دانلود پایان نامه درباره قضا و قدر، شاعران معاصر، زند و پازند، لیلی و مجنون

دانلود پایان نامه ارشد

ا اینکه پدر حزین شیخ ابیطالب برای آموختن و یادگیری دانش به اصفهان آمد و در همان شهر سکونت کرد شاید به همین سبب در بعضی از منابع حزین را حزین اصفهانی نيز خوانده اند و امّا نسبتش با 16 واسطه به تاج الدین ابراهیم معروف به زاهد گیلانی که مرشد شیخ صفی الدین اردبیلی میرسد.
او که از همان کودکی در سرودن شعر استعداد فراوانی داشت توسط استاد شیخ خلیل الله طالقانی متخلص به حزین شد. البته از آنجا که زندگیش همواره با درد و رنج و بیماری توأم بود، این نام کاملاً شایسته او بود. (موسوي، ص 11-12 و 13) متاسفانه میزان شناخت معاصرین از این دانشمند بزرگ که بیشتر به عنوان یک شاعر برجسته از او نام می برند آنقدر اندک است که گویا شخصی در زمان معاصر غزل های این شاعر تقریباً گمنام را به نام خود منتشر میکرده است. در حالی که دیوان این شاعر بزرگ به چاپ سنگی هم رسیده. (ماهنامه اطلاعات حکمت و معرفت، 1383، شماره 7).

از آنجا که دفتر زندگی حزین در روزگار نابسامانی اوضاع اجتماعی ایران ورق میخورد وي کوله بار سفر بسته راهی دیار هند ميشود و در آنجا بسیار مورد احترام قرار ميگيرد؛ امّا حزین نسبت به مردم آن کشور بی مهری ميكند و جرم آنان را این ميداند که فارسی زبان نيستند. به همین دلیل ادیبان و شاعران آن دیار هم بیکار ننشسته، برای دفاع از خود به مقابله با او ميپردازند.

2-2 – تحصیلات و استادان حزين
حزین با هوش سرشاری که داشت تحصیلات مقدماتی را به پایان رساند و برخی از علوم زمان خود را نزد پدر فرا گرفت. از جمله شرح هدایه، حکمت العین و شرح جامی برکافیه و شرح نظامی برشافیه، تهذیب و مختصر تخلیص و مغنی اللبیت و خلاصه الحساب را از عموی خویش شیخ عبدالله زاهد گیلانی آموخت و تفسیر بیضاوی، جامع الجوامع طبرسی، امور عامّه تجریه را از میرزا کمال الدین حسین فَسَوی فرا می گیرد و طبیعیات شِفا و الهیات و شرح اشارات و حواشی قدیمه و جدیده را از آخوند مسیحای فَسَوی میآموزد و در نهایت نجات ابن سینا را از شیخ عنایة الله گیلانی فرا میگیرد و شرح هیاکل النور را از سید حسن طالقانی آموخته و تلویحات شیخ اشراق را از مولانا محمّد باقر مشهور به صوفی فرا ميگيرد.
حزین آنقدر در تحصیل علوم زمان خود پیشرفت کرده بود که یکی از بزرگان علم و ادب و فرهنگ آن زمان محسوب میشد چنانكه «از خراسان و گیلان و استانبول مسائلی برای حزین فرستاده و او به شیوۀ معمول عالمان رسالههايی جداگانه در پاسخ به این مسائل پرداخته است.»(سالک، 1384: 64) و امّا علاقه حزین نسبت به یکی از استادانش به نام ملا محمّد صادق اردستانی بیش از دیگران بود چنانکه خود دربارۀ او میگوید: «سلطان المحققین، افضل الحکماء الرّاسخین، المولی الاعظیم و الحبرا مظهر المعارف و الحقایق، مکمل علوم السوّالف و اللواحق، محی الحکمه ابوالفضائل، مولانا محمّد صادق اردستانی وی از اساطین حکما بود و قرنها باید که مثل او کسی از میان دانشمندان برخیزد. به من عاطفتی بیپایان داشت و در خدمتش کتب مشهوره و غیر مشهوره، حکميّه، نظریّه و علمیّه بسیار خوانده ام، و حق آن فیلسوف کامل بر من زیاده از استادان دیگر است و تا هنگام رحلت استفادۀ من از خدمت ایشان منقطع نشد. در سال اربع و ثلثین و مأة بعد الألف (1134) هنگام محاصرۀ اصفهان به رحمت ایزدی پیوست.» (حزين لاهيجي،1387 : ص 192).

