دانلود پایان نامه درمورد بازداشت موقت، اصل برائت، قرار بازداشت موقت

دانلود پایان نامه ارشد

نمود که خداوند به مسأله آزادي انسانها اهميت داده و آن را موجب رشد و ترقي استعدادهاي دروني و معنوي افراد مي داند. فقهايي که بازداشت را به مجرد اتهام، جايز ندانسته اند به ادله زير تمسک جسته اند: اصل برائت، اصل حريت و قاعده درء، که در اين گفتار به تحليل و بررسي اين ادله مي پردازيم.

الف) اصل برائت
در حقوق اسلام در مبحث اصول عمليه، اصله البراي? در کنار تخيير و احتياط و استصحاب پذيرفته شده است. و در تعريف لغوي برائت به معني، رهائي، آزاد بودن، بيزاري جستن است. در مقررات فقهي اصل برائت را به دو قسم تقسيم نموده اند:
1- برائت عقلي: حکم عقل بر برائت، بر اساس قاعده عقليه (قبح عقاب بلا بيان) يعني ارتکاب عملي که شک در حرمت آن داراي کيفر و مواخذه نخواهد بود. بدين معنا که هر عقل و وجدان بيداري، مواخذه شخصي را که هنوز علم به مجرميت وي نداريم قبيح مي داند.
2- برائت شرعي: حکم شارع مقدم به برائت و عدم لزوم احتياط در مورد مشکوک.139
اصل برائت در فقه اسلامي با آن چه که در قانون مطرح است متفاوت مي باشد. يعني برائت از نظر اسلام بدين معني است که هرگاه در حکم حرمت يا جواز موضوعي شک کرديم مي گوييم چون شارع اجازه داده است بنابراين مشکوک به براي ما مباح خواهد بود. لکن از عموم مفهوم اصل برائت فقهي مي توان مفهوم برائت قانوني را نيز استفاده کرد.140
حال به مستندات قرآني اصل برائت مي پردازيم. آيات برائت، آياتي هستند که به آنها بر برائت شرعي استدلال شده است، همچون:
1- آيه شريفه: و ما کنا معذبين حتي نبعث رسولاً ؛ ما کسي را عذاب نمي کنيم، مگر آن که قبل از آن رسولي بفرستيم.141 ارسال رسول، کنايه از بيان تکليف و اتمام حجت مي باشد. بنابراين، خداوند قبل از بيان تکليف، کسي را براي عمل ننمودن به آن مؤاخذه نمي نمايد.
2- آيه شريفه: لا يکلف الله نفسا الا ما آتاها: خداوند کسي را مکلف به تکليفي نمي کند، مگر آن که تکليف را به او برساند.142 که همان مفاد اصل برائت است.
3- آيه شريفه: و ما کان الله ليضلّ قوما بعد اذهدا هم حتي يبين لهم ما يتقون؛ خداوند قومي را پس از آن که هدايت کرد گمراه نمي سازد مگر آن که چيزي را که بايد از آن پروا کنند برايشان بيان کرده باشد.143
اسلام از قرن ها پيش اين حق را براي بشر شناخته و به محاکم و مجريان قوانين توصيه کرده است که تا جرم کسي در دادگاه مسلم نشود مجازاتي براي او نخواهد بود و مصونيت قانوني دارد.
محصور بودن ادله در اسلام براي اثبات جرايم و دقت زياد شرع در کيفيت ارائه دلايل و شهادت شهود خود نمايانگر اين مطلب است که شخصي بي گناه مجازات نشود و اسلام اصل را بر بي گناهي فرد گذاشته مگر اين که جرم او نزد دادگاه صالح به اثبات برسد. ماده 19 اعلاميه اسلامي حقوق بشر 1948 که ثمره تلاش کشورهاي اسلامي است و از منابع اسلامي اخذ شده است درباره اصل برائت چنين مي گويد: “متهم بي گناه است تا اين که محکوميتش از راه محاکمه عادلانه اي که همه تضمين ها براي دفاع از او فراهم باشد ثابت گردد.”
