شرق مدیترانه، دوران تاریخی، باستان شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

مبلغی پول به اعانه می دادند. سپس نوبت به زدن میرسید بعد سروده هایی با مضامین ضد عثمانی می خواندند و به دنبال آن رقص صورت میگرفت و مراسم با خوردن غذا پایان میگرفت» ( همان، 139).
«بایزید پسر سلطان سلیمان هم شاعر فارسی گوی بود و شاهی تخلص می کرد. در 967 باده هزار تن سپاهیانش به ایران پناهنده شد. مدتی بعد به اتهام اینکه میخواست شاه تهماسب را با حلوای زهر آلود بکشد و از این راه عفو و محبت پدر را به دست آورد دستگیر و زندانی شد. و در 969 پس از دو سال و نیم تحمل زندان تحویل فرستادگان عثمانی شد. او را با چهار پسرش در خارج قزوین کشتند و جسد آنان را به استانبول بردند. در تاریخ عثمانی هم این قطعه بنام او آمده است که بیانگر روحیه دشمنی میان عثمانی و ایران است» (ریاحی، 1369، 182).
اگر تیغ جهانداری مسیرش میشود ما را به تیغ قهرمانی بر گشایم روی دنیا را
سر تهماسب را از تن به ضرب تیغ بر دارم به زیر حکم خویش ارم سمرقند و بخارا
بسیاری از هنرمندان و دانشمندان نیز به علت اختلافات مذهبی مجبور به مهاجرت از کشور شدند. این مهاجرتها میتوانسته باعث نفوذ فرهنگ و هنر کشوری به کشور دیگر شود. «محمدبنمبیرعلیبرکلیحنفی از دانشمندان معروف عثمانی در قرن دهم و از ایرانیانی است که به علت سنی بودن به آن سرزمین رفته و در 981 یا 982 در آنجا در گذشته است» (همان، 186).
میکله ممبره ونیزی قبرسی تبار در سال 1540-1541 در دربار شاه طهماسب در تبریز اقامت داشت. او مدتی را در منزل شاهقلی از بزرگان قزلباش که به شاه اسماعیل ملحق شده بودگذراند «ممبره طی مدتی که در منزل او (شاهقلی) مقیم بود، توانست شاهد رفتو آمدهای پنهانی شاهقلی از ترکیه و سایر نقاط به منزل وی باشد» (کالمار، 1385، 138).
تجارت را میتوان یکی از عوامل نفوذ و ارتباطاط فرهنگی دانست. با توجه به اینکه این دو سرزمین از گذشتههای دور روابط تجاری با هم داشتهاند، ادامه این ارتباط را میتوان در دوره حکومت پادشاهان صفوی و عثمانی دید. در ایران «پس از 957/1550 پارچهبافان و فلزکاران و سفالگران و قالیبافان نیز به اقتباس از طرحهای جلدسازان وتذهیبگران و نقاشان ادامه دادند، ولی حدس میزنیم که تولیدات آنها علاوه بر فروش در بازار داخلی و غیر درباری به هند و عثمانی و شرق مدیترانه نیز صادر میشد» (کنبی، 1386، 79).
