دانلود پایان نامه درباره ناصرالدین شاه، قهوه خانه ها، علی اکبر (ع)، مرگ آفرینی

دانلود پایان نامه ارشد

کلام بیشتر توجه می کردند، از این رو، شمرخوانان می بایستی سواد ادبی کافی داشته باشند.
شمرخوانان به هنگام اظهار تأثر و تأسف، به جای دست بر سر و صورت یا سینه زدن، معمولاً پای راست خود را بلند می کردند و دست راست را بر ران و زانو می زدند. گاهی برای نشان دادن اندوه یا شرم، سر خود را به زیر می افکندند یا با «شرابه» (آویزۀ) شال کمر، جلوی چشمهایشان را می گرفتند. همچنین، برای نمودن و حشت یا تعجب و حیرت و تحسین، مثلاً به هنگام مشاهدۀ شجاعت امام، یا زیبایی چهره و اندام قاسم و علی اکبر (ع) در میدان جنگ، انگشت به دندان می گزیدند.
2-2-2-4 – تخت خوان
تعزیه خوانهایی را که در تعزیه و به نقش شاهان و خلفای جور و امیران مخالفی چون معاویه، یزید، ابن زیاد، ابن سعد و فرعون و … در می آمدند اصطلاحاً تخت خوان گفته اند. اگرچه تعزیه سازان، به هنگام انتخاب شبیه هر یک از این اشقیا و شخصیتهای منفی یا در حین اجرای تعزیه، نقشهای آنها را به عنوان نقش خاصشان، مثلاً یزیدخوان، ابن سعد خوانان و مأمون خوان هم خطاب می کردند، لیکن عنوان و اصطلاح کلی آنها همان «تخت خوان» است. گفتنی است که امیران و سرداران مخالفی چون ابن سعد در صف کربلا تختی نداشتند، همچنین برای کسانی چون هارون و مأمون و ابن زیاد نیز در بسیاری از تکایا و میدانهای تعزیه خوانی تخت و بارگاهی ساخته نمی شد و آنان معمولاً روی صندلی می نشستند (حتی در مجالس تعزیۀ ساده و فقیران روی سکو یا زمین می نشستند) اما چون همۀ آنان فرمانده و امیر و اریکه نشین بودند، گفتنی است که امیران و سرداران مخالفی چون ابن سعد در صف کربلا تختی نداشتند، همچنین برای کسانی چون هارون و مأمون و ابن زیاد نیز در بسیاری از تکایا و میدانهای تعزیه خوانی تخت و بارگاهی ساخته نمی شد و آنان معمولاً روی صندلی می نشستند (حتی در مجالس تعزیۀ ساده و فقیران روی سکو یا زمین می نشستند) اما چون همۀ آنان فرمانده و امیر و اریکه نشین بودند، براساس شهرت و قاعدۀ «تغلیب» همه را «تخت خوان» می گفتند. طرز خواندن تخت خوان با شمرخوان و اشقیای دیگر تفاوت چندانی نداشت. همۀ آنان با فریاد و بدون آهنگ و آواز اشعار را ادا می کردند، لیکن تخت خوانهای آزموده و مجرب به سبب مقام و منزلتی که داشتند، رفتار و حرکاتشان سنگین تر و متین تر از شمرخوان و اشقیاخوانان دیگر بود. اینان کلام را کمی آهنگ دار و شمرده و ممتد، و به اصطلاح «امیرانه»، ادا می کردند و کمتر مانند شمر خشونت و سبک سری و تندخویی از خود نشان می دادند.

3-2-2-4 – مخالف خوانان دیگر
شبیه اشقیای دیگری چون عمر و بن حجاج و… را به طور کلی «مخالف خوان» نامیده اند. این دسته از تعزیه خوانان در تعزیه نقشهای درجه دوم داشتند، مکالماتشان کوتاه بود و معمولاً بیش از چند بیت شعر نمی خواندند. در انتخاب این شبیه ها به میزان سواد یا ویژگیهای صوری و هنری آنها دقت و توجه چندان نمی کردند.
