دانلود پایان نامه درمورد مصالح مرسله، مصلحت و مفسده، اختلال نظام

دانلود پایان نامه ارشد

خداوند تمام انسانها را از روز اول چنين آفريده بود و موجودات نيز طوري بودند كه نيازهاي انسان با يك يا سه دست تنظيم و برآورده مي شد، شايد آن روز قضاوتي بر عكس امروز مي داشتيم. ” اين جمله اخير آن، كه ” ‌و موجودات نيز طوري بودند كه نيازهاي انسان با يك يا سه دست تنظيم و برآورده مي شد ” به اين معني است كه خداوند در نعمت هايش برآورده كردن نيازهاي انسان ها را ملاك قرار داده است و به بيان ديگر مصلحت هاي آن ها را در نظر گرفته است لذا به انسان دو دست داده است ولي اين حرف معارض مبناي وي است. بلكه بايد بگويد اگر خداوند از اول به انسان سه دست مي داد همان نظام احسن مي شد و ديگر قيد دوم كه: و موجودات به گونه‌اي بودند كه نيازهاي انسان با يك يا سه دست برآورده مي شد لازم نيست.
اين دو دليل را بعضي از علماي اماميه كه منكر تبعيت احكام از مصالح و مفاسد مي باشند نيز اقامه نموده اند كه آن را مورد نقد و بررسي قرار داديم وديديم كه اين دو دليل هيچ يك تمام نيست. وليكن همين نويسنده در ادامه، مؤيداتي را در جهت اثبات مدعاي خود ارائه نموده است كه بيان و نقد آنها در اين مقام خالي از فايده نيست.
مؤيد اول : آيه شريفه ” فَبظُلمٍ مِن الّذينَ هادُوا حرّمنا عَليهِم طيّباتٍ أحلّت لهُم و بِصدِّهم عَن سَبيل الله كثيراً”113 دلالت مي كند كه گاهي خداوند بعضي از طيبات را حرام مي نمايد. آيا باز مي توان گفت كه اين محرمات شرعي تابع مفسده‌اي در متعلق يا خود نهي هستند؟ اين آيه شريفه به روشني دلالت دارد كه آن اشياء طيب بوده‌اند و در عين حال خداوند آن ها را حرام كرده است و چه بسا بعضي از آن چه در دين مقدس حرام شده است نيز طيباتي بوده‌اند كه خداوند بر اثر گناه و ظلم بعضي از مردم به عنوان تضييق و سخت گيري، آن ها را حرام كرده باشد. در اين صورت چگونه مي توان مصلحت و مفسده و ملاكي بر محرمات جستجو كرد و به دست آورد؟114
اين مؤيد درست نيست براي خاطر اينكه بين حرام نمودن بعض طيبات توسط خداوند و تبعيت حرمت مذكور از مفسده‌اي در متعلق يا از خود نهي منافاتي وجود ندارد و لذا بعضي از مفسرين به اين مطلب كه خداوند در تحريم اين طيبات مصالحي را دنبال مي نمايد تصريح كرده‌اند.115

2-5. تبعيت احکام از مقاصد شريعت
درگفتار پيشين بيان شد كه خداوند در افعال خود اغراض و اهدافي را دنبال مي كند و لذا مبنايي كه اشاعره در اين مسأله برگزيده‌اند مورد قبول نيست. وليكن سؤالي كه در اينجا باقي مي‌ماند عبارت است از اينكه غرض و هدفي كه خداوند از تشريع دنبال مي‌كند چيست؟ به بيان ديگر مقاصد شريعت چيست؟
علماء اهل سنت به جهت اينكه بعد از رحلت پيغمبر اسلام(ص) قرنهاي متمادي سكان دار حكومت بودند لذا در اين باب تحقيقات مفصلي انجام داده‌اند كه ما خلاصه اين تحقيقات را مورد بحث قرار مي دهيم.

