دانلود پایان نامه درباره مینوی خرد، دین زرتشتی، اهورامزدا، دانش و آگاهی

دانلود پایان نامه ارشد

همواره مهد خرد و خردورزی بوده است. برای اثبات این مدعا نیاز به جد و جهدی فراوان نیست. تنها کافی است نظری کوتاه به فرهنگ مردمان ایران زمین داشته باشیم تا منزلت خرد را در این مرز و بوم دریابیم. در اسطورههای اقوام مختلف میتوان نام خدایانی را یافت که به عنوان خدای خرد شناخته می گردند. آتنا در سنت یونانی، مینروا در سنت رومی، توث در مصر و نبو در سنت بین النهرینی همگی از خدایان خرد بودهاند. شایان ذکر است که در تمام این موارد هیچگاه این خدایان در ردیف بالاترین خدایان قرار نگرفتهاند211 و همواره جزو خدایان رده های پایین تر محسوب می شده اند. در ایران نیز اهورهمزدا نماینده خرد بوده است. او سرور دانایی است که بر خلاف
اسطورههای اقوام دیگر، در ردیف اول خدایان جای دارد. از این رو خرد در دین زرتشتی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. در گاهان اهورامزدا بخشنده خرد معرفی شده است که از منش خویش به آدمیان خرد را ارزانی میدارد.212 اهورا مزدا خلقتش بر اساس خرد است213 و زرتشت از او درخواست می کند که آدمیان را قادر سازد که آموزش خرد را در پیش گیرند.214 در یشتها هم عنوان شده است که اهورامزدا در وصف خود چنین می گوید:
منم سرچشمۀ دانش و آگاهی .. منم خرد….منم خردمند، منم دانایی، منم دانا.215
اندرزهای پهلوی سرشار از ستایش خرد است. در این اندرزها خرد با برخی کلمات همچون معرفت، دانایی، فرزانگی و از این دست واژگان قرابت معنایی دارد و در اندرزها نیز به صورت بسیار زیادی کاربرد دارد. خرد از اهمیت فوق العادهای در فهم نظام اخلاقی زرتشتی برخوردار است و ستایش آن بالاترین ستایش قلمداد شده است. این اندرزها راه رسیدن به کامروایی را در خرد میبینند. به عنوان نمونه در کتاب ششم دینکرد ما با انبوهی از تکریم خرد مواجه هستیم و همین خرد بخشی از یک نظام بینقص دینی قلمداد شده است.216
در دین زرتشتی خرد به اورمزد نسبت داده شده است. موضوعی که انعکاس پر رنگ آن را میتوان در ادبیات فارسیمیانه یافت. اورمزد خرد محض و عقل سلیم است. او همه موجودات با کمک خیم خود میآفریند و به کمک خرد خود نگاه میدارد217 در خلقت انسانی نیز اورمزد در ابتدا مشی و مشیانه را بنا بر عقل سلیم میآفریند و تمام کارها را نیز با عقل سلیم به یاری میگیرد.218 او همچنین به وسیله خردِ همه آگاه خود، از نقشههای شوم اهریمنان اطلاع دارد.219
اهمیت خرد در فضای زرتشتی تا بدانجاست که زرتشتیان به فراگیری حکمت از مینوی خرد سوق داده شدهاند. مینوی خرد یکی از کتابهای بسیار مهم پهلوی است و حاوی پرسشهای شخصی به نام دانا از مینوی خرد است. در مقدمۀ این کتاب آمده است که دانا در طلب بدست آوردن بهترین چیز بر میآید و پس از رنج بسیار، سرانجام از دستوران و دانایان دین میپرسد:
