دانلود پایان نامه درباره محیط زیست، آزادسازی تجاری، تجارت آزاد، رشد اقتصادی

دانلود پایان نامه ارشد

در حال توسعه و کمتر توسعه‌یافته جایگاهی استراتژیک دارد. بعد از کشف نفت و با حفاری اولین چاه نفتی در ایران، نفت به عنوان بازیگری مهم و تعیین‌کننده وارد حیات سیاسی ایران گردید. ورود نفت و درآمدهای نفتی به عرصه زندگی سیاسی و اجتماعی ایرانیان آثار و پیامدهای گوناگونی به همراه داشته است.
به طور کلی می‌توان گفت، رانت42 نفتی که دولت رانتیر43 دریافت می‌کند او را قادر می‌سازد تا برای کسب و حفظ قدرت و مشروعیت خود از آن استفاده کند. تبدیل شدن دولت به قدرت بی‌بدیل، کاهش و معافیت مالیاتی، افزایش مصرف عمومی، دگرگونی قشربندی اجتماعی، ناکارآمدی و بی‌توجهی به بخش خصوصی و قربانی شدن دموکراسی44 از مهم‌ترین پیامدهای نفت در دولت رانتیر می‌باشند. نفت باعث می‌شود که دولت و جامعه از هم فاصله بگیرند. در چنین ساختاری، توسعه پایدار اجتماعی، از جمله توسعه سیاسی، امکان ظهور و بروز نخواهد داشت (ابطحی و حیدری، 1392).
توسعه سیاسی عبارت است از روش‌ها و خط مشی‌های سیاسی که رشد اقتصادی را در کشورهای در حال توسعه هموار می‌سازد. توسعه سیاسی با رشد دموکراسی همراه است (عباسی سرمدی و راهبر، 1388). ثبات سیاسی و دموکراسی یکی از ویژگی‌های مهم یک نظام سیاسی توسعه‌یافته می‌باشند. در واقع، یک نظام سیاسی توسعه‌یافته و برخوردار از الگوی دموکراسی، میان دیگر بخش‌های توسعه، به ویژه در بخش‌های اقتصادی و انسانی، هماهنگی ایجاد می‌کند. در کشورهای برخوردار از دموکراسی، دولت به عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نهاد سیاسی جامعه، با اختیارات و آزادی‌هایی که در حوزه سیاسی فراهم می‌کند، زمینه را برای توسعه دیگر بخش‌ها آماده می‎نماید (متفکر آزاد و همکاران، 1392).
از آن جایی که حادترین مسائل زیست‌محیطی پیش روی کشورهای در حال توسعه، داخلی هستند تا جهانی، شکل نظام سیاسی (بسته یا باز، دموکراتیک یا استبدادی) یک عامل تعیین‌کننده در وضعیت محیط زیست می‌باشد. در واقع، نظام‌های غیر دموکراتیک در مقایسه با کشورهای دموکراتیک، کالاهای عمومی از قبیل کنترل آلودگی را به طور مناسب و به اندازه کافی فراهم نمی‌سازند. نقش دولت در اقتصاد محیط زیست بیش از هر چیز به نحوه ارائه کالاهای عمومی (مانند حفاظت از محیط زیست) و کیفیت آ‌ها مربوط می‌گردد. در سال‌های اخیر، به دلیل گستردگی آثار آلودگی بر تخریب محیط زیست، ضرورت دخالت دولتی دموکراتیک در بهبود کیفیت محیط زیست پررنگ‌تر شده است (غلامپور، 1384).
2-8 تجارت خارجی و محیط زیست
مباحث موجود در مورد اثرات آزادسازی تجاری بر محیط زیست و توسعه پایدار، گسترده می‌باشد. در حالی که بسیاری اعتقاد دارند که تجارت خارجی یک نیرو برای توسعه پایدار و محیط زیست است، عده‌ای در مورد نتایج منفی‌ای که ممکن است امر تجارت بر محیط زیست وارد نماید، هشدار می‌دهند. در این بخش به شرح مختصری از رابطه تجارت و محیط زیست و نظریات طرفداران هر دو گروه و فرضیه‌هایی که از این مباحث به وجود آمده می‌پردازیم. سپس مسیرهای تأثیرگذاری تجارت بر محیط زیست مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
اقتصاددانان معتقدند که تجارت آزاد بین کشورها در بلندمدت رفاه اقتصادی را به دنبال می‌آورد، ولی در برخی شرایط ممکن است آزادی تجارت منجر به رفاه نشود و این زمانی است که مسائل آلودگی محیط زیست در کشورها مطرح شده باشد.
