مشرق زمین، تمدن ساسانی، آسیای صغیر

دانلود پایان نامه ارشد

کانی های موجود در طبیعت این فلز می توان گفت که: «بیش از 300 کانی آهن در طبیعت یافت می شود. اصلی ترین کانسارهای آهن، اکسید و کربنات آهن می باشد. ماگنتیت با 72 درصد، هماتیت با 70 درصد، لیمونیت با 63 درصد و سیدریت با 48 درصد آهن از مهمترین آن ها هستند. ناخالصی های نامطلوب در کانسارهای آهن عبارتند از آرسنیک، گوگرد و فسفر. آهن به دلیل ترکیب شیمیایی خاصی که دارد به سرعت اکسیده و به نمک های معدنی تبدیل می شود. آهن در مجاورت هوا و رطوبت تحت تاثیر اکسیژن به سرعت زنگ می زند ، مشخصه اصلی زنگ زدن ترکیب نارنجی و قرمز رنگی است که ابتدا به عنوان اولین نمک های حاصل از خوردگی بر روی آهن شکل می گیرند. آهن نسبت به دیگر فلزات (مس و مفرغ) حساسیت بیشتری نسبت به خوردگی دارد. علامت اختصاری آهن Fe است که از دو حرف اول واژه لاتین Ferrn گرفته شده است. وزن مخصوص آهن 5/7، درجه گداز آن 1536 و رنگ آن خاکستری تا سیاه بوده، غالباً سطح آن را ورقه ای از زنگ آهن می پوشاند. آهن جلای فلزی و خاصیت جذب مغناطیسی دارد و چکش خوار است. از دیگر ویژگی های آهن می توان به استحکام ، سختی ، قابلیت تورق و مفتول شدن اشاره کرد» (طلایی، 1387، 43).

3-5 معرفی انواع فولاد
به طور کلی در آثار منتشر شده راجع به مصالح آهنی در ایران قدیم از دو نوع آهن یاد شده است: «نوع اول آهنی که نرم بوده و سختی کمتری داشته و به نرم آهن معروف بوده است. نوع دوم آهنی که سختی بیشتری داشته و به اسامی شابورقان، شابورک، شابران، شابرن، اسطام نامیده می شده است» (زاوش، 1353، 63).
حال می توان فولادهای مورد استفاده در هنر اسلحه سازی مشرق زمین را می توان به دو دسته تقسیم کرد: 1- فولاد جوهردار (آبدیده یا موجدار) 2- فولاد مصنوعی .
فولاد جوهردار خود «بر دو گونه است ورقه ای و بوته ای» (وولف، 1384، 6) که تفاوت آن ها در طرح و تکنیک ساخت آن ها می باشد. هنگام رواج سلاح های سرد در ایران و مشرق زمین فولادهای جوهردار اسامی جداگانه ای داشتند. برخی از این فولادها با نام های جغرافیایی شناخته می شدند، مانند: خراسانی، لاهوری، شامی، قزوینی، شیرازی، هندی و غیره و برخی از آن ها با اسامی نقوششان شناخته می شدند از جمله: فولادهای جوهردار اکبری، بگومی5، طبن6» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران، [بی تا]، 22).
فولادهای جوهر داری که برای ساخت سلاح های سرد استفاده می شده اند را می توان بر اساس نقوش شان به چهار گروه مهم تقسیم کرد: «1- فولادهای آبدیده از نوع رتیلکولر7 (نقشی مانند توده رشته ابریشمی بهم پیچیده و گره خورده پراکنده یا مشبک) که بر طبق ظرافت و ضخامت و نقوش آن به نمونه های مختلف تقسیم می شده است . 2- فولاد آبدیده از نوع آندوله8 (فاقد راه راه و بند می باشد) که تقسیمات آن مانند نمونه شماره 1 بوده. 3- فولادهای آبدیده از نوع آنده9 (خارا). 