دانلود پایان نامه درباره مفصل بندی، تحلیل گفتمان، ایدئولوژی، زبان شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

بسیاردارد اما افق دید آن محدود است ومتخصصان را چنان درگیر کمیت می کند که ازپرداختن به کیفیت متون درسی باز می مانند.
درمیان کارهایی که جامعه شناسان دراین زمینه انجام داده اند کارمحمد رضایی کاری است که شایان توجه است .او با نگاهی انتقادی به تحلیل نظام آموزش وپرورش واهداف ایدئولوژیک آن پرداخته است ودرکارش علاوه بر استفاده ازنظریه هایی چون گرامشی وآلتوسر ازلاکلا وموفه،نظریه اصلی در پژوهش حاضر،نیز بهره برده است وبه نتایج درخور توجهی دست یافته است:اینکه صرف ایدئولوژیک بودن نظام آموزش وپرورش تضمین کننده موفقیت آن نیست .درواقع ،تلاش ایدئولوژیک برای مرجع سازی معانی خاص فقط یک برهه ازمدار تولید ومصرف احتمالی پیام های ایدئولوژیک است وچه بسا مصرف پیام به گونه ای متفاوت با خواست تولید کنندگان آن صورت گیرد.درمقاله ای دیگرکه متعلق به فرید منصوری ،او با استفاده ازنظریه گرامشی وتحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به بررسی متون کتب درسی پرداخته است .گرچه این کارنقاط ضعف بسیارچون :پراکندگی مطالب،عدم پایبندی به روش فرکلاف درخلال انجام پروژه ونزدیک شدن این کار در بسیاری ازموارد به حوزه علوم تربیتی ونگاه کمی آن حوزه ، با این حال برای شروع ،قابل توجه است.
باتوجه به مطالب فوق الذکراین پژوهش قصد دارد باروشی کیفی وبا ترکیب نظریه گفتمانی لاکلا وموفه وروش انتقادی فرکلاف به بررسی متون کتب درسی بپردازد . با استفاده ازظرفیتها واصول حاکم برنظریه گفتمان لاکلاوموفه وروش انتقادی فرکلاف می توان بطور عمیق به بررسی متون کتب درسی پرداخت ومعانی نهفته درخلال این متون دررابطه با آزادی راتشخیص داد. این کاردرنوع خود بدیع است .هیچ پژوهشی تاکنون باترکیب نظریه وروش مذکور به واکاوی مفاهیم درخلال متون کتب درسی نپرداخته است. ازدیگرسو هیچ یک ازحوزه های فعال درزمینه تحلیل کتب درسی تاکنون به بررسی مفهوم آزادی دراین متون مبادرت نورزیده اند. این پژوهش سعی دارد بدور از جهت گیری ایدئولوژیکی به بررسی دقیق گفتمان های حاکم برکتب درسی بپردازد.برای پرهیز از نگاه کمی ومعایب ذکرشده برای آن در این کار از روش فرکلاف استفاده می شود .در روش کیفی فرکلاف ، متون بانگاهی انتقادی مورد تحلیل قرار می گیرند. ولایه های مختلف متن واکاوی وبررسی دقیق می شود تا اهداف مورد نظرنویسندگان متن که نه به صورت عریان بلکه در لفافه وبه صورت پنهان در متن گنجانده شده مشخص وبه چالش کشیده شود ودر این راستا مخاطب از رمز وراز مستتر درلابلای متن برای رسیدن به اهدافی خاص آگاه شود.