2-5-1. تعريف مقاصد شريعت
دو تن از عالمان متأخر يعني علامه شيخ محمد طاهربن عاشور تونسي و علامه استاد علال فاسي مغربي تعريف هايي براي مقاصد شريعت ارائه كرده‌اند. شيخ ابن عاشور مقاصد كلي شريعت را اين گونه تعريف مي كند: “مقاصد كلي تشريع، معاني و حكمت هايي است كه شارع آن ها را در همه يا بيشتر تشريعات خود در نظر داشته است به گونه‌اي كه اختصاص به نوع خاصي از احكام شريعت ندارد. بنابراين اوصاف شريعت، هدف كلي آن و معاني اي كه به هنگام تشريع احكام مورد نظر شارع بوده است و حتي معاني اي كه در برخي از احكام شريعت به چشم نمي خورد اما در بيشتر احكام آن وجود دارد، داخل در اين تعريف مي گردد.”116 او برخي از اين مقاصد كلي را به اين شرح نام مي برد: حفظ نظام، جلب مصالح، دفع مفاسد، ايجاد برابري ميان مردم، شريعت را بي مهابا مورد اطاعت قرار دادن و امت اسلامي را نيرومند، پر شوكت و دل آرام ساختن.117
استاد علال مقاصد كلي و خاص شريعت را در تعريف مختصر و روشني چنين آورده است: ” مقصود از مقاصد شريعت، آن غايت و اسراري است كه شارع به هنگام تشريع هر يك از احكام خود وضع كرده است.”118 كه تعبير غايت آن ناظر به مقاصد كلي و بقيه آن ناظر به مقاصد خاص يا جزئي است.
پس بنابر تعريف هايي كه ابن عاشور و علال فاسي از مقاصد شريعت ارائه كرده‌اند و بنابر نحوه كاربرد اين مفهوم در ميان عالماني كه در اين باب سخن گفته‌اند مي توان چنين گفت: مقاصد شريعت همان غاياتي است كه شريعت براي تحقق آن ها در جهت مصلحت مردم وضع كرده است.