«هنر صنایع دستی جدیدی در ایران، در دوره صفویه به ما عرضه شد. ما می دانیم که این ظروف نیم کروی و شمعدانهای عالی که از مس ساخته شده و عبارتند از استوانههای مخروطی شکل که پایههای پهن دارد و با نقش های مختلف و دقیق تزیین شده است. از مهمترین این آثار اسلحه است. جدای از سلاح های دفاعی، که شامل سپرهای مستطیلی شکل یا کلاه های مدور، کلاه خودهای چرمی، زره های بازو و جوشن که هم سوار و هم مرکب را می پوشاند. با سلاح های هجومی مانند نیزه، شمشیر، خنجرهایی که دسته های آن از عاج فیل ساخته شده و یا فلزی است و با جواهرات تزیین گردیده است. در مناطق آناتولی و استانبول استادان و مسگران صنعت، اشیایی مانند تشت، لگن، کوزه، سطل و اشکال مختلفی از این آثار را به وجود آوردند که بر گرفته از اشکال فارسی به شمار می رود» (البهنسی، 1387، 154، 353). دور از انتظار نیست که این آثار می توانسته توسط صنعتگران ایرانی ساخته شده باشد چرا که «لیست حقوق بگیران عثمانی، مملو از نامهای ایرانی، بوسنیایی، مجارستانی و مصریانی بود» (وارد، 1384، 25).
«پژوهشگران بسیاری درباره هنرمندان صفوی که در قرن شانزدهم به هنر تیموری و ترکیه عثمانی کوچیدند و در پایه گذاری مکتبهای جدید نقاشی و سبکهای تزیینی نو موثر افتاد قلمفرسایی کرده اند در دربار عثمانی دو نقاش ایرانی قرن شانزدهم، ولی جان و شاه قلی، طراحی برای مرقعات را باب کردند که با علاقه مندی عثمانیان به کتابهای تاریخی مصور آغاز به همزیستی کرد» (کنبی، 1386، 174).
اما شاید بتوان گفت که مهمترین عاملی که می توانسته تاثیرات فرهنگی را بیش از پیش تسریع کند غنائم فرهنگی بوده که در جنگ ها به دست می آمده است. در مورد سلطان سلیم «نوشته اند که پانصد محموله نفیس، هزاران صنعتگر از خراسان و دیگر نواحی ایران و بدیع الزمان شاهزاده تیموری را با خود برد» (همان، 25).
این گونه گزارشات توسط بزرگان عثمانی نیز ذکر شده است. فریدون بیگ از منشیان و خوشنویسان و عالمان و ادیبان معروف دولت عثمانی که در 991 در گذشته به این موارد اشاراتی داشته است. «فریدون بیگ در منشأت السلاطین که گزارش لشکرکشی سلیم و مدت اقامت سپاه او را در تبریز روز به روز ذکر کرده می گوید:
روز چهاشنبه 22رجب ، ارباب حروف و هنرمندان مشهور خراسان را که در تبریز بودند، با بدیع الزمان میرزا پسر سلطان حسین با یقرا پادشاه خراسان و استادان بنام تبریز به همراه عده ای از غلامان درگاه خود روانه استانبول کرد» (ریاحی، 1369، 181).
ازجمله این غنائم میتوان به مشربه ای اشاره کرد که به عقیده کارشناسان می توانسته در روند ساخت ظروف فلزی در عثمانی تاثیرگذار باشد. این «مشربه در زمره غنایم جنگ چالدران به خزانه امپراطوری عثمانی رفته است. عثمانیها از ان در ظروف فلزی و سفالی خود اقتباس کردند، نیز از طرح اسلیمی حلزونی که زینت بخش سبک مشهور به «شاخ زرینی» ظرفهای نیک از اوایل قرن شانزدهم است» (کنبی، 1386، 28_ 27).

