دانلود پایان نامه درمورد ادبیات مدرن، قرن نوزدهم، صادق هدایت، ادبیات فارسی

دانلود پایان نامه ارشد

و ” ادبیات تبعید” چون هر واژة تخصصی و علمی ديگر، از غرب گرفته شده است بد نيست بدانيم كه واژة “ادبيات تبعيد“ در علم ادبيات به لحاظ تخصصی- نسبت به ادبیات مهاجرت – گوياتر است.11
تلاش نگارنده در اثر حاضر نه تایید و نه رد ادبیات مهاجرت و تبعید به لحاظ کیفیت یا محتوا است ؛ بلکه هدف، معرفی آنهاست.يادآوري اين نكته نيز ضروري به نظر مي رسد كه در متن حاضر، – به فراخور موضوع، بيشتر، آنجا كه بحث از ادبيات مهاجرت ايران است- براي سهولت و اختصار و البته مهم تر از آن شمول- مهاجرت و تبعيد- ‌به جاي “ادبيات مهاجرت و تبعيد” ‌اصطلاح “برون مرزي” را به كار برده ايم. اگرچه كاربرد اين اصطلاح نيز بي اشكال نيست وتمام كشورهاي آن سوي مرز ايران را شامل مي شود ولي منظور ما از به كاربردن آن ،‌ تنها كشورهاي غربي است.

1-4-3 پیشینه ادبیات مهاجرت و تبعید
پس از تعريفي كه از ادبيات مهاجرت و تبعيد ارائه شد ، لازم است پيشينه و سابقه اي نيز براي آن بياوريم.” ادبیات مهاجرت و تبعید به عنوان یک پدیدة عام در اروپا با جنگ های مذهبی قرن شانزدهم بوجود آمدکه براثرآن بسیاری از شاعران و نویسندگان پروتستان مجبور به ترک وطن کاتولیک خود شده بودند و به عنوان یک پدیدة خاص ادبی که بیشتر رنگ و بوی سیاسی داشت از پایان قرن هجدهم آغاز شد . در همین رابطه بود که جرج براندس منتقد و هنرشناس دانمارکی (1927-1842 م.) برای نخستین بار در سال 1871م. مقولة ادبیات مهاجرت وتبعید را در کتابش”جریان های اصلی ادبیات قرن نوزدهم” مطرح کرد. او این عنوان را برای آثار نویسندگانی که پس از انقلاب کبیر فرانسه سرزمین خود را ترک کرده بودند از جمله آثاری از مادام دو استل(1817-1766 م.) و کنستانت دو ربه کا (1830-1767 م.) نویسندگان سوئیسی تبار فرانسوی که آنها را در سال های تبعیدشان نگاشته اند، به کار برد.”12
بروز دو جنگ جهانی اول و دوم به طور چشمگیری باعث پدید آمدن ادبیات مهاجرت درسطح بین الملل شد به گونه ای که این ژانر خاص در اروپا همچنان تاثیرگذار بوده و توانسته سرنوشت ادبیات اروپا و آمریکا را دگرگون کند. به روی کار آمدن ادبیات مدرن و در پی آن پست مدرن، تمامی، نشأت گرفته ازادبیات مهاجرت است.13
نکتة قابل توجه دیگری که در این باره باید ذکرشود این است که: ادبیات مهاجرت به این صورت که ما در ایران و زبان فارسی بدان توجه می کنیم و آن را مورد بحث قرار می دهیم هیچ گاه در غرب مورد توجه ، بررسی و چالش قرار نگرفته است ؛چرا که شاعر و نویسندة مهاجر در غرب، میان سرزمین مادری خویش و کشور میزبان چندان تفاوتی نمی بیند. سرزمین مادری او و کشور میزبان دارای فرهنگ مشترک و پیشینة تاریخی یکسان بوده و تنها در موارد ریزی تفاوت دارند. حتی زبان هر دو کشور، انشعاباتی از یک زبان باستانی است.همین امر سبب می شود که جایگاه مهاجری که از یک کشور شرقی جهان سومی به غرب می رود بسیار متفاوت باشد با – به عنوان نمونه- جایگاه مهاجری آلمانی مانند برتولت برشت که از یک جای غرب به جای دیگری از غرب گریخته است. حتی اگر دلیل مهاجرت وی وحشی گری نازی ها باشد.14 ولي با وجود اين، ادبيات مهاجرت در غرب، عامل تحولات مهمي در ادبيات اروپا و آمريكا بوده و هست.