برای نگهداری تن و نجات روان چه چیز بهتر و برتر است و آنان بنابر آنچه در [دین] معلوم شده است [گفتند] که از همۀ نیکیهایی که به مردمان میرسد خرد بهتر است. زیرا گیتی را به [نیروی] خرد میتوان اداره کرد و مینو را هم به نیروی خرد میتوان از آنِ خود کرد. این نیز پیداست که اورمزد این آفریدگان در گیتی را به خرد غریزی آفریده است. و اداره مینو و گیتی به خرد است.220
مقدمۀ این متن پهلوی از اهمیّت فوقالعادۀ خرد خبر میدهد که از مسائلی دقیق پرده بر میدارد. به عنوان نمونه شرط دیدار با مینوی خرد دانایی قبلی و کسب علم و حکمتورزی است. نام دانا و سفر او به سرزمینهای گوناگون و زانو زدن در محضر دستوران و نیکان، جملگی بر این موضوع دلالت دارند. همچنین برای تحقق چنین شرطی، شخص میباید نسبت به تأمل در نفس و شناخت آن کوشایی نشان دهد؛ همانطور که دانا پس از کوشش بسیار و به جان خریدن مشکلات بار سفر را بسته و به سرزمینهای مختلف سفر مینماید تا حقیقت را دریابد. سرانجام حقیقت در لباسی به نام مینوی خرد بر او ظاهر میگردد.221
از آنجا که خرد از جایگاه ستبری در دین زرتشتی دارد، در مینوی خرد، فصلی به چیستی و چگونگی خرد اختصاص یافته که هر چند کمی طولانی است اما چون در موضوع خرد نسبت به دیگر اندرزها از جامعیت بیشتری برخوردار است؛ آوردن آن در اینجا، فهمی بهتر از موضوع خرد را به ما پیشکش مینماید.
پرسید دانا از مینوی خرد که چرا بند دانش و کاردانی مینو و گیتی هر دو به تو پیوسته است؟
مینوی خرد پاسخ داد که به این علت که از نخست من که «خرد غریزی» هستم از مینوها و گیتیها با اورمزد بودم و آفریدگار اورمزد، ایزدانِ آفریده در مینو و گیتی و دیگر آفریدگان را به نیرو و قدرت و دانایی و کاردانی «آسن خرد» (خرد غریزی) آفرید و خلق کرد و نگاه می دارد و اداره میکند و در سر فرشگرد اهرمن و فرزندانش را به نیروی خرد بیشتر میتوان نابود کرد و از میان برد و سوشیانس با کیخسرو و آنان که رستاخیز و تن پسین کنند به سبب نیرو و یاری خرد [این کار را بهتر] میتوانند انجام دهند.
دانش و کاردانی گیتی و فرهنگ و آموزش در هر پیشه و همۀ ترتیبات امور مردم روزگار به خرد باشد و روان پارسایان به سبب نیرو و نگهبانی خرد بیشتر به رهایی از دوزخ میرسند و به بهشت و گرودمان (عرش اعلی ، بهشت) میآیند. و مردمان در گیتی زندگی خوب و شادی و نیکنامی و همۀ نیکیها را به نیروی خرد میتوانند خواست.
و نگاه داشتن و نشاندن تخم مردمان و ستوران و گاوان و گوسفندان و هر آفریدۀ دیگر اورمزد خدا در شکم به گونهای که از گرسنگی و تشنگی نمیرند و ایجاد خوراک برای آنان در شکم و تقسیم و رشد اندامها به سبب …(؟) و پر نیرویی و زور خرد بیشتر انجام میگیرد.
و استقرار زمین و آمیزش آب در زمین و رویش و نموّ گیاهان و رنگهای گونهگون و بوی و مزه و خوشی هر چیزی بیشتر به خرد مقدّر و ساخته شده است. و استقرار البرز پیرامون جهان و پیدایی زمین مشتمل بر هفت کشور (اقلیم) و آسمان و حرکت خورشید و ماه و دوازده اختران زبر کوه البرز و شش گاهِ گاهانبار و پنج گاهِ فروردیگان و بهشت که در جای اندیشۀ نیک و گفتار نیک و کردار نیک و برترین گَرزمان دارنده همۀ خوشیها قرار دارد، و پل چینود که گذر مینوها و گیتیهاست، به نیروی خرد ساخته و مقدر شده است.