شکل 2-1 مشربه برنجی، ترصیع با طلا ونقره، هرات،916/1511، موزه بریتانیا (کنبی، 1386، 26)

لازم به ذکر است که بعضی از هدایای بزرگان نیز میتوانسته تاثیر گذار باشد. مانند شی که میتواند صراحی باشد «این شی از مجموعه منحصر به فردی از ظروف رویی بر جای مانده از عهد سلطان بایزید دوم (886 – 918 / 1481 – 1512) در موزه توپکاپی است و یحتمل هدیه دیپلماتیکی از شاه ایرانی به سلطان عثمانی بوده است» (کنبی، 1386، 28).

شکل 2-2 تنگ گردن دراز، اوایل قرن 16، ترصیع باترنجهای طلا و سنگهای قیمتی، موزه توپکاپی استانبول (james, 2003, 208)

فصل سوم
تاریخچه فلز و سلاح در دوران صفوی و عثمانی

3-1 هنر فلزكاري در ايران

هنر فلزكاري چون بسیاری از هنرها، هنري است چند هزار ساله كه در طي قرون و اعصار، و هم زمان با رشد و تكامل انسان، مسير ترقي را طي نموده است و انسان در طول تاریخ آثاری خلق کرده که اکنون این آثار بیانگر دانش و طرز تفكر و نوع زندگي سازندگان خود میباشند. این روند را می توان در طول تاريخ و سیر تکاملی هنرهای مختلف از جمله هنر فلزکاری نیز مشاهده کرد. در تمام دوران تاریخی مواد اولیه در دسترس هنرمند، نیازها و بینش حاکم بر او نقش تعیین کننده ای در خلق آثار داشته اند. در این بخش با اشارهای کوتاه به چگونگی به وجود آمدن فلزکاری در پیش از تاریخ و دورههای اسلامی ایران و ویژگیهای مرسوم فلزکاری در این دوره ها به بیان تاریخچه فلزکاری پرداخته ایم.