قاعده مشهور فقهي “البينه علي المدعي و اليمين علي من ادعي عليه” که بار اثبات دليل را به عهده مدعي گذاشته نشانگر اين مطلب است که متهم از نظر قاضي بي گناه محسوب شده و اين وظيفه مدعي است که دلايلش را اثبات کند.144
ذيلاً به تعدادي از آراء فقهاء مخالف حبس متهم اشاره مي کنيم:
1- شهيد ثاني در “روضه البهيه” روايت سکوني را ضعيف مي شمارد و حبس متهم را مجازات قبل از اثبات جرم تلقي کرده است: “و الروايه (أي روايه السکوني) ضعفه و الحبس تعجيل عقوبه لم يثبت موحيها فعدم جوازه أجود.”145 همچنين ايشان در “مسالک الاتهام” آورده اند: “و الأصح عدم الحبس قبل ثبوت الحق مطلقاً.”146
2- محقق حلي، قبول درخواست ولي دم را براي حبس متهم مورد ترديد قرار داده و سکوني را ضعيف مي داند: “اذا اتهم، التمس حبسه حتي يحضر بنيّه، ففي اجابته تردد، و مستند الجواز ما رواه السکوني، … و في السکوني ضعف.”147
3- فاضل هندي مي نويسد: “و اقرب الي التحقيق عدم الحجيه بالکليّه.”148
4- فخر المحققين مي گويد: حبس جايز نيست زيرا آن عقوبت قبل از اثبات جرم مي باشد: “و هو اختيار والدي المصنف و جدي رحمها الله و انا افتي به لِأنَّ الحبس عقوبهُ. و لم يثبت موجبها.”149
5- ابن فهد حلي نيز به بيان مسئله پرداخته و مي گويد: “قال ابن ادريس لا يحبس بمجرد التهمه و اختاره المصنف و العلامه و فخر المحققين و ردّوا الروايه بوجهين: 1. ضعف السند لِأنّ السکوني عاميًّ ؛ 2. اشتمالها علي عقوبه لم يثبت لها موجب.”150
6- فيض کاشاني هم قائل به عدم جواز حبس متهم قبل از اثبات جرم مي باشد: “و الأصح عدم الحبس قبل ثبوت الحق مطلقاً.”151

ب) اصل حريت
اصل حريت از قواعد معروف فقهي و عبارت است از اين که اصل در هر انساني، آزادگي است. مراد از آزادگي، گاه مفهوم مقابل بردگي است که کاربرد واژه حُرّ و حريت در فقه بيشتر در همين معنا است. بنابراين هيچ کس برده ديگري نيست مگر خود به بردگي اقرار کند.152
اصل حريت به عنوان دليلي بر احکام شرعي، در باب هاي گوناگون فقهي چون جهاد، قضاء و حدود مورد استناد قرار گرفته است.
در اينجا به نمونه هايي از کاربرد اصل حريت در مفهوم عام آن اشاره مي کنيم.
به قول مشهور، اگر يکي از پدر يا مادر کودکي آزاد باشد، فرزند آنان نيز به استناد اصل حريت آزاد خواهد بود. اگر کسي ادعاي بردگي انسان بالغي را نمايد و او انکار کند سخن منکر به استناد اصل حريت پذيرفته است، مگر اين که بر ادعاي خويش، بينه اقامه کند.