و ابر آبگینه (مانند) که آب را از دریا میگیرد و در فضا میراند و به پیمانه، سرشک، به زمین میبیزد و دانستن آفریدگان اورمزد و چگونگی بهشت و دوزخ و لطف اورمزد و امشاسپندان و ایزدان دیگر بر آفریدگان خویش و آسیب رسانی و مرگ آوری اهریمن و دیوان بر آفریدگانِ اورمزد (همه را ) به نیروی خرد بیشتر میتوان دانست. و گفتار بهدین مزدیسنان و تعلیمات مینوان، شکستن کالبد گیتی (=مادی) دیوان و ناپدید کردن آنان از نظر مردمان و نیز ستیز و کارزار ایرانیان با نا ایرانیان و زدن اهریمن و دیوان را به نیروی خرد میتوان کرد و نیز آب نهانی در زیر زمین را به دیدار خورشید آوردن و کشت و ورز و آبادانی و سود و آسایش و خوشی مردمان و ستوران و گاوان . گوسفندان به کار بستن، به نیروی خرد ممکن است. و شناختن درد و بیماری مردمان و ستوران و گاوان و گوسفندان و جانوران دیگر و دارو و درمان و تندرستی و آسیش آنان بردن، به نیروی خرد بیشتر ممکن است انجام گیرد.
و هر انسانی که از خرد بهرهوری بیشتری دارد، بهرهاش از بهشت بیشتر است. و نیز گشتاسب و زرتشت و گیومرث و دیگر کسانی که بهرهشان از بهشت بیشتر است به سبب آن است که خرد به آنان بیشتر رسیده است و جم و فریدون و کاووس و سروران دیگری که از ایزدان نیرو و قدرت یافتند – همانگونه که گشتاسپ و سروران دیگر از دین بهره وری داشتند- و نیامدنشان به بهشت و نیز این که نسبت به خدای خویش ناسپاس شدند، به سبب این بود که خرد به آنان کم رسیده بود.
و نیز اهریمن و دیوان مردی را بیشتر میفریبند و به دوزخ میکشند که از نظر خرد درویشتر و از نظر خیم سبکتر است. و پیداست کسی که از نظر خیم و خوی و رفتار نیک است باید از خرد سپاسگذار باشد. چه پیداست که اهرمن به زرتشت گفت که اگر از این بهدین مزدیسنان باز ایستی، آنگاه تو را هزار سال سلطنت گیتی دهم همچنان که به وَذَغان فرمانروا ضحاک دادم. زرتشت به سبب پر خردی و خیم و رفتار نیکو [به آن سخن] گوش فرا نداد و به آن فریب گنّامینوی (اهریمن) ملعون فریفته و گمراه نشد. و به اهریمن گفت که میشکنم، نابود میکنم و سرنگون میکنم تو را و کالبد شما دیوان و دروجان و جادوگران و پریان را با هوم و بَرسُم و با دین راستی بِه (بهدین) که آفریدگار اورمزد به من آموخت. اهریمن چون آن سخن شنید مبهوت و مغلوب شد و به دوزخ دوید و زمان درازی مبهوت بر جای ماند.
این نیز پیداست که اورمزد هنگامی که اهریمن را با همه آفریدگانش بر سر پیمان آورده بود، پس با همۀ ایزدان و امشاسپندان انجمن کرد و از خرد خویش سپاس گزاری کرد و [سپاس] بر زبان آورد.
این نیز پیداست که در مدت نه هزار سال تا [زمان] فرشکرد و رستاخیز و تن پسین، همۀ آفریدگان را خرد نگاه میدارد و اداره میکند.