2-3 – شخصیت و اخلاق حزین
حزین متکلمی شیعی مذهب بود که این ویژگی در آثار او کاملاً مشهود است. از جمله در آثاری چون: «ابطال الجبر و التفویض ، بشارة النُبَّوة، الرّدّ علی النصاری فی القول بالاقالیم، رساله ابطال تناسخ برای تابعین، رساله اقسام المصدقین بالسعادة الاخرویّة، رساله امامت، رساله حسن و قبح عقلی، رساله حصر ضروریّات دین، رساله در بیان خوارق العادات و المعجزات و الکرامات، رساله در تحقیق معادِ روحانی، رساله در حُدوث و قدیم، رساله در حقیقت نَفسَ و تجرّد آن، رساله قضا و قدر، فتح السُّبُل، کتاب معرفة الباری و متعلق به، وجوب النصّ علی الامام، تحقیق الازال و الابد و السَّرمد، التعّلیقات علی شرح المقاصد، حاشیه بر امور عامّه شرح تجربه، خلق العمال، در تحقیق رفع شبهات المشبهه، رساله توجیه کلام قدما، مجوس در مبدء عالم، سیف الله المسلول علی اعداء آل رسول، کتاب هشام بن حکم و مناظراتش، کنه المرام (درباره سرنوشت و قضا و قدر و چگونگی خلق اعمال.»
یکی از ویژگیهای حزین بلند طبعی اوست که این صفت را میتوان در عدم دریافت کمک از دیگران حتی سلاطین و پادشاهان مشاهده کرد که البته گاه متهم ميشده که براي جلب توجه بزرگان و سلاطین چنین برخورد میکرده است. چنانكه در كتاب زندگي، آثا و عصر شيخ محمد علي حزين آمده است. «زندگياش، همانند زندگي همه مردان بزرگ با جعل و افسانه درهم آميخته است». (ختگ، 1380: 143)
دیگر ویژگی اخلاقی حزین این است که به دلیل رویارویی با مشکلات و حوداث فراوان، او روحی بسیار حسّاس داشته و کوچکترین غمی او را رنجیده خاطر میکرده است. نيز دیگر ویژگی او گوشهگیری و انزواطلبی بوده و طبق بسیاری از روایات او همواره در پی گوشهگیری از مردم بوده تا اینکه این فرصت را در هند پیدا ميكند.
از اشعار و آثار حزین چنین بر میآید که یکی از زیر بناهای شخصیتی او جنبه صوفیانه وجود اوست؛ چنانکه خودش در تاریخ و سفرنامه اش مینویسد:
«….. از شیراز به بلدۀ فسا…… رفتم و از آن جا عزم بلوۀ کازرون کردم. در آن حدود حقیقت حال عارف ربّانی قدوة الکاملین شیخ سلام الله شولستانی شیرازی که در آن حدود انزوا از خلق گزیده و در کوهی مقام گرفته بود دریافتم و به خدمتش شتافتم و از آنچه تصوّر حال کبُرایِ اولیاء نموده بودم و در جهان نشان ایشان کمتر یافت شود او را زیاده یافتم سلسله مشایخ وی تا به معروف کرخی – قدس الله ارواحَهُم- مُتَّسِق النظام بود. بالجمله چندی در قریهای که قریب به آن مقام بود توقف داشتم و روزها ادراک سعادت خدمتش میکردم تا آخر، با عدم قابلیت، ارادات و اخلاص مرا که از صفای طوّیت بود قبول نمودم و شفقت و عاطفتِ كريمانه فرمود. چند شبانه روز در همان مکان به سر بردم و تمنای آن بود که در همان مقام ایّام حیات بگذارنم؛ رضا نداد و از ان جا به نوازش بسیار رخصت فرمود و تا این زمان توفیق حصول سعادتی اگر میسّر شده باشد از برکات همّت و نظر اشفاق آن یگانه آفاق میدانم و زبان به این مضمون ناطق است:
هر چند که پیرو خسته دل و ناتوان شدم هرگه که یاد روی تو کردم جوان شدم
آن روز بر دلم در معنی گشوده شد کز ساکنان درگه پیر مغان شدم »
(ماهنامه حکمت و معرفت،1383، شمارۀ 7)
در میان شاعران معاصر خویش حزین جزء شاعرانی است که شعرش بیش از شعرای دیگر رنگ و بوی عرفانی دارد و بیش از همه از تعبیرات عرفانی استفاده کرده است. نحوۀ زندگی او هم بیشباهت به زندگی عارفان نبوده است.