در برخی از تعزیه ها که این شخصیتهای منفی نقش درجه اول داشتند، از اشقیاخوانان نسبتاً ورزیده استفاده می کردند. در این گونه تعزیه ها این نقش را همان شمرخوان مشهور تعزیه ها اجرا می کرد. مثلاً در تعزیۀ «شهادت طفلان مسلم»، شمرخوان تعزیه، شبیه «حارث» می شد.
4-2-2-4 – عرب یا سپاه اشقیا
دستۀ دیگری از اشقیا که شبیه سپاه مخالف می شدند و نقش نبستاً مؤثری در تعزیه ها داشتند، به اصطلاح تعزيه‌گردانان قدیم «عرب» نامیده می شدند. عربها در تعزیه ها اشعار نمی خواندند و گفت و شنودی نداشتند و شبیه صامت یا خاموش تعزیه بودند. نقش دستۀ عرب در تعزیه های شهادت یا حماسی و جنگی بسیار مهم بود. اگر تعزیه ها در تکایای بزرگ یا میدانها برگزار می شد، معمولاً به تعداد این افراد می افزودند تا تعزیه شور و هیجان بیشتری داشته باشد. عربها مسلح بودند، و جنگ افزارهایشان چوب و چماقهای بلند نیزه مانند از بید و سپیدار و صنوبر و امثال آن بودند. برخی از آنها شمشیر و سپر و نیزه هم داشتند.
اگرچه چوبها، به جای سلاح و نیزه به کار می رفتند، لیکن نماد و نشانه ای هم از نیزه بود و هم از نیزه دار. تعزیه خوانان، برای نمودن این صحنه های جنگ و ستیز در تعزیه ها، تمرينهای فراوانی کرده بودند، شهادت خوانها و امام خوانان ورزیده و پرسابقه می کوشیدند تا در نبرد با سپاه اشقیا با یک ضربت شمشیر چوبهای سپاه عرب را قطع کنند، تا این که به حرکات نمایشی جنگ و ستیز جنبۀ جدی بدهند.
در سالهای اخیر که تعزیه خوانی از میدانها و تکیه ها به مکانها و حسینیه های کوچک و قهوه خانه ها و تماشاخانه ها کشانده شده، در نمادی بودن تعزیه و مقایسۀ آن با «تئآتر فقیر و بی چیز» افراط شده است، این بخش از جنبه های درامی و پرهیجان و واقع نمای تعزیه نیز به دست فراموشی سپرده شد.
اگرچه افزایش تعداد عرب و سیاهی لشکر در تعزیه های حماسی و رزمی، و ابداع و اجرای جنگهای عمومی به جای جنگهای تن به تن، بیشتر از دورۀ ناصرالدین شاه به بعد در تعزیه ها باب شد، با این همه استفاده از سیاهی لشکر و نمایش جنگ و ستیز در تعزیه خوانیهای قبل از دورۀ ناصری نیز کم و بیش معمول بوده است.

3-2-4 – نسخه خوانان
نسخه خوانان در غالب گروههاي ذيل مورد بررسي قرار مي گيرد:
1-3-2-4 – اشخاص ميانه حال
در گزینش شبیه برای شخصیتهای میانه حال تعزیه، مانند حوریان، جنیان، عرب و امثال آن نیز چندان دقیق و سختگیر نبودند و از تعزیه خوانان درجۀ دوم استفاده می کردند. لیکن برای نقشهایی چون حوریان و فرشتگان تا اندازه ای به کیفیت صدا اهمیت می دادند و کسانی را برای این گونه نقشها بر می گزیدند که صدایی نسبتاً زیر و زنگ دار داشته باشند. همچنین، نقش فرنگی را به هر کسی نمی دادند. شبیه فرنگی می بایست ظاهر و رفتار و حرکاتش تا حدی فرنگی مآبانه باشد. مهم تر از همه، خواندن آواز در گوشه ها و مایه های خاص و معینی از موسیقی در این نقش، کار هر تعزیه خوانی نبود.