2-5-2. مقاصد شريعت از منظر علماي اهل سنت
بعضي از علماء اهل سنت از جمله شاطبي، كه به عنوان خداوندگار مقاصد معروف است،119 به اين بحث پرداخته‌اند و به خاطر اينكه مبسوطاً اين بحث را مطرح كرده است تعريفي از مقاصد شريعت، مقاصد شارع و مقاصد شرع، كه هر سه به يك معني مي باشند، ارائه نكرده‌. البته شايد بي‌علاقگي شاطبي به تعريف مقاصد شريعت به اين سبب باشد كه وي كتاب خود را براي عالمان و يا به تعبير دقيقتر براي صاحبنظران در علوم شرعي نوشته است و خود به اين نكته چنين تصريح مي‌كند: … تنها كسي مي تواند با نگاه استفاده دادن و استفاده بردن در اين كتاب بنگرد كه از اصول و فروع علم شريعت و منقول و معقول آن سيراب و از دلبستگي به تقليد و تعصب به مذهبي خاص به دور باشد.”120
بنابراين چنين كسي خود را بي نياز از تعريف “مقاصد شريعت” مي داند. به ويژه كه اين اصطلاح قرنها پيش از شاطبي رايج بوده است و گويا قبل از ايشان اصوليون و علمايي كه به مقاصد شريعت پرداخته‌اند تعريفي از ان ارائه نكرده‌اند.
البته همانگونه که در بالا اشاره شد دو تن از عالمان متأخر يعني علامه شيخ محمد طاهربن عاشور تونسي و علامه استاد علال فاسي مغربي براي مقاصد شريعت تعاريفي ارائه كرده‌اند. شيخ محمد طاهربن عاشور بعد از ارائه تعريفي از مقاصد به تفصيل به آن پرداخته و در بخشي از كتاب خود مقاصد خاص را چنين تعريف مي كند: كيفيت هاي مورد نظر شارع در محقق ساختن مقاصد سودمند براي مردم يا آنچه كه براي حفظ مصالحشان در رفتارهاي خاص لازم است … كه در اين مقاصد هر حكمتي كه در تشريع احكام مربوط به رفتارهاي انساني در نظر گرفته شده است، وارد مي شود؛ مانند قصد حصول اطمينان در عقد رهن، ايجاد نظام خانوادگي در عقد نكاح و رفع زيان مستمر در مشروع دانستن طلاق.121 استاد علال، تقريباً نزديك بدانچه ابن عاشور در مورد مقاصد كلي قانون گذاري گفته، مي‌گويد : ” مقصود كلي شريعت اسلامي، آباد كردن زمين، حفظ نظام همزيستي در آن، استمرار صلاح در عقل و عمل ، اصلاح زمين، به چنگ آوردن خيرات آن و تدبير منافع همگان است. “122
علال پس از بررسي آياتي كه در بر دارنده مقاصد شريعت است بدانها اشاره مي كند و مي گويد: “بنابراين، مجموعه اين آيات قرآني به روشني آشكار مي كند كه هدف از بعثت پيامبران و فرو فرستادن شريعت ها، راهنمائي مردم به چيزي است كه صلاح آنان به آن است و اداي تكليفي است كه بر آنان واجب شده است.”123
البته مي توان به جهت توضيح بيشتر، مقاصد را به سه دسته تقسيم كرد.124
1- مقاصد كلي: يعني مقاصدي كه شريعت در تمام ابواب فقه يا بيشتر آن در نظر مي گيرد و در پي تحقق آن ها است. مانند مثالهائي كه پيش از اين،‌ از ابن عاشور و علال فاسي گذشت. غالباً كساني كه از مقاصد سخن مي گويند مرادشان همين نوع است كه برخي از اين مقاصد عام تر و در نتيجه مهمتر از پاره‌اي ديگر هستند؛ يعني، مقاصدي كه در همه ابواب شريعت رعايت شده است، عام تر و مهم‌تر از مقاصدي است كه در بيشتر ابواب فقه و شريعت رعايت شده است. اين نكته درباره دو دسته ديگر كه خواهيم گفت نيز صادق است.
2- مقاصد خاص: منظور مقاصدي است كه شارع در زمينه ها، عرصه‌ها و ابواب خاصي كه نزديك به هم هستند در نظر گرفته و در پي تحقق آن ها است. شايد ابن عاشور بهترين كسي است كه به اين دسته از مقاصد پرداخته و برخي را تحت عناوين زير بررسي نموده است: مقاصد شريعت در احكام خانواده، در تصرفات مالي، معاملاتي كه موضوعشان بدن است و در احكام مربوط به كار و كارگران، مقاصد قضاوت و شهادت، مقاصد كيفري.
3- مقاصد جزئي: يعني مقاصدي كه شارع در يكايك احكام شرعي خود چه واجبات، چه محرمات، چه مكروهات و چه مستحبات و… دنبال مي كند و اين مقاصد همان است كه استاد علال فاسي بدان ها چنين اشاره مي كند: “… اسراري كه شارع به هنگام تشريع هر يك از احكام خود در نظر داشته است” مقاصد به اين معنا بر مثال هاي ابن عاشور بدين شرح منطبق است: مقصود از عقد رهن حصول اطمينان، مقصود از عقد نكاح، ايجاد استواري نظام خانوادگي و مقصود از تشريع طلاق پيشگيري از ادامه زيان مستمر است.125 فقيهان بيشتر به اين دسته از مقاصد مي پردازند زيرا در جزئيات و دقيقه‌هاي شريعت تخصص دارند و اين مقاصد را در خلال اجتهادات و استنباطات خود بيان مي كنند. ليكن از تعبيرات ديگري چون حكمت، علت و معني نيز استفاده مي كنند.126
از ديگر محققاني كه در باب مقاصد شريعت سخن گفته‌اند يوسف حامد العالم است. او در كتاب “المقاصد العامه للشريعه الاسلاميه ” بحثي را تحت عنوان ” في الأهداف ” مطرح كرده‌اند و در ذيل اين بحث ابتدا هدف و قصد را از نظر تئوري معنا نموده و سپس به شرح معناي اصطلاحي آن پرداخته و مي نويسد: مراد از اهداف شريعت مقاصدي است كه احكام به خاطر محقق شدن آنها جعل و تشريع شده اند و مقاصد شارع عبارت است از مصالحي كه در دنيا و آخرت نصيب آنها مي‌شود. حال اين مقاصد گاهي از طريق جلب منافع و گاهي از طريق دفع ضرر است.127