2-4- اوضاع اجتماعی و محیط زندگی حزین
همان طور که میدانیم ايام زندگی حزین با حوادث مهمی در تاریخ ایران مصادف بوده است؛ از جمله حکومت صفویان، هجوم افغانان و روی کار آمدن نادرشاه. در همین زمان در ايران بوده قتل و خونریزی در هر گوشه بالا گرفته بود و مردم از مرزهای مختلف مورد حمله واقع می شدند. زادگاه حزین هم از این ناهنجاریها در امان نبود و حزین ناگزیر بسیاری از این حوادث را به عینه دیده بود و بعضی از آنها را شرح داده که میتواند یکی از منابع برجسته برای آشکار کردن این اوضاع و احوال باشد.
«زمانی که اصفهان مورد حمله افغانان قرار گرفت حزین حال مناسبی نداشت و در همان زمان بود که دو برادرش و بعضی از اقوام او مرده بودند. در همین زمان حزین به خرم آباد رفت در حالی که دچار ضعف حافظه شده و قوه کلام را هم تا حدودی از دست داده بود. پس از یک سال رنج و بیماری وضعیت وی کمی بهبود یافت و شروع به انجام مطالعات و فراگیری علم نمود و همین موقع بود که او شرح خودش را بر «فص ادریسی» از کتاب فصوص الحکم ابن عربی نوشت. امّا هنوز اندک زمانی نگذشته بود که دوباره اوضاع اجتماعی کشور به هم ریخت و حزین همچنان با بیماری؛ درد و رنج و گرفتاریهای اجتماعی دست و پنجه نرم میکرد. شاعر زمانیکه اوضاع کشور را نابسامان دید ناگزیر قلمی دیگر(شمشیر) در دست گرفت. مردم خرم آباد که هراسناک تصمیم به فرار گرفته بودند را به مقاومت دعوت کرد مردم هم او را یاری کرده و اتفاقاً مقاومتشان ثمر بخشیده و رومیان از آنان در گذشته و به همدان حمله بردند؛ امّا نجات از دست رومیان او را قانع نکرد و او با هفتاد مرد مسلح برای حمایت از مردم همدان به آن دیار رفت.» (موسوي، 1389: 13)
گویی آوارگی و رنج او را آسوده نمیگذاشتند. از آن جا هم به نجف اشرف رفت. امّا در راه دوباره هیولای بیماری گریبان او را گرفته و ناخواسته سر از ساری در آورده، بعد از بهبودی به تهران و اصفهان میرود و از آنجا راهی دیار حق (خانۀ خدا) گشته و پس از آن بود که رسالۀ امامت را مي‌نويسد.

