دانلود پایان نامه درباره ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه، خاورمیانه، انقلاب اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

توان عرضه مفهوم مکانی منطقه را ندارد.» (مجتهد زاده، 1381: 182-185)
هلال شیعی
هلال شیعی، هلالی است که از جبل عامل شروع شده و پس از درنوردیدن بین النهرین و سواحل خلیج فارس بویژه مناطق نفت خیز شرق عربستان سعودی و فلات ایران تا قلب کوه های خراسان بزرگ ادامه می یابد (جمالی، 1386: 14). این جغرافیایی است که برای هلال شیعی بیان شده است، لیکن دلیل پیدایش چنین مفهومی با چنین جغرافیایی چیست؟ بعد از اشغال عراق در سال 2003 م، برخی معتقد به شکل گیری ژئوپلیتیک شیعه در تقابل با ژئوپلیتیک سنی می باشند و مدعی اند: ایران به عنوان قوی ترین کشور شیعی منطقه، به دنبال استفاده از این واقعیت برای پیشبرد اهداف و منافع ملی خود می باشد. مطابق این دیدگاه که هم از سوی برخی سیاستگزاران و هم کارشناسان مطرح شده است، احیای شیعه، نوید دهنده ی شکل گیری یک خاورمیانه جدید حول شکاف مذهبی شیعه و سنی است. شاید آن زمانی که کاخ سفید در پی اجرا و تدارک طرح خاورمیانه ی بزرگ بود، فکر نمی کرد نفوذ ایران و شیعیان بیش از گذشته شود، اما برگزاری انتخابات در عراق و شورای قانونگذاری فلسطین و تحولات لبنان و نیز وقوع جنگ 33 روزه حزب الله اسرائیل، اوضاع منطقه را تغییر داد (پور احمدی و جمالی، 1388: 11).
در این رابطه، دو ادعا به طور همزمان مطرح شد: نخست اینکه قدرت گیری شیعیان در منطقه منجر به شکل گیری یک بلوک شیعی شده است و دوم، این بلوک شیعی توسط تهران هدایت خواهد شد (Walker, 2006: 98) در همین رابطه، ملک عبدالله پادشاه اردن ادعا کرد: «نتیجه ی اصلی جنگ در عراق، شکل گیری یک “هلال شیعی” تحت سلطه ایران بوده است». از دیدگاه او: اگر احزاب یا سیاستمداران طرفدار ایران، بر دولت جدید عراق مسلط شوند، یک هلال جدید شامل جنبش ها یا حکومت های مسلط شیعه از عراق، سوریه و لبنان ظاهر خواهد شد که موجب برهم زدن موازنه ی قوای موجود میان شیعه و سنی شده، چالش جدیدی برای منافع آمریکا و متحدانش خواهد بود. برنامه ریزان استراتژیک در دنیا باید در مورد این احتمال آگاهی داشته باشند. (Wright & Baker, 2004).
چند ماه بعد در سپتامبر سال 2005، وزیر خارجه عربستان سعودی در سفر آمریکا از نگرانی دولت متبوعش در مورد آن چیزی که وی «تحویل عراق به ایران» در نتیجه حمله ی آمریکا به این کشور نامید، سخن راند (Ehteshami and Zweiri, 2007: 133). سپس در ماه آوریل 2006، رئیس جمهور مصر طی مصاحبه ای با تلویزیون العربیه، اظهار داشت: «شیعیان در کشورهای عربی بیشتر به ایران وفادارترند تا به کشورهایی که در آن زندگی می کنند» (Walker, 2006: 61) وی اظهار داشت: «ایران بر شیعیان عراق که 65 درصد جمعیت این کشور را تشکیل می دهند، نفوذ دارد» (AL-Jazeera News, April 2006: 21).
8- روش تحقیق
روش انجام این پژوهش توصیفی و تحلیلی است و اطلاعات مورد نیاز از طریق اسناد و مدارک مکتوب شامل کتاب ها، مجلات تخصصی و مقالات گردآوری شده است. همچنین برای دسترسی به اطلاعات به روز از منابع اینترنتی نیز استفاده شده است.