3-1-1 هنر فلزكاري از دوران کهن تا دورة هخامنشي
پيش از كشف فلز، در دوران نوسنگي، انسان از تركيبات متفاوت فلزات كه با رنگ‌هاي گوناگون در طبيعت موجود بود، براي آراستن خود در جشن‌ها، مراسم مذهبي و جنگ‌ها يا نقاشي ديوار غارها استفاده مي‌كرد. براساس مدارك موجود چنين به نظر مي‌رسد كه مس اولين فلزي بود كه در فلزكاري مورد استفاده قرار گرفت. شايد بتوان گفت كه مرحله شناخت و استفاده از مس، به دليل اهميتش در گذشته و حال يكي از مهم‌ترين مراحل پيشرفت و تحول تكنولوژي بشري است. شواهد و مدارک باستان شناسی این نکته را تایید می کند که «شمال و مرکز ایران جزء قدیمی ترین مراکز صنایع فلزکاری جهان بوده است» (وولف، 1384، 1).
كهن‌ترين اشياء به دست آمده از مس، اشياي ساده‌اي هستند كه با روش چكش‌كاري، شكل گرفته‌اند و متعلق به اواخر هزاره پنجم می باشند. در رابطه با تاریخ ساخت این آثار گیرشمن معتقد است که «این ابزارها همیشه از مس چکش خورده درست می شد زیرا که آدمی تازه به خواص فلزات راه یافته بود. می دانست که مس نرم و چکش خوار است ولی هنوز از هنر ریختهگری آگاه نبود. تمدن این دوره متعلق به واپسین سال های عصر نوسنگی است» (گیرشمن، 1344، 29).
نبودن آثار کوره های گداز فلز در دوره های پیش از تاریخ، خود نشانگر این امر است که بشر برای اولین ابزار فلزی خود، مس طبیعی را به شکل های مورد نظر در می آورده است. پس از كشف ذوب مس و ديگر فلزات، فلزكاران توانستند با افزودن قلع به مس آلياژ سختي به دست آورند و به دنبال آن عصر مفرغ آغاز شد. «مي‌توان گفت كه از حدود 3000 سال پيش از ميلاد استفاده از آلياژ مفرغ در خاور ميانه عموميت يافته است و اولين نمونه‌ها در حدود 3000 سال پيش از ميلاد در گورستان سلاطين اور به دست آمده است» (لک پور، 1375، 8). تاریخ ریخته گری مس را می توان به «نیمه دوم هزاره چهارم پیش از میلاد نسبت داد. در این دوره مس را با گداختن آن از کانی جدا کرده و به اشکال مختلف می ریختند» (وولف، 1384، 2).
بشر این دوران با گداختن مس و افزودن قلع به آن مفرغ را به دست آورد و استحکام عالی و سختی و شایستگی ریختهگری آن را متوجه شد. در تقسیم بندی زمین شناسی، عصر مفرغ دومین قسمت از عصر فلزات است که پس از دوره مس قرار می گیرد. این تقسیم بندی بدین جهت است که مصنوعات فلزی این دوره از زندگی بشر ترکیبی از مس و قلع است به طوری که کاووش های دیرین شناسی نشان داده که ساکنان نجد ایران از چهار هزار سال پیش از میلاد نیز آلیاژ مفرغ را میشناختند و از آن برای ساخت مصنوعات فلزی خود استفاده می کرده اند و همچنین مصنوعات مفرغی که در سایر نقاط دنیا به دست آمده قدیمیتر از این تاریخ نمی باشد در این باره ویل دورانت معتقد است که «عصر مفرغ در خاور زمین از 4000 تا 1800 ق م و در اروپا 2000 تا 1000 ق م بوده است» (دورانت، 1372، 112)و «در نیمه دوم هزاره سوم پیش از میلاد استعمال فلز رو به افزایش گذاشت نمونه آثار به دست آمده از گورستان شوش، تپه حصار، تپه گیان و تپه گئوی ابزار مفرغی و نقره ای زیادی به دست آمده است» (وولف ،1384، 3) همچنین آثار مفرغی به دست آمده از منطقة لرستان از نظر تكنيك فلزكاري و تزئينات و از نظر تأثيري كه بر فلزكاري ايران در ادوار بعدي داشته است، جايگاه ويژه‌اي دارد. با مطالعات باستان‌شناسي بر روي نمونه‌هاي بدست آمده از لرستان، روشن شده است كه «اين اشياء با دو روش قالب‌ريزي و چكش‌كاري ساخته شده‌اند» (پوپ، 1387، 332) همچنین«نقره و طلا در اواخر دوران مس کشف شد» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش، [بی تا] ، 13).
پس از این دوران دوره آهن آغاز شد «با این که در بین النهرین از سال 2700 پیش از میلاد از کان سنگ آهن استفاده می کردند اما این طرز استفاده از آهن تا 1000سال پیش از میلاد در ایران معمول نبود. و با ورود قوم هند و اروپایی که در هزاره اول پیش از میلاد وارد ایران شدند استعمال آهن افزایش بسیار پیدا می کند. این مهاجرین در تپه سیلک شهر جدیدی بنا کردند و به کشاورزی و پرورش اسب و گاو پرداختند. آثار بدست آمده از دو گورستان این شهر شامل: گورستان اول متعلق به 1200 تا 1000 پیش از میلاد، اشیاء مفرغی فراوان مانند سلاح، ابزار، زیور، دهنه اسب و مقداری زیورآلات نقره ای است. از گورستان دوم که متعلق به 1000 پیش از میلاد می باشد غیر از مفرغ اشیاء آهنی فراوانی که از آن جمله می توان به جنگ افزارهای معمولی و چنگکهای فولادینی اشاره کرد که با استادی تمام چکش کاری شده بودند. بطوری که از روایات آشوریان برمی آید ایران در هزاره اول پیش از میلاد مسیح محل تهیه فلزات مختلف بوده است» (وولف ، 1384، 4).
فوربز3 از یونانیان نقل می کند که «رعایای شاهان هیتی در آسیای صغیر بین 1400 تا 1200پیش از میلاد طریقه غالگذاری آهن را متداول کردند و بدین ترتیب فولاد آب پذیر را اختراع کردند. نامه های مکشوفه از مصر نشان می دهد که ارمنستان در آن دوره تهیه کننده و فروشنده آهن بوده است. افول سلطنت هیتیها که در 1100 پیش از مسیح روی داد، که آهنگران ارمنی و کالیبی به کشورهای همسایه مهاجرت کنند بدین ترتیب پیشه خود را در آن کشورها گسترش

پایان نامه
Previous Entries آسیای صغیر، روابط فرهنگی، هنر اسلامی Next Entries دوره ساسانی، باستانشناسی، تمدن اسلامی