2-5 – پادشاهان معاصر حزین
دوران زندگی حزین مصادف با حکومت پادشاهانی از صفویان چون شاه سلطان حسین و شاه طهماسب و همین طور نادرشاه از حکومت افشاریه بود. ظاهراً حزین با پادشاهان صفوی رابطهای بسیار دوستانه و صمیمی داشته و شاید به دلیل همین صمیمیّت بود که گاه پادشاه صفوی را از مکافات اعمال خویش برحذر میداشت. هر چند این نصیحتهای حزین چندان اثربخش نبود. (شفيعي كدكني، 1385: 84 و 85)
حزین برخلاف ارادتی که نسبت به پادشاهان صفوی داشت همواره با نادرشاه دشمن بوده است؛ گرچه خود حزین هرگز به این مطلب اشارهای نکرده ، بنابه گفته دیگران او همیشه از نادرشاه و سپاهیان او میگریخته كه علت آن شاید شدّت علاقه او نسبت به صفویان باشد. اوج این دشمنی را می توان در آنجا مشاهده کرد که حزین همزمان با فتنه لار مردم را بر ضد نماینده نادرشاه شوراند و آنان را به ایستادگی در مقابل او ترغیب کرد.حزين از طرف پادشاهان هند هم همواره مورد قبول و پذیرش بوده است. (همان: 86 و 87)

2-6- دین حزین و مذهب او
دين حزين اسلام و مذهبش شیعه بود و این مسأله را در نوشتههایش به راحتی میتوان دریافت. البته حزین در ادیان دیگر هم مطالعات فراوان داشته و با بزرگان ادیانِ آن زمان نشست و برخاست داشته است و از نزدیک دربارۀ دینشان تحقیق می کرد. این تحقیق همواره با آگاهی و روشن رأیی همراه بوده است. از جمله ادیان مورد مطالعه او علاوه بر اسلام، مسیحیت، یهودیت، زرتشت و صائبین را میتوان ذکر کرد که حزین از بزرگان آن ادیان انجیل، تورات و زند و پازند را فرا ميگيرد. شيعه بودن حزين از برخي از اشعار او و اشارات شيعي كه در اشعارش وجود دارد قابل استنباط است از جمله اين ابيات:
يعقوب جهان علي عالي

كز به حق به دو عالم است والي

در پنجه قهر شيرگيرش

گردون چَه و كيد گرگ پيرش

شاهنشه كشور امامت

پيرايه مسند كرامت

(حزين لاهيجي، 1387: 447)
گويا به ياد تشنه لب كربلا حسين

طوفان شيوني ز لبم جوش ميزند

تنها نه من، كه بر لب جبريل نوحههاست

گويا عزاي شاه شهيدان كربلاست

(همان: 475)
آن خضر اهل بيت به صحراي كربلا

نوشيد آب تيغ ز بس تشنه كام بود

تفتند ز آتش عطش آن لعل ناب را

سنگين دلان مضايقه كردند آب را

(همان: 476)
2-7 – آثار و تألیفات حزین
آثار او عبارتند از تذکرة الشعراء، دیوان اشعار، صفیر دل و حدیقه ثانی (در برابر حدیقه سنایی) و تذکارات العاشقین (در برابر لیلی و مجنون)، مدت العمر، فرسنامه، التحلیه و التجلیه، تذکرة العاشقین، رموز کشفیه، الادعیّه، الدعیّه والادوّیه، آداب المعاشرة، الاسنی، مفرح القلوب، اصول الاخلاق ، جام جم (درباره کائنات) کنه المرام، ابطال الجبر و التفوّیض، تجویه القرآن، رسالة فی الحدیث، رسالۀ مدارج حروف، الاغاثه فی الامامه، بشارت النبوّة، اخبار صفی الدین حلّی، واقعات ایران و هند، فرائد الفوائد، اخبار خواجه نصرالدین طوسی، اخبار هشام بن حکم، رساله در باب شراب و اوزان، رساله راجع به حیوانات شکاری و ادب العزله، آداب الدعوة والاذکار، اقسام المصدقین

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره ادب فارسی، مذهب شیعه، زبان فارسی، سبک عراقی Next Entries دانلود پایان نامه درباره خرقه پوشی