2-6. جايگاه مصلحت در نزد فقهاي اهل سنت
پيش از طرح مطالب اين گفتار اشاره اي دوباره به انواع مصالح مرسله از ديدگاه اهل سنت مي نماييم.
احکام مترتب بر مصالح مرسله را به سه قسم تقسيم کرده اند که در واقع انواع مصالح مرسله همين سه نوع و سه قسم است:

2-6-1. ضروريات
غزالي اين نوع از مصالح مرسله رااز قويترين و بالاترين مرتبه مصالح مي داند (فهي اقوي المراتب في المصالح) و در واقع ضروريات مصلحتهايي است که هدف و مقصود اصلي اهل شريعت بر حفظ آنها مي باشد ومصالحي هستند که حيات انسانها و قيام اجتماع انساني و استقرار آن متوقف بر اين مصالح است به گونه اي که اگر اين مصالح تقويت نشوند نظام زندگي مختل شده و هرج و مرج بر جامعه حاکم مي گردد و زندگي مادي و معنوي انسانها به خطر افتاده و لذا حفظ اين امور بر هر چيزي مقدم است اين ضروريات عبارتند از : دين، نفس، عقل، نسل و مال.128

2-6-2.حاجيات
حاجيات يا مصالح غير ضروري که در واقع حکمي که براساس اين گونه مصالح صادر مي شود براساس نياز جامعه جعل مي گردد نه براساس ضرورت مثل احکام بيع و اجاره در حقيقت رعايت مصالح غير ضروري موجب رفع مشتقات زندگي و گشايش در امور مي شود ولو اينکه عدم رعايت آنها باعث و موجب اختلال نظام زندگي و هرج و مرج نمي گردند و به همين خاطر نيز ضروري نيستند عنايت شارع مقدس نسبت به اين امور از نصوص شريعت (قرآن و حديث) استفاده مي گردد نظير آيه هاي شريفه: ” يريدالله بکم اليسر و لا يريد بکم العسر” “و مايريد الله ليجعل عليکم من حرج” و “و ما جعل عليکم في الدين من حرج”

2-6-3. تحسينات (اخلاقيات)
شهيد اول از تحسينات يا اخلاقيات به “مصالح تماميه” نام مي برد و امور و مصالحي مي باشد که نه در حد ضرورت است و نه در حد غير ضروري. رعايت اين مصالح باعث کمال و بهتر شدن زندگي است اما عدم رعايت آنها موجب پديد آمدن سختي در زندگي انسان نمي شود.
مرحوم شهيد اول در کتاب القواعد و الفوائددر خصوص مصالح مي گويد: “المصالح علي ثلاثه اقسام: ضروريه کنفقه الانسان علي نفسه و حاجيه کنفقته علي زوحته و تماميه کنفقته علي ارقاربه لانها من تتمه مکارم الاخلاق و الاولي مقدمه علي الثانيه کما ان الثانيه مقدمه علي الثالثه”129
مصالح بر سه قسمند: مصالح ضروري مانند نفقه انسان برخود. مصالح حاجيه مانند نفقه انسان بر زوجه اش و مصالح تماميه مثل نفقه انسان بر نزديکانش زيرا چنين نفقه اي از خوبيها و نيکويهاي اخلاقي است قسم اول بر قسم دوم و قسم دوم بر قسم سوم مقدم است.

2-7. منبع بودن مصالح مرسله از منظر فقهاي اهل سنت
همانطور كه قبلاً اشاره كرديم فقهاي

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درمورد مصالح مرسله، مصلحت و مفسده، حکمت خداوند Next Entries دانلود پایان نامه درمورد مصالح مرسله