1-5 مهاجرت در ادبیات فارسی از آغاز تا امروز
جابه جايي به هر شكلي كه صورت بگيرد ، چه به صورت “مسافرت” كه هرچند گاهي به دازا مي انجامد اما شخص، قصد اقامت دائم ندارد ، چه به صورت “مهاجرت” كه رخت بر بستن از دياري به دياري ديگر به قصد اقامت و معمولا”‌به همراه خانواده است و چه به صورت “تبعيد” كه ارادة فردي در ماندن و نماندن دخيل نيست، يكي از ابعاد تجربة بشري است و در قلمرو ادبيات از گذشته تا به امروز شكل هاي مختلفي به خود گرفته است. دستماية بسياري از آثار مكتوب وشفاهي اقوام و ملتها ،‌سفر قهرمانان و ماجراهايي است كه در اين سفرها پيش مي آيد.
پيمان وهاب زاده- نويسنده و منتقد- معتقد است:”قدمت ادبیات مهاجرت و تبعید ایران به قدمت ادبیات مدرن در ایران است و به اواخر دوران قاجار و ورود ایران به دنیای گسیخته ، مستبدانه و پردرد استعماری قرن نوزدهم باز می گردد.”15 اما آنگاه كه صفحات تاريخ ادبيات فارسي را دقيق تر ورق بزنيم و به عقب برگرديم مي توانيم نشانه هاي سفر و ره آورد آن را حتي در شعر رودكي – اواسط قرن سوم هجري- در سرودن شعر ماندگار ” بوي جوي موليان”‌ ببينيم. حتي سفر مكه كه بر هر مسلمان مستطيعي واجب شمرده شده ، الهام بخش شاعراني چون ناصرخسرو و خاقاني در خلق آثاري ادبي يعني “سفرنامه” و “تحفه العراقين” گرديده است. گفتني است كه ناصرخسرو اولين شاعر تبعيدي است كه شعر او از گزند روزگار در امان مانده و به دست ما رسيده است. وي حجم عمده اي از اشعار خود را به شرح ناكامي و غربت و تنهايي اش در تبعيد اختصاص داده است.
مسعود سعد، متولد لاهور،”با اينكه بخش عمده اي از زندگي خود را در هند گذرانيده البته تاثير محيط و صبغة اقليمي آن ديار در شعرش ديده نمي شود. و از اين نظر با گويندگان هم عصر خويش تفاوتي چندان ندارد.”16 ولي هرگز نمي توان منكر اين شد كه از نظر ادبي، مسعود سعد ، انوري و برخي ديگر از گويندگان قرن هفتم و بعد ازآن شيوه اي را به كمال رسانده اند كه دركتاب هاي سبك شناسي و تاريخ ادبيات به سبك عراقي معروف است. جايگاه ادبي مسعود در حدي است كه به شعر حبسيه تشخص بخشيد و شهرآشوب و قالب مستزاد را در عرصه ادبيات ايران مطرح كرد.17 در به دست آوردن چنين جايگاه ادبي، عاملي تاثيرگذارتر از “تبعيد” درزندگي مسعود نمي تواند باشد.
“كارنامة بلخ”، نيز مثنوي اي است كه سنايي به محض خروج مرموزش از غزنه و ورود به بلخ در حدود سال هاي 502 و508 ه.ق سرود كه آميزه بي نظيري از هجو و حسب حال به شمار مي رود و نشانگر گام تازه اي در مسير حرفه جديد وي به عنوان خطيب وواعظ است18
در بارة خاقاني به غير از مثنوي تحفه العراقين كه پيش از اين ذكر شد ، قصيدة ماندگار “كاخ مداين” نيز از ثمرات سفر وي است.