2-2-1 .نظریه گفتمان5
نظریه گفتمان در سال های اخیر در حوزه های مختلف علوم انسانی کاربرد وسیعی یافته است. شاید مهم ترین دلیل رشد این نظریه نارضایتی از پوزیتویسم،بخصوص در رشته هایی چون علوم اجتماعی و سیاسی است (حسینی زاده، 1383 : 182 ).این نظریه از علوم تعبیری چون هرمنوتیک ، پدیدار شناسی،ساخت گرایی و شالوده شکنی الهام می گیرد. (هوارت،156:1377 ).سوسور زبان شناس سوئیسی با طرح ساختارهای زبانی ، نخستین گام ها را در ایجاد نظریه گفتمان برداشت. از این روی می توان گفت که نظریه های گفتمان ریشه در نظریات سوسور در زبان شناسی دارد (حقیقت 457:1385 ). که به مرور تحول یافت و به حوزه ی علوم اجتماعی وارد شد .سیر تحول تحلیل گفتمان در زبان شناسی را می توان به ترتیب در قالب تحلیل گفتمان ساختارگرا ، نقش گرا و تحلیل گفتمان انتقادی خلاصه کرد (سلطانی ، 1383: 155 ).دغدغه اصلی در نظریه گفتمان آن است که مردم در جوامع گوناگون چه شناخت و تعریفی از خود دارند و به تبع این تعریف و شناخت الگوی رفتاری آن ها چیست ؟ (مارش و استوگر،207:1378 ).جهان محصول گفتمان هاست . البته این نظریه وجود واقعیت را نفی نمی کند اما معتقد است که اشیاء و پدیده ها تنها از طریق گفتمان معنا دار گردیده ، قابلیت فهم و شناخت پیدا می کنند در عین حال ، دامنه گفتمان فقط به معنا بخشی محدود نمی شود ، بلکه هر یک از دریافت ها ، سلسله اعمال خاص را ایجاب می کنند و پیامد های خاص اجتماعی را به دنبال دارند. گفتمان ها به واقعیت معنا می دهند و جهان اجتماعی در نتیجه همین فرایند معنا بخشی ساخته می شوند و تغییر می کند. هویت ها و روابط اجتماعی نیز محصول زبان و گفتمان ها هستند و تغییر در گفتمان ، تغییر در جهان اجتماعی را به همراه خواهد داشت. مخاصمات گفتمانی به تغییر و باز تولید واقعیت اجتماعی منجر می شود (کسرایی، 341:1388-340 ).ویژگی منحصر به فرد تحلیل گفتمانی به قول میشل فوکو آن است که ماهیت امور مورد بررسی از پیش تعیین نمی شود ؛ بلکه توام با همان صورت بندی های گفتمانی پا به عرصه ی حیات می گذارد که امکان صحبت درباره ی آن ها را فراهم آورده اند ( تاجیک،16:1379 ).بدین ترتیب تحلیل گفتمانی با اجتناب از پیش داوری مانند ساختار گرایی و نفی نگرش تک بعدی همچون اراده گرایی ، می کوشند با ایجاد رابطه متقابل میان متن و زمینه6 به فهمی روشن و کامل تر از واقعیت دست یابد و این نظریه اگر چه هر گونه کلیت و تمامیت از سر تردید می نگرداما عناصر مجزا را صرفا در روابطشان با یکدیگر به تحلیل می کشد . گر چه به علت سیاست گفتمان ها در بستر اجتماعی ، تفکیک شفاف میان متن و زمینه در بسیاری از موارد امکان پذیر نیست .نظریه گفتمانی که در این جا از آن صحبت خواهد شد توسط دو زن و شوهر نام های ارنستو لاکلا و شنتال موفه در دانشگاه اکسس انگلیس در سال 1985 در کتاب هژمونی و استراتژی سوسیالیستی: به سوی رادیکال دموکراسی مطرح شده است .این دو متفکر نقطه عزیمت تئوریک خویش را نه بر بستر یا حوزه ی مشخص و واحد بلکه بر شماری از جریان های نظری و فلسفی نظیر :واسازی، دریدا ،تبار شناسی و دیرینه شناسی فوکو ، روان کاوی لاکان ، پدیدار شناسی هوسرل و هایدگر ، پراگماتیسم رورتی ، زبان شناسی و نشانه شناسی مدرن (سوسور ، بارتز و….) رهیافت فرا تحلیلی ویتگنشتاین و هژمونی گرامشی بنا نهادند . آنچه این گرایشات گوناگون فکری-معرفتی را به صورت یک پیکره همگون و سازواره جلوه گرمی سازد ، مفصل بندی نامیده می شود (تاجیک ، 20:1379 ).