به موجب اصل مزیت نسبی، تجارت به کشورها اجازه می‌دهد در تولید برخی کالاها و خدمات که متضمن بیشترین نفع برای آن‌ها است، تخصص پیدا کنند. به عبارت دیگر، تجارت موجب می‌گردد که هر کشور حداکثر بازده را در سطح معین منابع کسب نماید که هم موجب کاهش فقر گردیده و هم آسیب‌های جدی بر محیط زیست وارد آورده است (پارسا، 1378).
در اواخر دهه 70 میلادی مسائل مربوط به تجارت و محیط زیست اوج گرفت و طرفداران محیط زیست در اعتراض به وضعیت اسفناک محیط زیست ناشی از توسعه روزافزون تجارت، مخالفت‌ها و نشست‌های گسترده‌ای در نقاط مختلف جهان ساماندهی کردند. به عقیده آن‌ها، در اثر آزادسازی تجاری، حجم فعالیت‌های اقتصادی (از جمله فعالیت‌های آلاینده) گسترش یافته و استفاده از منابع و انرژی به شکل نامناسبی افزایش می‌یابد.
همچنین، طرفداران محیط زیست و مخالفان آزادسازی تجاری، اذعان داشتند که گسترش تجارت آزاد و افزایش فشارهای رقابتی بین بنگاه‌های داخلی و رقبای خارجی، به ملایم شدن سیاست‌های زیست‌محیطی مناسب منتهی می‌شود و حتی تصویب و اجرای قوانین زیست‌محیطی ملی را در مواجهه با فرایند آزادسازی تجاری با تأخیر همراهی می‌کند.
اما برخی از طرفداران تجارت آزاد، نه تنها با این دیدگاه که آزادسازی تجاری سبب تخریب محیط زیست می‌شود مخالفت کردند، بلکه آزادسازی تجاری را موجب بهبود وضعیت محیط زیست معرفی می‌کنند. بر اساس استدلال آن‌ها، با توجه به واکنش کشورها به فشارهای رقابتی ناشی از گسترش تجارت آزاد و دسترسی به مزیت نسبی، استفاده از منابع، کارا می‌شود و بدین ترتیب، اتلاف منابع انرژی و آلایندگی مربوط به آن‌ها کاهش می‌یابد (کازرونی و فشاری، 1389).
طرفداران تجارت آزاد می‌گویند، درست است که باید به آلودگی ناشی از تولید یا مصرف اهمیت داد، اما رفاه حاصل از همان تولید یا مصرف نیز باید مدنظر قرار گیرد. آن‌ها معتقدند سیاست آرمانی، سیاستی است که منابع را حفظ کند و آلودگی را کاهش دهد و نه این که تجارت را حذف، تا تولید و مصرف کاهش یابد. آن‌ها چنین استدلال می‌کنند که آزادسازی تجاری نه تنها می‌تواند بر محیط زیست تأثیر منفی نداشته باشد، بلکه افزایش فعالیت‌های اقتصادی می‌تواند از طریق فراهم آوردن رفاه بیشتر، آلودگی را کاهش دهد. چرا که میل به داشتن محیط زیستی سالم با افزایش قدرت پرداخت هزینه‌های آن و بهره‌مندی از رفاه بیشتر، افزایش می‌یابد و با فراهم آمدن سرمایه لازم، محیط زیست نیز بهبود پیدا می‌کند. به موجب این استدلال، بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی کشورهای در حال توسعه را می‌توان به سطح پایین درآمدها و مسائل ناشی از فقر نسبت داد.