سفر ،گاه در ادبيات فارسي ،‌تاثيري جادويي گذاشته است چنانكه در شعر مولوي كه هم از حيث بلندي افكار و شورانگيزي اشعار و هم از لحاظ مقدار شعري كه برجاي گذاشته است از شاعران بزرگ ايران و بلكه جهان به شمار مي رود. مولوي به روايتي 14 ساله بود كه به همراه پدرش شهر بلخ را به قصد حج و به جانب بغداد ترك كرد و در نيشابور ملاقات معروف او با عطار روي داد. وي پس از چندي – به همراه پدرش- به قونيه رفت و تا سال 642 ه.ق.كه شمس تبريزي به قونيه آمد بر مسند ارشاد و تدريس بود.19 ملاقات با شمس كه تحولي عظيم در مولوي به وجود آورد ، پيامد سفر است، سفر مولوي از بلخ به قونيه ؛ همچنين سفرهاي شمس و رخت بربستن او از قونيه كه پيامد ماندگاري چون غزليات شمس را در ادبيات فارسي به جا گذاشت.
سعدي كه “از يك سو به غزل به عنوان يك قالب ادبي، استقلال بخشيد” و از سويي ديگر شعر عاشقانه را به مرحلة كمال رساند و بي شك يكي از قله هاي ادبيات فارسي است”20 و شاخص ترين چهرة سبك عراقي به شمار مي رود، برخلاف حافظ و نظامي كه به ندرت، ترك ديار گفته اند بيشتر عمر خود را در سفر يا در سخن گفتن از سفر گذرانده است. چنانكه فاطمه كشاورز- استاديار زبان و ادبيات فارسي در دانشگاه واشنگتن – معتقد است:”اين مضمون در سرتاسر آثار سعدي ديده مي شود ونه تنها به رنگ هاي گوناگون و به تكرار، پرورده شده بلكه با مهم ترين موقعيت ها و عواطف زندگي شاعر قرين گشته است.”21
سومين مرحلة زندگي سعدي كه دورة بازگشت به شيرازاست ، زمان به ثمر نشستن مرارت ها و سختي هاي وي در دوره طولاني مسافرت ها و جهان گردي هاي او به عراق و حجاز و شام و ماوراءالنهر و هندوستان است. پيامد اين سفرها دو شاهكار بزرگ زبان فارسي يعني بوستان و گلستان مي باشد.
مهم ترين مهاجرت دسته جمعي شعراي ايراني در دوران حكومت صفويه و از نيمة دوم سدة دهم به هند آغاز شد. اين مهاجرت آنقدر در ادب فارسي تاثيرگذار بود كه اگر روي نمي داد سبك مشهور به هندي با همة ويژگي هاي آن چونان كه در شعر صائب،كليم، حزين لاهيجي،عرفي ،طالب و نظيري پديدار است رخ نمي نمود.البته ادبيات هند نيز از اين مهاجرت بي تاثير نبود.”سرانجام با فضايي گرم و بازاري تيز كه سخنوران ايران در هند پديد كردند بر ادب هند بيشتر رنگ ايراني نشست و سخن فارسي گستره اي دور پهنايافت.”22
از شواهد و قرائن بر مي آيد كه مهاجرت و تبعيد قدمتي بيش از عمر ادبيات مدرن در ايران دارد و منصفانه نيست كه نقش مهاجرت را جداي از خلق شاهكارهاي مهم ادبيات فارسي ،‌در پيدايش دو سبك عراقي و هندي ناديده بگيريم.