4- فولادهای آبدیده از نوع رائیه10 (خطی)» (دوبنچا، 1346، 77 و 78). نوع دیگر فولاد، «فولاد آبدیده مصنوعی نامیده می باشد و علت پیدایش آن گران بودن فولاد جوهردار و تقلید از نقوش زیبای آن بوده است. فولاد مصنوعی به دو نوع تقسیم می شود : 1- فولاد مطبق11 2- فولاد پیچی12 . دو قسم فولاد فوق الذکر نیز هرکدام دارای دو نوع مختلف هستند و فولاد منظم و رنگی نامیده می شده اند» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران، [بی تا]، 23).
در نمودار شماره 1 می توان طبقه بندی انواع فولادهای به کار گرفته شده در ساخت سلاح ها و رنگ و نقش موجود بر روی آن ها را مشاهده کرد:
نمودار شماره1- انواع فولاد مورد استفاده در ساخت سلاح های سرد و ویژگی های ظاهری آنها. (دوبنچا،1346، 81 – 83 )
فولاد نقش مشبک (شبکه دار):
الف) قره خراسانی ، نقش لک دار و خال دار.
ب) قره خراسانی ، نقش لک دار با زمینه بسیار تیره و باز معروف به بدر.
ج) نقشی که دارای خطوط تقریباً بدون فاصله است.
جنس درجه یک:
فولاد مواج ( موج دار): خطوط نقوش در بعضی نقاط به هم میگردند.
نقوش موجی: با راه راه های طبیعی. نقوش این دسته به قرق نردبان (چهل بند) معروف است که تعداد بند آن ها از 12 تا 30-32 راه راهی می باشد.
مواج با راه راه های تقلیدی از شبه قرق نردبان می باشد که انواع آن به ترتیب عبارتند از :
الف) راه راههایی در وسط صفحه تیغه در موقع ذوب بودن فولاد بافشار تولید شده در روی فولاد قرار گرفته اند.
ب) راه راهها به صورت اریب (مورب) در روی تیغه وجود دارند.
ج) راه راهها دوتا دوتا (زوج زوج) در روی تیغه دیده می شود.
د) راه راهها دوتا دوتا و مورب در روی تیغه قرار گرفته اند.
جنس درجه دو:
فولاد موجی- در روی این نوع فولاد خطوط منحنی منظم به چشم می خورد و گاهی داغرای نقش درهم است. قابل توجه: از بین فولادهایی که دارای علامت () می باشند انواع مختلف وجود دارد که ممکن است که فولاد درجه اول تا به درجه دوم هم برسد. یعنی می توان گفت که دارای دو نقش باشد، هم نقش مشبک هم نقش موجی.
نقوش در این نوع راه راه است که خطوط آن درهم و نسبتاً کوتاه است و انواع آن عبارت است از:
الف ) معروف به نوع شامی
ب ) معروف به نوع مصری
ج ) معروف به نوع بیاض استانبول
فولاد هندی جنس درجه یک مگر از شمشیر های قدیمی باشد:
این نوع فولاد بیشتر از جنس هندی می باشد که انواع آن از نظر نقوش و ظرافت عبارتند از:
الف) نقوشی کوچک و ظریف که زمینه آن خاکستری تیره می باشد.
ب ) نقوشی مات و خطوطی در هم دارند.
موجی درجه 1 از نظر رنگ:
این نوع نقوش اکثراً در نتیجه تابش آفتاب بر روی فولاد به رنگ های مختلف ظاهر می گردد. مانند پر بوقلمون.
الف) رنگ زرد آبی و زرد طلایی
ب ) رنگ های مختلف که حتی تا رنگ قوس و قزح هم به چشم می خورد.
موجی درجه 2 از نظر رنگ:
ج ) این نوع فولاد دارای رنگ مات می باشدکه از خاکستری تیره شروع می شود.