تحت چنین شرایطی، اعمال محدودیت‌های تجاری، تحمیل منابع مالی برای بهبود وضعیت زیست‌محیطی را دشوارتر می‌سازد. بدین ترتیب اهداف تجارت آزاد و حفاظت از محیط زیست با یکدیگر در تضاد نیستند. چرا که هدف هر دو رفاه و سعادت بشر است (پارسا، 1378)
2-8-1 آزادسازی تجاری و آلودگی زیست‌محیطی
گروسمن و کروئگر45 سه مکانیسم جهت توضیح اثر آزادسازی تجاری بر محیط زیست تعریف نموده‌اند؛ سه اثر مقیاس46، ترکیب47 و تکنیک48.
اثر مقیاس هنگامی اتفاق می‌افتد که آزادسازی موجب توسعه فعالیت اقتصادی گردد. اگر ماهیت فعالیت اقتصادی ثابت باشد اما مقیاس بزرگ شود، بدین معنا که کارایی تغییر نکند، افزایش مقیاس تولید منجر به آلودگی بیشتر محیط زیست شده و منابع تولیدی را از بین خواهد برد. شرط ثبات کارایی یا ثابت ماندن ماهیت اقتصادی را به این دلیل ذکر می‌کنند که اصولاً به همراه افزایش سطح فعالیت‌های اقتصادی، کارایی استفاده از منابع اقتصادی افزایش می‌یابد و این می‌تواند موجب بهبود وضعیت زیست‌محیطی یک کشور گردد و در این حالت، اثری مثبت برای محیط زیست محسوب می‌شود (رستگاری، 1390).
اثرات ترکیب یا ساختار؛ اثرات ساختاری آزادسازی تجاری به تغییرات در ترکیب و موقعیت فعالیت‌های اقتصادی تولیدی و مصرفی مربوط می‌گردند. این آثار هنگامی اتفاق می‌افتند که افزایش تجارت باعث شود ملت‎‌ها به سمت تخصصی کردن بخش‌هایی که مزیت رقابتی دارند سوق یابند و در نتیجه، اثر ترکیب موجب افزایش آلودگی در کشورهای با قوانین زیست‌محیطی آسان‌تر می‌گردد.49
اثرات تکنیک، یا تغییرات در استخراج منابع و تکنیک‌های تولید، به دو دلیل می‌تواند باعث کاهش آلودگی به ازای هر واحد تولید شود. اول این که، آزادسازی تجاری و سرمایه‌گذاری با تشویق همکاری بین‌المللی برای انتقال تکنیک‌های پاکیزه‎تر به کشورهای در حال توسعه از آلودگی می‌کاهد. دوم این که اگر آزادسازی اقتصادی سطوح درآمدی را بالا ببرد شهروندان تازه مرفه ممکن است محیطی پاک‌تر را تقاضا کنند. به واقع، آزادسازی تجارت، بازار بالقوه‌ای را هم برای تجهیزات سرمایه‌ای کارآمدتر و تکنولوژی تولید پاک‌تر در سمت تولیدکننده و هم محصولات سبزتر نظیر غذاهایی که از طریق کشاورزی ارگانیک تولید شده‌اند و وسایل تمیزتر و قابل بازیافت در سمت مصرف‌کننده توسعه می‌دهد. تکنولوژی‌های تمیز و جدید، آلودگی هر واحد تولید و در نتیجه تمام سطوح آلودگی را کاهش می‌دهد. بنابراین، موجب افزایش کارایی اقتصادی و زیست‌محیطی می‌شود. از طرف دیگر، گسترش تکنولوژی‌های نامناسب زیست‌محیطی که نامرغوب و قدیمی و منسوخ می‌باشند و مهاجرت صنایع آلاینده به مناطقی که از نظر استانداردهای زیست‌محیطی پایین هستند، اثرات منفی زیست‌محیطی را به دنبال دارند. (همان)
لازم به ذکر است که با توسعه مطالعات، جهات اثرگذاری تجارت بر آلودگی هوا به طور دقیق‌تری مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در این جا به دو اثر اشاره‌ای مختصر می‌نماییم.