این نیز پیداست که مرد نادان بدخیم اگر هم بسیار به احترام و توانگری و قدرت برسد، با این همه نباید برای آن نیکی و قدرت بدو احترام گذارد»222
تمامی آنچه در بالا آمد ناظر به وجود و یا عدم خرد در جهان خارج است. اما همانگونه که از این سخنان بر میآید، خرد اولین مخلوق اورمزد است. این سخن مشابه آن روایتی است که در آن آمده: اولین چیزی که خداوند خلق نمود عقل بود.223 اورمزد عالم را با خرد خویش خلق میکند و با خرد است که دیوان و اهریمنان از بین خواهند رفت. و اتفاقاً این وظیفه – وظیفه از بین بردن اهریمن- بر دوش انسان نهاده شده است، پس اورمزد باید او را به چنین سلاحی مجهز سازد. خرد به انسان کمک میکند تا خوب و بد را بشناسد و راه کرفه را پیش گرفته و از بدی بپرهیزد. خرد هدیۀ خداوند به انسان است که آنها را وا میدارد تا برای رشد خود سعی کنند که هرچه بیشتر دانش و معرفت بیاموزند. از این رو دین زرتشت، دو خرد را برای انسان به تصویر میکشد؛ یکی آسنخرد و دیگری گوشانسرود خرد. بسیاری از محققان آسنخرد را به خرد غریزی و یا فطری تعریف نمودهاند و در مقابل نیز گوشانسرود خرد را خرد اکتسابی دانستهاند. به هر میزان که گوشانسرود خرد رو به سوی آسنخرد کند، آبادانی و شهریای به کام و به وهومنه نزدیکتر گردد و به همان میزان نیز رامش بر بیم مسلط خواهد گردید224 اما این که وظایف این دو چگونهاند برخی متون اندرزی شرحی مختصر از خویشکاریهای این دو را بیان میدارند:
U-CAN EN-?z a’oN dACT kU Narih Ud mAdagih was EwENag. EN-?z Narih Ud madagih asT AsN-xrad Ud goCOsrud-xrad. c? goCosrud-xrad pad Narih gAh kard EsTEd Ud AsN-xrad pad mAdagih gAh kard EsTEd. Ud AsN-xrad aNdar TaN-E harw caNd asT, Ud harw c? dANihEd pad AsN-xrad dANIhEd, Ud k? goCosrud-xrad abar N? rasEd Eg cIC-?z N? dANEd, Ud ka abar mad pas aNd caNd dANIhEd pad xEm Ud AsN-xrad dANihEd. Ud AsN-xrad k? goCosrud-xrad abAg NEsT EdoN ?z c?’oN mAdag k? gUCN abAg NEsT Ud abUsTaN N? bawEd Ud bar N? dahEd. Ud hAN k? gUCN N? padirEd, c? mAdag k? gUCN N? padirEd bar a’oN N? dahEd c?’oN ka pad bUN gUCN NEsT.
ایشان این نیز اینگونه گفتند که در نرینگی و مادینگی به آیینهای بسیار [است] و این آسنخرد و گوشانسرود خرد نیز [به سان] هر نیکی و مادینگی است؛ چه گوشانسرود خرد به سان نرینگی کرده شده است و آسنخرد به سان مادینگی کرده شده است، و آسنخرد اندر تن است و هرچه دانسته شود از راه آسنخرد دانسته شود و کسی به گوشانسرود خرد نرسد، پس چیزی نداند و هرچند بداند؛ از طریق خیم و آسنخرد که با گوشانسرود خرد [همراه] نباشد چونان زنی است که با او مردی نیست پس آبستن نشود و بَر ندهد و آن که آسنخرد [در او] کامل نیست به زنی ماننده است که مرد نپذیرد، آن چنان بَر ندهد».225
یا در یادگار بزگمهر آمده است:
دادار هرمزد برای بازداشتن آن چند دروج [و نیز] برای یاری مردمان چند چیز نگاهدار مینو آفرید، آسنخرد (= خرد فطری) و گوشسرود خرد (= خرد اکتسابی) و خیم و امید و خرسندی و دین و همپرسگی دانا.
خویشکاری یکایک این مینو[ان] چیست؟
خویشکاری آسنخرد

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره آموزش و پرورش، تعلیم و تربیت، طبقه اجتماعی، ایران باستان Next Entries دانلود پایان نامه درباره اندرزنامه، متون پهلوی، اندیشه مزدیسنا، جهان مادی