همچنين قرآن کريم بر کرامت و آزادي انسانها تصريح مي کند در نگاه به متون فقهي و ديني و روش زمامداري رهبران معصوم (ع)، توجه به حق آزادي انسان از سوي آنان کاملاً روشن مي شود. آزادي انسان امري نيست که افراد بشر اعم از حکام و مقامات و حکومتها آن را به انسان اعطا کرده باشند بلکه امري است که توأم با خلقت و آفرينش وي مي باشد و از آيات و روايات چنين بر مي آيد که هيچ فردي در هر مرتبه و رتبه اي حق ندارد حقوق و آزادي هاي افراد را بدون مجوز شرعي يا قانوني سلب نمايد.153
قرآن کريم در بيان اهداف انبياي الهي مي فرمايد:
“و يضع عنهم اصرهم و الاغلال التي کانت عليهم” سوره اعراف آيه 157 و از دوش آنان بار گران و زنجيرهايي که بر آنان بود بر مي دارد. آيه شريف? فوق گرچه به مصاديقي نظير برداشتن احکام عملي سنگين نظر دارد و مفسران نيز در اين باره به آنها اشاره کرده اند، اما با توجه به اين که در مورد شأن نزول و قدر متقين مخصص مدلول نيست، عموم آيه مفهوم آزادي از قيد و بندها را مي سازد.154
در روايات مختلفي به آزادي اشاره شده است که به نمونه اي از آن اشاره مي شود.
اميرالمؤمنين (ع) در حديثي فرمودند: ايها الناس ان آدم لم يلد عبداً و لا امه و ان الناس کلهم احرار.155 امير المؤمنين (ع): نه تنها خود از نظرات ديگران استفاده مي کردند، بلکه مردم را نيز به استفاده از حقوق و آزادي هاي خويش تشويق مي کردند و شنيدن سخن حق را براي خويش سخت نمي دانست.
با توجه به روايات و احاديث، از بيانات و انديشه هاي رهبران ديني، توجه عميق آنان به حق آزادي مردم در حکومت اسلامي انکار ناپذير است و تأکيد بسياري در خصوص لزوم رعايت اين حق مسلم افراد شده است بنابراين در اين قسمت به اين نتيجه مي رسيم که در فقه و آموزه هاي ديني ما که توجه خاصي به آزاد بودن و آزادگي و حريت شده است پس بازداشت افراد خلاف اصلي فقهي و الهي است زيرا اين بازداشت باعث در بند بودن فرد است و از آزادي و حريت او جلوگيري مي کند.
ج) قاعده درء
قاعده درء که همان قاعده “تدرء الحدود بالشبهات” است از قواعد فقيهه مهم در حقوق اسلامي است اين قاعده در حقوق اسلام کاربرد فراوان دارد و خصوصاً در حقوق جزاي اسلامي به طور چشمگيري قابل ملاحظه است.
شيخ صدوق رحمه الله در کتاب “من لا يحضره الفقيه” مي فرمايد: قال رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم، ادرؤ الحدود بالشبهات، در سنن ترمذي آمده است عن رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم “ادرئو الحدود عن المسلمين فان کان له مخرج فخلو سبيله فان الامام ان يخطي في العقوبه.”156
قاعده درء هم شبهه عارض بر متهم هم شبهه عارض بر قاضي را در بر مي گيرد، شبهه متهم که به عنوان دفاع نزد قاضي بيان مي شود چنان چه اثبات گردد، موجب درء حدود است. همچنين شبهه اي که در روند بررسي دعواي کيفري بر قاضي عارض مي شود نيز بي آن که منشأ آن شبهه نزد متهم باشد، مشمول اين قاعده است.
مستندات “درء الحدود بالشبهات” احاديث مختلفي بود که مهمترين آنها “ادراء الحدود بالشبهات” است که از پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله نقل شده است، اکثر فقيهان فريقين روايت مذکور را معتبر مي دانند و برخي نيز که آن را ثابت نمي دانند به استناد روايات ديگري، قاعده مذکورانه به صورت عام که در موارد خاص مثل حد زن پذيرفته اند. ولي از محتواي حديث بر مي آيد که قاعده درء يک قضيه کلي است که بر تمام جزئيات آن منطبق است.
درباره دلالت حديث (ادروا الحدود بالشبهات) نکته ديگري گفتني است: کلمه (الشبهات) نيز جمع محلي به (ال) بوده و براي همين، شبهات موضوعي و حکمي را در بر مي گيرد و فقيهان نيز در مورد شبهات حکمي و موضوعي به آن استناد کرده اند.