اثر درآمدی: عبارت است از اثر تغییر درآمد به واسطه آزادسازی تجاری بر محیط زیست. این اثر را به جنبه‌های مختلفی تفکیک می‌کنند. نخست آن که افزایش درآمد در اثر آزادسازی تجاری سبب افزایش مصرف و افزایش تمایل به هزینه نمودن برای بهبود محیط زیست و افزایش درآمد بخش زیست‌محیطی می‌گردد. دومین جنبه چنین مطرح می‌شود که رشد اقتصادی موجب به کارگیری منابع بیشتری برای حفاظت از محیط زیست می‌شود که برگرفته از اقدامات زیرساختی به همراه رشد اقتصادی است. سوم، در صورت توزیع صحیح منافع حاصل از رشد تجارت، آزادسازی تجاری خواهد توانست به کاهش فقر و کمتر شدن دست‌اندازی به منابع طبیعی کمک کند. از سوی دیگر، اگر مردم فقیر (خواه شهرنشین، خواه روستانشین) به واسطه رقابت جهانی هر چه بیشتر به حاشیه رانده شوند، بی آن که به تکنولوژی، سرمایه و سایر جوانب رقابت دسترسی پیدا کنند، آنگاه دست‌اندازی به منابع طبیعی و تخریب آن‌ها (شامل جنگل‌ها، چراگاه‌ها، منابع شیلاتی و زمین‌های عمومی) هر چه بیشتر تشدید می‌گردد.
اثرات سیاستی و تنظیمی: این اثرات، تغییرات ایجاد شده در محیط زیست را به واسطه اعمال یا عدم اعمال قوانین و سیاست‌های زیست‌محیطی در تجارت بیان می‌کنند. تغییرات در سیاست تجاری می‌تواند سیاست‌ها و استانداردهای زیست‌محیطی موجود را در هر دو سطح ملی و بین‌المللی تحت تأثیر قرار دهد. همکاری‌های بین‌المللی در نتیجه توافقنامه‌های تجاری و همبستگی‌های اقتصادی، می‌توانند در ایجاد تغییرات بنیادی برای توسعه معیارهای حفاظتی و اجرایی زیست‌محیطی بهتر نقش مهمی ایفا کنند. موافقتنامه‌های تجاری، به طور کلی می‌توانند هماهنگی استانداردهای زیست‌محیطی را ارتقا دهند.
برعکس، زمانی که به موازات گشوده شدن اقتصاد داخلی به سمت بازارهای بین‌المللی، کشورها ابزارهایی برای درونی کردن هزینه‌های زیست‌محیطی اتخاذ نکنند و همچنین، خط مشی‌های موجود زیست‌محیطی به واسطه فشارها و محدودیت‌هایی که از جانب توافقنامه‌های تجاری اعمال می‌شود، با سستی و اهمال مواجه گردند، اثرات منفی قوانین تجاری نمود پیدا خواهند کرد (همان).

2-9 مروری بر پیشینه تحقیق
مطالعات انجام شده مرتبط با موضوع را می‌توان در دو دسته طبقه‌بندی نمود:
اولین دسته از مطالعات، بر اثرات توسعه مالی، رشد اقتصادی ، مصرف انرژی و یا آزادسازی تجاری بر میزان انتشارات CO2 تمرکز دارند. مطالعات گروه دوم بیان‌گر ارتباط میان متغیرهای تأثیرگذار بر میزان انتشار آلودگی می‌باشند که ذیلاً به اختصار، به نتایج و روش‌های اجرایی تعدادی از مطالعات مذکور می‌پردازیم. به دلیل کثرت مطالعات انجام شده در زمینه موضوع تحقیق، خلاصه برخی از این مطالعات، در جداول 2-2 و 2-3 ارائه شده است.
جدول 2-2 مطالعات داخلی
محقق و سال مطالعه
حوزه مطالعاتی
کشور و دوره زمانی مورد مطالعه
متغیرهای کلیدی
روش تخمین
خلاصه نتایج
عصاری، ناصری و آقایی خوندابی
(1387)
بررسی و مقایسه رابطه بین توسعه مالی و رشد اقتصادی
کشورهای نفتی عضو اوپک50 و غیر نفتی در حال توسعه
2004-1990
GDP51 سرانه

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره محیط زیست، کشورهای در حال توسعه، درآمد سرانه، رشد اقتصادی Next Entries دانلود پایان نامه درباره توسعه مالی، رشد اقتصادی، تولید ناخالص داخلی، مصرف انرژی