2-2-2 .نظریه گفتمان لاکلا وموفه
نظریه ارنستو لاکلا و شنتال موفه ، ریشه در دو سنت نظری ساختار گرا یعنی مارکسیسم و زبان شناسی سوسوری دارد. مارکسیسم مبنای اندیشه ی اجتماعی این نظریه را فراهم می آورد و زبان شناسی ساختار گرا سوسور ، نظریه معنایی مورد نیاز این دیدگاه را در اختیارشان قرار می دهد (کسرایی ، 341:87). آن ها با در هم آمیختن این دو دیدگاه به نظریه ای پسا ساخت گرایانه دست یافتند که مطابق آن کل حوزه اجتماع به مثابه ی شبکه ای از فرایندهای متفاوت دریافته می شود که در آن معنی تولید می شود (سلطانی ، 4:1384).
مفاهیم و مولفه های نظریه گفتمان لاکلا موفه :
نظریه لاکلا و موفه در زمینه گفتمان را می توان کاربردی ترین نظریات این حوزه دانست (آنچه تحلیل گفتمانی لاکلا وموفه را از سایر نظریه های گفتمانی متمایز می کند تسری گفتمان از حوزه فرهنگ و فلسفه به جامعه و سیاست است)(حسینی زاده، 194:1383). معرفی این نظریه مستلزم بیان مفاهیم کلیدی و سازنده ی آن است این مفاهیم ابزاری در اختیار محقق قرار می دهد که به خوبی بتواند روابط درون گفتمان و برون گفتمانی ِگفتمان های حاکم بر جوامع را بشناسد و اجزای مختلف پدیده های اجتماعی را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد این مفاهیم به صورت زنجیره وار با یکدیگر مرتبط اند و برخی از مفاهیم اصلی چند مفاهیم دیگر را در بر می گیرند در ادامه این مفاهیم تشریح خواهند شد.
مفصل بندی7:
مفصل بندی ، کنشی است که میان عناصر مختلف مانند مفاهیم ، نماد ها ، رفتار ها و… چنان رابطه ای ایجاد می کند که هویت اولیه آن ها دگرگون شده ، هویتی جدید می یابند. از این رو هویت یک گفتمان ، در اثر رابطه ای که از طریق عمل مفصل بندی میان عناصر گوناگون به وجود می آید شکل می گیرد ( تاجیک 46:1379) .در واقع گفتمان پیکره نظامندی است که از مفصل بندی عناصر و مفاهیم مرتبط حاصل می شود و مجموعه ای از واژگان را در بر می گیرد که به گونه ای معنادار با هم مرتبط اند. به عبارت دیگر، گفتمان ها، مفصل بندی مجموعه ای منسجم از افراد ، مفاهیم و واژگان هستند که حول دال برتر قرار گرفته اند و به زندگی انسان معنا می بخشند ( خلجی ، 1386: 54 ). به طور مثال در گفتمان اسلام سیاسی مفاهیمی چون عدالت ، امنیت ، رهایی از هوای نفسانی، آزادی حول رضایت وخشنودی خداوند، مفصل بندی می شوند . لاکلا و موفه بر خصلت ضد سرمایه داری نظریه خود تاکید می کند و در عین حال ، مفهوم پرکاربرد ایدئولوژی در مارکسیسم در نظریه شان رنگ می بازد زیرا نزد آنها تمام قلمرو اجتماعی ، گفتمانی بوده اساس تمایز رو بنا و زیر بنا فرو می ریزد(لاکلاوموفه،1994 :140 ).و گفتمان جایگزین مفاهیم ایدئولوژی ،در مارکسیسم و زبان در نظریه های پسامدرن شده است. هویت ها برساخته مفصل بندی های هژمونیک هستند به اعتقاد آنان هیچ چیز بنیادین –همانند مارکسیسم- وجود ندارد که به بقیه پدیده ها معنا و هویت بخشد . هویت هر چیز صرفا در شبکه هویت های دیگر که با هم مفصل بندی شده اند ، پدید می آید (کسرایی ، 343:1387).