9- فرایند تحقیق
تحقیق حاضر تأثیرات متقابل انقلاب اسلامی ایران و ژئوپلیتیک شیعه را مورد بررسی و موشکافی قرار می دهد. تأکید بیشتر این پژوهش روی منطقه سوق الجیشی خاورمیانه خواهد بود. این پژوهش با مطالعه منابع مرتبط در این زمینه، به تجزیه و تحلیل و تبیین مسأله می پردازد. سپس شاخص ها و مولفه های مرتبط با انقلاب اسلامی و ژئوپلیتیک شیعه معرفی گردیده و در ادامه با ارائه سوالات مختلف، در قالب متن پژوهش به پرسش های مطرح شده پاسخ گفته می شود.
ابزار جمع آوری داده ها
عمده ترین ابزاری که در این تحقیق کتابخانه ای برای جمع آوری اطلاعات مورد استفاده واقع شد، فیش می‌باشد که از منابع مختلف و متعدد فیش برداری صورت گرفت.
10-پیشینه تحقیق
در قسمت بررسی سوابق و پیشینه تحقیق قصد دارم تا در ابتدا به بررسی کتاب ژئوپلیتیک شیعه اثر
فرانسوا توال بپردازم و سپس به بررسی آثار 4 پژوهشگر دیگری که در این زمینه تحقیق نموده اند بپردازم.
1- ژئوپلیتیک شیعه / فرانسوا توال
فرانسوا توال تئوریسین مشهور انقلاب در کتاب خود که با عنوان ژئوپلیتیک شیعه منتشر گردیده است با یادآوری پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و جنگ داخلی لبنان از ظهور پدیده ژئوپلیتیک شیعه سخن می‌گوید. او معتقد است از این پس تشیع در متن حوادث سیاسی خاورمیانه و خاور نزدیک از لبنان گرفته تا پاکستان و از تاجیکستان تا شیخ نشینان خلیج فارس خواهد بود. توال هدف از نگارش کتاب خود را شناخت سازو کارهایی می داند که به بازگشت شیعه در صحنه سیاسی جهان کمک کرده است. از نظر وی، تمام شواهد به این نتیجه گیری رهنمون می شود که صرف نظر از اینکه آینده جنبش های شیعی کنونی در ایران، لبنان و افغانستان چه باشد، این بازگشت مداوم، پایدار و طولانی خواهد بود. بنابراین از این به بعد شیعه نه تنها برای اسلامگرایان یا مورخین مذاهب بلکه برای کسانی که به ژئوپلیتیک علاقه دارند، به عنوان پدیده ای قابل مطالعه مطرح خواهد بود.
نویسنده کتاب ژئوپلیتیک شیعه به ناشناخته بودن مذهب تشیع در بین جامعه هدف خود اذعان می کند و یادآوری می کند این نوع از اسلام متفاوت از اسلام اهل سنتی است که استعمار فرانسه به طور سنتی با آن روبرو بوده است. به هر حال او به مخاطبان خود توصیه می کند این ناآگاهی خود را به ترس نابجا جایگزین نکنند. وی در مورد ویژگی های تشیع در بخشی از کتاب می نویسد:« تشیع از بدو پیدایشش( اگر حالت ایران را به عنوان استثنا قلمداد کنیم) به عنوان مذهب اقلیت، مذهب طرد شدگان و مذهب زجرکشیدگان مطرح بوده است. در عین حال به موازات تحولش یک دید پیش گویانه و غیب گویانه (اخروی) از جهان و تاریخ را ترویج کرده است…. جمع بین این دو نظریه ( ویژگی در اقلیت بودن شیعیان و دیدگاه بالقوه اخروی و انقلابی شان) موجب می شود که بازگشت تشیع با عدم ثبات در نظم جهانی ظاهر شود»