2-3-2-4 – حوریان
کسانی که در تعزیه ها نقش حوریان بهشتی را بر عهده داشتند اغلب از پسران جوان و نوجوان بودند. این شبیه ها گرد توری آبی رنگ یا گل بهی یا صورتی بر چهره می بستند، تا زیبایی و لطافت و نیز پوشیدگی و روحانیت خود را نشان دهند. بیشتر حوریان در شمار تعزیه خوانان صامت بودند و نمی خواندند، مگر سردستۀ آنان که در مواقع لزوم یک یا چند بیت شعر می خواندند، یا با اشخاص دیگر تعزیه گفت و گو می کرد. در برخی از تعزیه ها، حوریان به صحنه نمی آمدند، بلکه از راه دور (مانند سروش) می خواندند. تعداد حوریان در مجالس تعزیه متفاوت بود. در برخی تعزیه ها، مانند تعزیۀ «سیرکردن آدم و حوا در بهشت»، یا «صحرای محشر» از حوریان بیشتری استفاده می کردند و در بعضی دیگر مانند تعزیۀ «وفات حضرت زهرا» تعداد آنها از سه، چهار تن بیشتر نبود.
3-3-2-4 – فرشتگان
کسانی که شبیه فرشتگان یا ملائکه را در می آوردند، از لحاظ نقش و مقام و موقعیت به دو دسته تقسیم می شدند: نخست فرشتگان مقرب و مشهور، مانند جبرئيل، میکائیل، عزرائیل و اسرافیل؛ دوم، فرشتگان دیگر.
فرشتگان معروف و مقرب، معمولاً از مردان میانسال انتخاب می شدند. گردتوری بر چهره می آویختند، و برای این که از ملائکه یا فرشتگان دستۀ دوم تا اندازه ای متمایز باشند، اغلب قبای آبی رنگ که نشانه و نماد آسمانی بودن است، می پوشیدند. گاهی شبیه جبرئیل یا میکائیل عبایی هم بر دوش می افکندند که نشان دهندۀ وقار و متانت و تشخص آنان باشد.
نقش فرشتگان دستۀ دوم را معمولاً جوانان بر عهده داشتند و مانند حوریان گردتوری بر چهره می افکندند. در برخی از تکیه ها، به خصوص تکیۀ دولت، فرشتگان گرد پولک دار به صورت می زدند تا از حوریان متمایز باشند. این دسته از شبیه فرشتگان، مانند اغلب حوریان، معمولاً آواز نمی خواندند و فقط با سردستۀ فرشتگان (ملائکه) همراه بودند. خواندن اشعار با آواز و گفت و شنود کار سردستۀ فرشتگان، یعنی ملائکۀ مشهور و مقرب شود.
4-3-2-4 – سروش یا هاتف
در بسیاری از تعزیه ها کسانی با عنوان «سروش» یا «هاتف غیبی» نقشی داشتند و از راه دور می خواندند، کسی که این نقش را بر عهده داشت، معمولاً همان جبرئیل خوان تعزیه ها بود که بسیاری از مردم و تماشاگران نیز او را جبرئیل می پنداشتند، یا به آن نام می نامیدند. حال آن که، او سروش بود و جبرئیل در تعزیه ها فقط بر پیامبر یا امام نازل می شده است.
5-3-2-4 – جبرئیل
در تعزیه ها مشهورترین و شناخته ترین فرشتگان و ملائکه، جبرئیل بود و در بیشتر تعزیه ها، حتی تعزیه های گوشه و فرعی، نقش حساس و مهمی داشت و در نسخه های تعزیه های قدیم، به خصوص در نسخه های مربوط به شهادت امام، حضور جبرئیل یا سروش در صحنه ها بیش از حد تکرار می شد. این کار تا اندازه ای از مقام و منزلت جبرئیل و امام و نیز ارزش و اعتبار مذهبی ـ نمایشی تعزیه می کاست. رفته رفته تعزیه گردانان در نتیجۀ تجربه و آگاهی به دقایق و ظرایف نمایشی، شاید هم به سبب تذکار برخی از علمای روشن بین مذهبی، به عیب تکرار آمدن جبرئیل به صحنه ها پی بردند و نقش او را به مواقع معین و خاصی محدود کردند.