دال 8و مدلول 9دال ها:
اشخاص ، مفاهیم ، عبارات و نماد هایی انتزاعی یا حقیقی هستند که در چهار چوب های گفتمانی خاص ، بر معانی خاص دلالت می کنند. معنا و مصداقی که یک دال بر آن دلالت می کند مدلول نامیده می شود. مدلول نشانه ای است که ما با دیدن آن ، دال مورد نظر برایمان معنا می شود به طور مثال تکثر مطبوعات منتقد یک مدلول است که ما را به دال ،آزادی بیان ،رهنمون می سازد (کسرایی 344:1387 ).
1-دال مرکزی10: به شخص یا نماد یا مفهومی که سایر دال ها حول محور آن جمع و مفصل بندی می شوند دال مرکزی
می گویند (کسرایی ، 344:1387 ) .دال مرکزی نشانه ممتازی است که نشانه های دیگر حول آن انسجام می یابد. این دال ،دال های دیگر را شارژ می کند و آنها را در قلمرو جاذبه معنایی خود نگه می دارد (حسینی زاده ، 190:1383 ).دال مرکزی به مثابه عمود خیمه است که اگر برداشته شود ، خیمه فرو می ریزد به طور مثال در گفتمان لیبرالیسم حقوق بشر ، جامعه مدنی و … به عنوان دال هایی هستند که حول دال های مرکزی آزادی مفصل بندی می شوند.
2-دال شناور11: دال های شناور نشانه هایی هستند که گفتمان های مختلف تلاش می کنند تا به آن ها به شیوه خاص خودشان معنا ببخشند (یورگنسن و فیلیپس 28:2002 ) .دال شناور مدلولهای متعددی دارد و گروه های سیاسی برای انتساب مدلول مورد نظر خود به آن ها، با هم رقابت می کنند(کسرایی ، 344:1387 ).بطور مثال دال عقلانیت برای گفتمان اسلام سیاسی یک دال شناورمی باشد.
3- اختیاری بودن رابطه دال و مدلول : در نظریه لاکلا و موفه همانند اندیشه سوسور ، پیوند هر نشانه با معنای خود نه ذاتی ، که اختیاری و قراردای است ، علت وجود دال های متفاوت برای یک مدلول در زبان های مختلف ، اصل اختیاری بودن رابطه دال و مدلول را نشان می دهد. اما آن ها بر خلاف سوسور ارتباط دال و مدلول را ثابت نمی دانند. دیدگاه لاکلا و موفه متاثر از نگاه پسا ساخت گرایانه ژاک دریدا می باشد چنین نگرشی زمینه رابرای ابهام ، چندگونگی معنایی و سوء تفاهمات در زندگی روز مره فراهم می سازد کاربرد واژه هایی همچون آزادی ، دموکراسی و عدالت با معنایی بسیار متفاوت و متناقض دلیل بر اثبات ادعای متغییر بودن رابطه ی دال و مدلول می باشد (سلطانی ، 1383 : 83-73). بنابر گفته هوارث چنین دیدگاهی موجب بروز یک آفت و آشوب در جهان ما که همه در آن به دنبال تثبیت معنا هستند و این کار را با خلق
فرایند مفصل بندی و هژمونیک انجام می دهند می شود (کسرایی ، 345:1387 )

4-عنصر12، وقته13، حوزه گفتمان گونگی : انسجام گفتمان ها به ثبات رابطه دال ومدلول از یک سو و ثبات رابطه دال ها با دال مرکزی از سوی دیگر وابسته است . دال هایی را که حول دال مرکزی گرد هم می آیند وقته می نامند .از چند معنایی که هر نشانه دارد هر گفتمان به طور طبیعی ، یکی از آن معانی را بر حسب هم خوانی با نظام معنایی

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره تحلیل محتوا، دوره ابتدایی، کتاب های درسی، ارزش های اجتماعی Next Entries دانلود پایان نامه درباره تصور اجتماعی، لاکلا و موف، برجسته سازی، مفصل بندی