3-6 طرز عمل آوری فولاد
هر گونه شناخت و تکنیک حرفه ای در زمینه هنری نمی تواند به یکباره به وجود آمده باشد لزوماً نیازمند آگاهی های اولیه و پیشین خود می باشد تا بتواند به اوج برسد. در زمینه کشف فلز فولاد و فن آوری ارتقاء آن نیز این امر صادق بوده است بطوری که «شناخت مسلمانان در زمینه علوم مربوط به تولید فلزات، اساساً بر پایه تمدن ساسانیان بنا نهاده شده است و در این زمان ایرانیان از نقطه نظر پیشرفت تکنولوژی و ساخت مصالح آهنی در دنیا معروف بوده اند» (توحیدی، 1364، 155). بطوری که کوکویااو13 در گاهنامه خود به این امر اشاره دارد که «در زمان ساسانیان (212 تا 656 میلادی) ، فولاد چین از ایران تامین می شده است. این کتاب به ویژه از خطوط مارپیچی که در رویه فولاد ایرانی بود سخن می گوید، از این رو باید گفت که آهنی که از ایران وارد چین می شد موجدار بوده است. این امر شک را به یقین تبدیل می کند که فن موجدار کردن اگر از ووتز14 هند نباشد و از ایران پدید آمده است. فولاد پارتی یا ایرانی که رومی ها اغلب از آن سخن گفته اند پس از فولاد هند در دنیا اول بوده است» (وولف، 1384، 6).
همچنین در مورد نحوه سخت کردن فولاد در ایران پیش از اسلام محمد تفلیسی (قرن 6 هـ)، در کتاب بیان الصناعات چنین گفته است که ««اگر خواهند نرم آهن را پولاد گردانند نخست آهن را بگدازند و چون در آتش گداخته بود، پوست نارترش و هلیله زرد را به هم بیامیزند و بر آهن کنند تا غایت پولاد گردد.» در جای دیگر این کتاب نوشته شده: «اگر خواهند تیغی را آب دهند، چنانچه به هر جا بزنند بگذرد و سخت بران بود ، زهره گوسپند یا کمیز خر، بیامیزند و وی را بدو آب دهند» (زاوش، 1353، 63).
با توجه به مطالب پیشین فولاد جوهر دار یا موجدار خود بر دو گونه است که نام آن ها متناسب با تکنیک ساخت آن ها انتخاب شده است. نوع اول که ورقه ای نام دارد ، بدین گونه تولید می شود که «میله های فولادی کربن دار و نرم (نامی که امروزه بر آنها گذاشته شده است) و یا به گفته الکندی فولاد ماده و نر را روی هم نهاده و جوش می دهند ، آنگاه آن را با چکش می کوبند و پهن می کنند و سپس تا می زنند، دوباره جوش می دهند و این عمل را چندین بار تکرار می کنند. فرآورده ای که به دست می آید از لایه های متناوب فولاد نرم و کربن دار تشکیل شده است . وقتی که این فرآورده را پس از پرداخت در سرکه یا اسید سولفوریک (جوهر) بخوابانند خطوط موجدار آبگون آن پیدا می شود. خطوط موجی از این جهت پیدا می شود که ورقه های فولاد نرم فریتی، خطوط سفید و فولاد کربن دار پرلیتی با محتوای کربن آب گرفته خود خطوط تیره به وجود می آورد. این روش فنی تولید از زمانهای دور پیش از تاریخ شناخته شده بود» (وولف، 1384، 7).
و نوع دوم فولاد موجدار بوته ای است که برای به دست آوردن این نوع فولاد «آهن خالص را با گرافیت و زغال و سنگ آهک به طور مخلوط در بوته ریخته و با حرارت زیاد این مواد را به حالت میعان در می آورند سپس چندی به همین منوال در بوته نگه داشته بعد از آن، شمش های ساخته را به مصرف می رساندند» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران، [بی تا]، 20).
در ایران فولاد معروف به هندی را نیز به طریق بوته ای به دست می آوردند به طریق که «ابتدا قطعات ساخته شده از چدن را در بوته ای که از گل رس ساخته شده بود، می ریختند و به قدر عشر مقدار آن چوب خشکی که از جنس درخت «فلوس»15 بود به آن اضافه می کردند سپس این مخلوط را با برگ گیاه دیگری می پوشاندند و مقداری گل رس مرطوب روی آن می ریختند و مدت دو ساعت و نیم به آن حرارت می دادندتا گداخته شود سپس مدتی تامل می کردند تا بتدریج سرد شود. صنعت گران اصفهان برای این نوع فولاد ارزشی قائل بودند ولی چون طول شمش های آن کوتاه بود نمی توانستند از آن شمشیر و سایر ابزار جنگی طویل بسازند، همچنین فولاد سازان با استفاده از ملغمه آهن اشیاء از کار افتاده نوع دیگری فولاد به دست می آوردند ولیکن آن را نمی پسندیدند به این دلیل که زود می شکست و نمی توانستند روی آن به طرز دلخواه حکاکی بنمایند» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران، [بی تا]، 21).
دسته دوم فولاد های آبدیده که فولاد مصنوعی نامیده می شود فولادی است که حاصل میله های فولادی است که به روش زیر به دست می آمده است. «میله فولادی را با مفتول نازک آهن پیچیده و در کوره سرخ کرده و سپس زیر ضربات چکش به طریقی خرد می کردند که فولاد با آهن مخلوط شود سپس آنرا مانند فولاد آبدیده صیقل می دادند. فولاد مصنوعی همیشه دارای نقش های یکسان است در صورتی که فولاد آبدیده طبیعی هر قسمتش و هر نوع مشخص آن نقش طبیعی و زیبای مخصوص خود را دارد. شیوه دیگری که ممالک اروپایی برای تهیه فولاد مصنوعی ابداع کرده بودند، نقش کردن توسط تیزآب سلطانی به روی قطعات فولاد ساده بود و بدین ترتیب خطوطی شبیه فولاد آبدیده روی آن به وجود می آوردند» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران، [بی تا]، 24).
برای بالا بردن حالت ارتجاعی که در برخی از اشیاء بدست آمده از دوران صفوی از جمله برخی از شمشیرها ، چاقو ها و کارد ها وجود دارد به طریق زیر عمل می کردند تا این اشیاء در اثر برخورد با اجسام سخت دچار پاشیدگی نشوند، «در این روش ابتدا شی را به اندازه ای حرارت می دادند که گداخته شوند و بعد از گداخته شدن فوراً آن ها را در ظرفی که مملو از روغن سرد بود داخل می کردند پس از آن مجدداً حرارت ملایمی به آنها داده و صیقل می زدند» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران، [بی تا]، 21).

3-7 هنر فلزکاری ترکان عثمانی
پیش از ترکان عثمانی حکومت در آسیای صغیر در دست سلجوقیان بود (قرن چهاردهم میلادی) که در پی جنگ ها از هم پاشید و در میان حکومت های محلی تجزیه گردید اما در گذر زمان تمام این قدرت به قبیله ای ترک به نام عثمانی واگذار گردید.
با توجه به نوشته های پیشین که هنر ریشه در گذشته خود دارد، هنر فلزکاری ترکان عثمانی را نیز باید در پیشینان خود یعنی هنر سلجوقیان جستجو کرد. به این صورت که «صنعت فلزکاری ترکیه در دوران سلجوقیان به پای پیشرفت آن در

پایان نامه
Previous Entries شاه عباس اول، نقش برجسته Next Entries امپراطوری عثمانی، ایران باستان، تخت جمشید