شبه حکمي، مانند مواردي است که فاعل حکم را نداد.157
شبه موضوعي، مانند تعارض دو بينه است.158
همچنين قاعده درء تا آنجا که به ترديدهاي عارض بر حاکم در خصوص اصل وجود نص يا مفهوم آن يا شمول آن به مورد، مربوط مي شود قاعده اي تفسيري است و در حدود و قصاص و تعزيرات از اعمال اجتهادات زيانبار و تأويل هاي نامساعد عليه متهم ممانعت مي کند.159
اعمال قاعده درء و اسقاط مجازات به واسط? وجود شبهه چه در آنجا که به عنصر قانوني و شمول نصوص به وقايع و قضايا مربوط مي شود و چه در موارد راجع به جنبه هاي مادي و اثباتي جرم بسيار سودمند است و با آن چه امروز تفسير ترديد به نفع متهم خوانده مي شود هماهنگي دارد. و از اين حيث بايد از محاسن شريعت به شمار آيد.160
مبحث دوم: مباني حقوقي قرار بازداشت موقت:
در اين مبحث به بررسي حقوقي قرار بازداشت موقت و دلايل موافقان و مخالفان قرار بازداشت موقت پرداخته مي شود، بازداشت موقت در حقيقت توقيف متهم با رعايت موازين قانوني است جهت جلوگيري از فرار يا مخفي شدن وي، امحاي آثار ادله و آلات و اسباب جرم و پيشگيري از تباني وي با متهمين ديگر اعم از شرکاء و معاونين و تهديد شهود براي مدتي که دادگاه صلاح بداند که البته مدت و کيفيت تمديد قرار بازداشت در قانون پيش بيني گرديد. هر آينه صدور قرار بازداشت موقت در موارد مقتضي اقدامي بسيار مؤثر در رسيدگي دقيق و کشف جرايم احتمالي جانبي و شرکاء و معاونين متهم و تکرار جرم توسط وي و دريک کلام بهترين نحوه برخورد با مجرمين حرفه اي و سازمان يافته مي باشد که در موارد خاص غير قابل اجتناب مي باشد.

گفتار اول: ادله جواز قرار بازداشت موقت:
گروهي از حقوق دانان از بازداشت موقت متهم قبل از محاکمه و در جريان آن جانب داري کرده، ابراز عقيده مي کنند که بازداشت متهم، مطمئن ترين وسيله براي دسترسي داشتن در طول جريان تحقيقات مقدماتي، محاکمه و براي اجراي حکم محکوميت و جلوگيري از فرار و مخفي شدن متهم و امحاء اسناد و مدارک جرم و تنابي با شهود و مطلعين، و وسيله اي براي جلوگيري از ارتکاب مجدد جرم به وسيله متهم خاصه خطر ناشي از انتقام جويي و عمليات تلافي گرايانه مجني عليه و خانواد? او و همچنين وسيله اسکات اذهان عمومي که بر اثر وقوع جرم دچار خشم و هيجان شده اند و اطمينان مردم به اين که متهم به سزاي عمل خود مي رسد.161
موافقان مي گويند بازداشت موقت بدون ترديد مطمئن ترين وسيله اي است در اختيار قضات کيفري براي جلوگيري از اين که متهم در طول تحقيقات مقدماتي و حتي در ادام? آن در تحقيقات نهايي و بالاخره در مرحل? قطعيت حکم و اجراي مجازات نتواند با فرار يا پنهان شدن خود موجبات اختلال در رسيدگي به جرم و تأخير يا عدم موفقيت در اجراي حکم کيفري را فراهم سازد.162
البته انتقاد اساسي مخالفين که بازداشت موقت

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درمورد بازداشت موقت، ارتکاب جرم، امام صادق Next Entries دانلود پایان نامه درمورد بازداشت موقت، ارتکاب جرم، تکرار جرم