توال ضمن اشاره به قائل بودن شیعه به رسالت جهانی برای خود، به مقایسه تشیع با مارکسیسم می‌پردازد: « به طور کلی برنامه این مذهب در جلوه ظاهری اش این گونه است: زندگی در انمتظار بازگشت امام همراه با مبارزه به خاطر عدالت بر روی زمین. هر کس در خواهد یافت که تشیع با چنین طرح و نقشه اعتقادی و ایدئولوژیکی می تواند به صورت اهرم نیرومندی در جهت برهم زدن ثبات جهان ظاهر شود تشیع هر چند از نظر جغرافیایی در یک منطقه پراکنده اما خیلی محدود قرار گرفته، ولی مبارزه ای را دنبال می کند که ادعای جهانی دارد. رسالت شیعه تا حدودی قابل مقایسه با رسالت و پیام کمونیسم است.اقلیت شیعه برای رهایی جهان مبارزه می کند، همان طور که در تفکر مارکسیست، طبقه کارگر برای آزادی کل بشریت مبارزه می کرد. صلح در خاورمیانه و حتی در جهان به طور اساسی به اراده این نیروی جدید بین المللی یعنی جوامع شیعی بستگی دارد. اخبار روز نشان می دهد که شیعه علی رغم خشونت ها، شکنجه ها یا جنگ ها، نه ضعیف و نه مضمحل شده است. بالاخره ژئوپلیتیک شیعه تنها به جهان اسلام با تمام وسعتش مربوط نمی شود». او به نقل از کتاب سبز و سیاه ژان پی یر شوونمان می نویسد:« مرکز ثقل جهان عرب از بیست سال پیش، از مدیترانه به خلیج فارس منتقل شده است. اگر بخواهیم به تعبیر دیگر بگوییم، به نظر می رسد که مرکز ثقل جهان عرب از مناطق کاملاً سنی به طرف مناطق شیعی-سنی کشیده شده است. در این راستا تنش های موجود به دلیل گسترش طلبی شیعه و یا صف بندی انجام شده در برابر آن به ورای جهان اسلام سرایت پیدا کرده و به تمام سیستم بین المللی مربوط می شود.»
در ادامه توال به فرقه های مختلف شیعه شامل زیدیه، هفت امامی یا اسماعیلیه، دوازده امامی و غیره اشاره می کند و نتیجه می گیرد که شیعه یک جهان غیر یکپارچه است و حالت ایران را باید یک استثنا دانست.بنابراین او معتقد است شناخت ژئوپلیتیک شیعه دو رویکرد را در عین واحد می طلبد. یک رویکرد کلی به شیعه با وجود تمام فرق آن و رویکرد دوم، بررسی تجربی هر کدام از وضعیت ها و ویژگی های تک تک جوامع شیعی. از نظرگاه کلی، توال درک ژئوپلیتیک شیعه را مستلزم بازشناسی دو ویژگی می داند. اولین ویژگی از نظر او به شکل گیری شیعه مربوط می شود که پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، به عنوان اعتراض سیاسی نسبت به جانشین پیامبر ظاهر شد. وی دومین ویژگی را به تعدد و تقسیم بندی های فرق شیعه مربوط می داند که معلول اختلاف نظرهای تفسیری در مورد آخرین امام بر حق است؛ تشیع زیدی، اسماعیلی و دوازده امامی. در رویکرد دوم یعنی نگاه جداگانه به وضعیت ها و ویژگی های جوامع شیعی مختلف، فرانسوا توال به بررسی شیعیان ساکن در ایران، جمهوری آذربایجان، افغانستان، ترکیه، هندوستان، آسیای مرکزی، عراق، نواحی جنوبی خلیج فارس، یمن، سوریه و لبنان پرداخته است. وی همچنین وضعیت شیعیان دروزی را نیز در یک فصل مستقل بررسی کرده است. به علاوه در کتاب اشاراتی به وضعیت شیعیان آمریکا و اروپا هم شده است.
از آنجا که این مقاله تاُکید بیشتری بر نقد و بررسی دیدگاه های کلی فرانسوا توال در مورد ژئوپلیتیک شیعه دارد، بنابراین در اینجا از نقد ویژگی هایی که وی برای هر یک از جوامع شیعی به طور مستقل بیان داشته است، اجتناب می شود.
