاند. هيچکدام از آثار گذشته به صورت جامع و کامل بحثي دربارهي اين موضوع براساس قرآن تنظيم ننموده است و ديدگاه قرآن را در اين باره از زبان خود قرآن جستجو ننموده است. اين نقص در حوزهي ادراکي و شناختي تجربهي ديني خود را واضح‌تر نشان ميدهد. زيرا مهمترين وجههي تجربهي ديني وجههي ادراکي آن است و اهميت کاوش در آن براساس مباني قرآن بيش از پيش به چشم ميخورد. عليرغم آنکه قرآن مباحث زيادي حول تجربه ديني و مکاشفات عرفاني دارد، و شناخت اين مسأله نقش مهمي در درک قرآن دارد، اما بحث مستقل و جامعي پيرامون نظر قرآن در اين باره صورت نگرفته است. تنها چيزي که در اين باره به چشم ميخورد استدلالهاي پراکنده حول برخي آيات قرآن است که بدون بررسي مباني و لوازم آيات در کتب مختلف شده است. تفسير ابن عربي هم به عنوان يک تفسير عرفاني نتوانسته بسياري از معضلات اين مباحث را نشان دهد.
مخصوصاً که بعد از بحثهاي داغ و آشکار شدن مباحث جديد و مطرح شدن شبهات زياد پيرامون اين موضوع مهم، لزوم بحثهاي روز و جديد در اين باره هرچه بيشتر به چشم ميخورد. لذا به نظر ميرسد که قرآن که مهمترين کتاب آسماني و جامعترين آنهاست در زمينهاي که بسيار بشر به آن نياز دارد ساکت نمانده و کاوشهاي جديد در اين درياي بيکران لازم به نظر ميرسد.
اما ويژگي همهي اين کتابها و مقالات اين است که از منظر قرآن و اسلام اصيل به موضوع نگاه نکردهاند همهي آنها از لحاظي بحث برون ديني و برون قرآني بودهاند، اما هيچکس پاي صحبت قرآن ننشسته است تا حقيقت را از زبان خود قرآن بشنود. اگر هم به آياتي از قرآن اشاره شده به صورت پراکنده و ناقص بوده است.
علاوه بر اينکه در اين زمينه به آراء مفسرين، عرفاء، و فلاسفهي مسلمان کم توجهي شده است. عليرغم اينکه بزرگان ما از اين بحث غافل نبودهاند، و اصول و مباني آنها قابليت استفاده در بحثهاي جديد را دارد. بزرگان ما داراي آثار متقن و با ارزشي هستند که براساس موازين اسلامي و قرآن عزيز نگاشته شده است، لذا لازم بود که مقالهاي مجزّا و مستقل در اين باره نگارش يابد تا در حد توان خود به اين موضوع بپردازد و گام نخستين در اين راه باشد.
سؤال اصلي:
آيا با استفاده از آيات قرآن کريم ميتوان تجربه ديني را نوعي شناخت و ادراک دانست؟ (حوزهي اين شناخت، شرايط، موانع اين شناخت و نقش آن در توجيه باورهاي ديني).
سؤال فرعي:
1- تحليل برون ديني دربارهي تجربه ديني و چيستي آن چگونه است؟
2- تحليل درون ديني نسبت به پديدة تجربة ديني چگونه است؟
3- ماهيت تجربه ديني چيست؟
4- موانع رسيدن به اين تجارب کدامند؟
5- آيا تجارب ديني براي نوع بشر امکان پذيرند؟
6- ارزش معرفت شناختي تجارب ديني تا چه ميزان است؟
7- آيا تجربهي ديني مختص به تجربهي امر قدسي است يا داراي حوزهي وسيعتري است؟
8- کداميک از تقسيمات سه گانه (ادراکي، احساسي، تفسيري) مورد تأييد قرآن است؟
9- آيا همه تجارب ديني از ارزش يکساني برخوردار هستند؟
10- آيا تجارب ديني لزوماً همه الهياند يا تجارب شيطاني هم وجود دارند؟
مفروضات:
1- تجربه ديني به عنوان وضعيتي خاص که بعض انسانها از سرگذراندهاند در عالم وقوع يافته است (امکان چنين تجربهاي)
2- تجربه ديني موضوعي اساسي در الهيات، عرفان و فلسفه دين است.
3- اتخاذ موضع در باب تجربه ديني ميتواند در بخشهاي مختلف انديشه ديني تأثير گذار باشد (تأييدي بر باورهاي ديني)
4- قرآن کريم کتاب هدايت و تعليم است و ميتواند از آن پاسخ سؤالات معرفتي متناسب دريافت کرد.
5- سؤالات پيرامون تجربه ديني متناسب با حيطهي تعاليم قرآن مجيد است.
6- براساس قاعدهي (جري) قرآن ميتواند پاسخگوي نيازهاي معرفتي باشد.
فرضيه:
تجربهي ديني از ديدگاه قرآن نوعي ادراک و معرفت است و نتايج آن با شرايط خاص و تا حدودي حجيت دارد.
مفاهيم:
تجربهي ديني، شناختي، احساسي، مکاشفه.
تجربه ديني: “تجربه‌اي است که فاعل آن تجربه در توصيف پديدار شناسانه آن از واژه‌هاي ديني استفاده کند”10
شناختي (شناختاري، ادارکي، معرفتي): يک ديدگاه دربارة تجربة ديني است که از سوي کساني چون آلستون مطرح شده و تجارب ديني را داراي خصوصيت معرفت بخشي بودن مي‌دانند.11
احساسي (عاطفي): ديدگاهي دربارة تجربة ديني که آنرا داراي خصوصيت عاطفي و غير شناختي مي‌دانند.12
مکاشفه: اصطلاحي در عرفان اسلامي که بر معنايي شبيه به تجربة ديني دلالت مي‌کند. به طور کلي عرفاء مکاشفه را راهي براي شناخت حقايق به صورت غير استدلالي و از طريق تزکيه نفس مي‌دانند.13
تفصيل اين مفاهيم در فصل بعد به صورت کامل مورد بحث قرار خواهد گرفت.
ضرورت مسأله:
اين موضوع از جهات مختلفي داراي ضرورت است.اولين جهت آن اين است که نوع نگرش ما در اين موضوع در نوع تفسير ما از قرآن تأثير مستقيم خواهد گذاشت. کسي که وجود چنين امري را بپذيرد، در تمامي مسائل قرآني با نگاهي متفاوت وارد خواهد شد

پایان نامه
Previous Entries فلسفه غرب، زبان قرآن Next Entries دوران باستان، فصوص الحکم، انسان کامل