البته نمي توان منكر تاثير مهاجرت و تبعيد بر ادبيات مدرن ايران شد. وهاب زاده معتقد است: ادبیات مدرن در ایران ، میوه درک انتقادی از فرهنگ و سیاست بود که از نیمه سده نوزدهم میلادی در کارهای میرزافتحعلی آخوندزاده ، میرزاآقاخان کرمانی(اولین نمایشنامه نویس ایرانی) ، میرزا ملکم خان ، زین العابدین مراغه ای و هم فکران و هم مسلکان آنان ظهور کرد.وي مي افزايد:تمامی افراد مذکور، یا مهاجر و مهاجرزاده بودند و یا به سبب های سیاسی در تبعید می زیستند. توجه کنیم که اینان همگی به نقد ادبی همچون دریچه ای بر نقد فرهنگ بی رمق و راکد سنتی و طبیعتا” از طریق نقد استبداد قاجاری می نگریستند. اگر دقیق تر نگاه کنیم می بینیم که بیشتر آثار برجسته ای که بعدها معیار یا سنگ بنای مدرنیسم ادبی در ایران شدند یا در مهاجرت نوشته شده اند مثل داستان های کوتاه محمد علی جمالزاده- در ژنو- یا “بوف کور” صادق هدایت – در پاريس- که سنگ اول رمان مدرن فارسی را نهاد و یا با نوعی آگاهی از تجربه مهاجران و تبعیدیان و تاثیرپذیری از تجربه های غربیان پدیدار شدند که شاهد آن هم تاثیر گیری نیما یوشیج ، پدر شعر نو ، از رمانتیسیسم فرانسوی و یا شعرهای پيشروِ هوشنگ ایرانی است که پس از آشنایی با جنبش های دادائیسم23 و مكاتب ادبي غرب در اروپا و سپس در بازگشت به ایران نوشته شدند.24 شفيعي كدكني نيز در موسيقي شعر، بر تاثير غرب در نوآوري هاي هوشنگ ايراني اذعان دارد.25
آنجا كه سخن از تحول نثر و پديد آمدن شيوه اي تازه به خصوص فكاهي در ادبيات فارسي به ميان مي آيد نام دهخدا با امضاي”دخو” به عنوان مبتكر و پيشوا مي درخشد. گفتني است كه سبك نگارش وي در مقالات انتقادي كه با عنوان “چرند وپرند” در روزنامة مهم صوراسرافيل به چاپ مي رسيد و تا آن زمان در ايران سابقه نداشت،ره آورد سفر دهخدا به اروپا و فراگرفتن زبان فرانسه و معلومات جديد دراتريش است.26همچنين مسمط معروف “يادآر ز شمع مرده يار” نتيجه مهاجرت او به سوئيس مي باشد .
يادآوري اين نكته ضروري به نظر مي رسد كه :آشنایی ايرانيان با مغرب زمین که آغاز آن به سده نوزدهم باز می گردد انگیزه ها و سمت و سوی مهاجرت ایرانیان را نسبت به گذشته تغيير داد. در آغاز این دوره، رنگ و بوی غرب، نظر آنان را به طور پراکنده به خود جلب کرد. بعد زمینه های سیاسی هم برآن افزوده شد. و آنها ناگزیر به مهاجرت شدند .27
در دورة پهلوی مخالفانی که در داخل کشور امنیت نداشتند به جستجوي فضايي آرام و آزاد به برلین مهاجرت کردند اما با نزدیک شدن روابط حکومت رضا خان و هيتلر، از نوشتن باز ماندند. عده ای از آنها در سال های اولیه حکومت محمد رضا پهلوی بازگشتند و برخي از آنها بعدها به دلایل مختلف روانه زندان شدند و برخي ديگرهم بعد از تحمل مصائبی کشور را ترک کردند . افرادی مثل رضا براهنی و شاملو رفتند و بعد از انقلاب اسلامي و در آستانه آن بازگشتند و کسانی مثل بزرگ علوی ماندگار شدند. عده ای هم مثل تقی مدرسی ، ابراهیم گلستان و صادق چوبک به اختیار رفته بودند. بعد از انقلاب اسلامي نيز مثل باقی انقلاب های جهان موجی از مهاجرت به راه افتاد و بسیاری از نویسندگان ،کشور را ترک کردند . این بار نویسندگان مهاجر ایرانی همچون هم نسلان صادق هدایت به سمت پاریس گسیل نشدند بلكه

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درمورد محدودیت ها، ادبیات فارسی، نادر نادرپور، فرهنگ نامه ها Next Entries دانلود پایان نامه درمورد نمایشنامه، فرهنگ و زبان، شاعران معاصر، زبان و فرهنگ