برآورد نهایی توال از وضعیت ژئوپلیتیک شیعه
در این قسمت به بررسی نتیجه گیری کلی فرانسوا توال در مورد ژئوپلیتیک شیعه خواهیم پرداخت. توال با گریزی به ویژگی های ذاتی تشیع، از یک سو از احتمال یک انفجار شیعی سخن می گوید سپس با مطرح کردن پراکندگی جمعیتی و اختلافات تاریخی، تشکیل یک اتحاد شیعی را شکست خورده می داند.
به اعتقاد توال انفجار تشیع تنها به مواضع ژئوپلیتیکش در خاورمیانه برنمی گردد بلکه در محتوا و پیام سیاسی آن نهفته است و ترقی این اراده انقلابی و امید به سخنگویی فقرا در جهان به عنوان یک ویژگی سطحی اشتباه است زیرا این اراده می تواند زمانی دارای قدرتی انفجارآمیز و سهمگین باشد.
نویسنده در ادامه با اشاره به اختلافات درون شیعه می نویسد:« اولین شکاف تاریخی، میان تشیع دوازده امامی و دیگر شیعیان است. چه نزد اسماعیلیه و شعبات مختلف آن و چه نزد زیدی ها هیچ گونه تمایلی برای نزدیکی به تشیع دوازده امامی وجود ندارد. تشیع دوازده امامی به نوبه خودش اسماعیلیه را حداکثر به عنوان بخشی از حقیقت و نهایتاً منحرف و به عنوان مذهبی که نه به تشیع تعلق دارد و نه به اسلام تلقی می‌کند… تشیع دوازده امامی به نوبه خود به شاخه های متعددی تجزیه می شود، بر این اساس که دارای روحانیت است و یا خیر و بر اساس دومین خط شکافی که میان تشیع دوازده امامی ایران و تشیع دوازده امامی عرب وجود دارد. بین تمام این جریانات، گرایش ها، اقلیت ها و فرقه ها اراده ای برای نزدیکی به هم وجود ندارد. هر کدام از این جوامع چنین تلقی می کنند که خودشان حق می گویند و بحث با دیگران فایده‌ای ندارد. به همین سیاق در عرصه سیاسی نیز بسیاری از جوامع شیعی اهداف خودمحورانه ای را تعقیب می کنند… تشیع تمایلی ندارد که شکاف های به ارث مانده از تاریخ غم انگیزش را فراموش کند» وی از این مقدمه نتیجه می گیرد حتی با ایرانی شدن روحانیت شیعه دوازده امامی و با وجود عناصر همگرایی در انقلاب اسلامی ایران، تشیع همچنان یک مذهب بدون مرکز باقی می ماند.
او نه تنها از نبود یک بین الملل شیعی و اتحاد شیعی سخن می گوید بلکه احتمال اتحاد شیعی را نیز رد می کند.« تشیع در پراکندگی هایی که تاریخ طولانی اش برای او به جای گذاشته همچنان غوطه می خورد. این بدان معنی نیست که انقلاب اسلامی ایران با تبلیغات و کمک های همه جانبه بر روی جوامع شیعی کار نکرده باشد. بنابراین اگر امکان ایجاد یک تشیع بین المللی وجود نداشته باشد وجود دارد. در این مورد نیز باید با قاطعیت اذعان کرد که تعارضات ملی و مذهبی میان شاخه های تشیع، این مذهب را سریعاً محکوم به ناتوانی خواهد کرد.»
تجزیه و تحلیل
به طور کلی این کتاب از منظر علمی و از این جهت که نگرش جامع و روشمندی به پدیده شیعه دارد، اثر قابل توجه و شاید

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره ژئوپلیتیک، خاورمیانه، انقلاب اسلامی، ژئواکونومی Next Entries دانلود پایان نامه درباره انقلاب اسلامی، ژئوپلیتیک، جهان اسلام، ژئوپلیتیک شیعه