کسانی که شبیه جبرئیل یا سروش می شدند، معمولاً صدایی زیر و رسا و زنگ دار داشتند، و در گوشه ها و مایه های معینی می خواندند. به هنگام خواندن اشعار، قافیه ها و کلمات پایان ابیات شعر را می کشیدند، تا زنگ آهنگ صدایشان حالت ندا و صلا یا وحی را بهتر مجسم کند.
چگونگی نزول یا فرود جبرئیل. نزول یا فرود جبرئیل به زمین یعنی صحنۀ تعزیه به صورتها و طریقه های مختلف بود:
در تعزیه های تکایای عمومی و در تعزیه هایی که در میدانها و محله ها برگزار می کردند، شبیه جبرئیل از پشت صحنه یا دالان تکیه ناگهان آشکار می شد و شتابان به سوی صحنه می دوید و در حال حرکت وحی یا خبر را اعلام می کرد. گاهی نیز پس از چند لحظه به این سو و آن سو رفتن، در جای بلندی می ایستاد و خبر را ابلاغ می کرد. مثلاً، هنگامی که جبرئیل می خواست با اولیا خوانان گفت وگو کند، از پشت صحنه با شتاب به وسط صحنه می آمد، و موقر و مؤدب و آرام در حضور اولیاخوان طرف گفت وگو می ایستاد و تعظیم می کرد و با وی به گفت وگو می پرداخت.
وقتی که جبرئیل در نقش سروش یا هاتف غیبی بود، معمولاً در پشت بام تکیه یا یکی از تالارهای طبقۀ فوقانی آن، یا در پشت جمعیت میدان، به گونه ای می ایستاد که حتی الامکان دیده نشود و از آنجا ندا در می داد. بدین سان شبیه سروش، وحی و الهام یا ندای غیبی را از راه دور و عالم غیب مجسم می کرد.
طریق و صورت فرود و نزول ساده و معمول جبرئیل را بعدها در تکیۀ دولت و برخی از تکیه های بزرگ اعیانی تغییر دادند و شیوه های تازه ای در فرود جبرئیل به کار گرفتند. یکی از شیوه ها این بود که شبیه جبرئیل را که تاج و لباس پرداری هم بر تن داشت، با طنابی که به دستگاه قرقره یا منجنیقی متصل بود، از پشت بام تکیه فرود می آوردند تا نزول او را از آسمان بهتر مجسم کنند. شبیه عزرائیل، به سبب شخصیت ویژه و نقش خاصش، عبایی پشمین سیاه یا سرخ بر دوش می انداخت و نقابی سیاه بر چهره می بست و به صحنه می آمد. شبیه عزرائیل عموماً رفتاری متین و سنگین داشت و آرام در صحنه حرکت می کرد.
عزرائیل غالباً در تعزیه هایی که یکی از اولیا به مرگ طبیعی در می گذشت (مانند وفات پیغمبر (ص) و وفات فاطمه زهرا سلام الله عليها) حاضر می شد. در این تعزیه ها، عزرائیل پس از تعظیم و تکریم و گفت و گوی کوتاهی با اولیا، اجازه می خواست که قبض روحشان کند. برای تجسم قبض روح معمولاً چیز خوشبویی نظیر سیب یا گل به آنان می داد، تا با بو کردن آن روحشان به عالم ملکوت پرواز کند. شبیه عزرائیل برخلاف شبیه جبرئیل آواز نمی خواند، بلکه اشعار را شمرده و آرام و اندکی آهنگین و با هیمنه ادا می کرد. ادای اشعار چنان بود که هم ادب و احترام عزرائیل را به اولیا، و هم وقار و هیبت و ترس و مرگ آفرینی او را نشان می داد.
6-3-2-4 – فرنگیان
شبیه مسیحیان فرنگی و یهودیان و امثال ایشان، عموماً از اشخاص میانه حال و بی طرف تعزیه بودند، و چون در تعزیه ها برخلاف دو گروه اولیا و اشقیا، نقش چندان مهم و مؤثری نداشتند، از

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره امام حسین (ع)، امام حسین، کودکان و نوجوانان، کودکان و نوجوان Next Entries دانلود پایان نامه درباره کاروانسرا، ناصرالدین شاه، مراسم مذهبی، فضاهای باز