دانلود پایان نامه درباره اندرزنامه، اخلاق فضیلت، اخلاق دینی، دین زرتشتی

دانلود پایان نامه ارشد

نقشی مهم را برای دین در نظر میگیرند و به آن اذعان دارند. آنان حتی این خرده را بر الهیدانان گرفتهاند که در طول مدت سیطره اخلاق وظیفه و نتیجه آنها صرفاً به اخلاق امر الهی توجه داشته و از اخلاق فضیلت غافل بودهاند.
در اینجا لازم است معنای دینی بودن نظام اخلاقی اندرزها روشن شود. اخلاق دینی در اصطلاح فلسفه اخلاق چیزی است که تقریباً در ذیل قانونگرایی قرار دارد و از آن نیز به نظریۀ فرمان الهی تعبیر
میشود. به این مثال توجه کنیم: همۀ ما کشتن ناروای انسانها را ظلم و امری غیر اخلاقی میدانیم. دو رهرو از راهی دور سر میرسند و در نزدیکی شهری، زیر سایۀ یک درخت بساط استراحت را پهن میکنند. کودکی بازیکنان از کنار این دو مسافر میگذرد. ناگهان یکی از مسافران به سمت بچه رفته و در یک چشم بر هم زدن دشنهای را در قلب بچه فرو میکند. حال آیا این عمل ظالمانه بوده و قاتل عملی نادرست را انجام داده است؟ این داستان گوشهای از حکایت خضر و موسی است. پیروان نظریۀ فرمان الهی درباره این قتل خواهند گفت که نه؛ خضر عمل ناصوابی را انجام نداده است زیرا خداوند عالم و قادر و خیر محض است و چنانچه فرمانش به عملی تعلق گیرد، آن عمل نیز خیر خواهد بود. به بیان دیگر آنچه را که خداوند حکم به جواز آن داده یا متعلق امر یا نهی خود قرار میدهد، به ترتیب درست، واجب و نادرست خواهد بود.327
حال به بحث خود باز میگردیم و میگوییم دینی بودن اخلاق زرتشتی هرگز به معنای اخلاق الهی که برخی آن را قسمی از اخلاق قانونگرا دانستهاند نیست و اتفاقاً ویژگی خاص اخلاق زرتشتی آن است که بیش از آنکه همانند اخلاق ادیانی نظیر یهودیت، مسیحیت و اسلام که صبغهای الهی دارند و اصل فرمان الهی در آنها ساری و جاری است، در اخلاق زرتشتی اتفاقاً این انسان است که دارای اصالت بوده و اوست که باید به ایزدان و مردم یاری رساند. دینکرد ششم در برخی موارد حتی دین را با گزارههای اخلاقی یکی میداند و میگوید:
U-CAN EN-?z a’oN daCT kU dEN hAN bAwEd k? pad harw dAm xwArih kUNEd.
ایشان نیز اینگونه گفتند که دین آن است که آسایش را برای هر آفریدهای [مهیا] کنید.328
دینی خواندن اخلاق اندرزنامههای پهلوی به چند دلیل است. اول آنکه چنین اخلاقی سعادت را منحصر در دنیا نمیداند و جنبۀ آن جهانی را نیز برای پیروان خود ترسیم میکند. از این رو سعی دارد تا آن را با مبدأ و معاد پیوند دهد.
U-CAN EN-?z a’oN daCT kU farrOx O mard k? pad rAh i CAh raw?d c? ka-z abEr NihANihA rAw?d Eg-?z pad zamAN o xAN rasEd. Ud dUC-farrOx aw? Mard k? pad rAh i abE-rAh rawEd, c? caNd TUxCagihA-Tar Eg o xAN dur-Tar. Ud rAh i CAh dEN Ud xAN wahiCT.
ایشان نیز اینگونه گفتند که خوشبخت آن کسی است که به راهِ شاه رود، چرا که چنین کسی که با وقار در این راه قدم بر می دارد به هنگام به خانه میرود و بد فروخ کسی است که راه را به بیراهه رود. چرا که هر چه بیشتر تلاش کند، از خانه دورتر شود. راهِ شاه همان دین و خانه همان بهشت است.329
در مواردی دینکرد ششم نیک فرجامی را نجات روان از دوزخ میداند،330 در جای دیگر اعتدال را راه رسیدن به بهشت میداند331 و در جای دیگر به درویشان توصیه میشود که لجاجت نسبت به ثروتمندان را کنار بگذارند تا به دوزخ نرسند.332 که همگی نشان از بذل عنایت حکمای اخلاقی ایران باستان به مسئلۀ سعادت در اخلاق دینی زرتشتی است.
توصیه به ایمان نیز دلیل دیگری است مبنی بر این که اخلاق فضیلتی اندرزنامهها رنگ و بویی دینی دارد. پیرو دین زرتشتی باید اعتقاد داشته باشد که اورمزد خیر محض است و همۀ خوبیها از آنِ اوست333 و پاداش و جزای مردم نیز بر عهدۀ این دو است.
U-CAN EN-?z a’oN daCT kU Ohrmazd Ud ahr?maN harw 2 abar kAmag i mardOmAN NICiNEd Ud k? Ohrmazd bUrdAr Eg-?C mizd az OhRmazd Ud k? ahr?maN bURdAr Eg-?C mIzd az ahr?maN. Ud mardOmAN abEr TUxCAg bawICN kU Ta Ohrmazd bUrdAr bawEM kU-mAN mIzd az Ohrmazd i xwadAy bawEd, c? k? ahr?maN bUrdAr Eg-?C mIzd aNAgih.
ایشان نیز اینگونه گفتند که هر دوی اورمزد و اهریمن مطابق کام مردمان مینشینند و آنکه اورمزدبُردار باشد مزد از اورمزد [گیرد] و آنکه اهریمنبُردار باشد جزایش با اهریمن [است]. و مردم کوشا میباید اورمزدبُردار باشند که ما را باید مزد از اورمزد خدای باشد چون آنکه اهریمنبُردار باشد مزدش بدی است.334
در اندرز آذرباد ماراسپندان چنین آمده است که:
در ایمان به دین بسیار کوش چه بزرگترین خرسندی دانایی و بزرگتر ( از آن) امید مینو است.335
در جای دیگر پس از توصیف نیکیها میگوید:
مینو گروی (ایمان) نیکی است و بتپرستی دشمن آن است.336
امید نیز نقش بسیار مهمی در اندیشۀ اخلاق دینی اندرزنامهها دارد. امید، یک زرتشتی را وادار میکند تا همچنان در وسط کارزار خیر و شر باقی بماند و تلاش کند، اهریمن را از جهان بیرون نماید. از این رو اخلاق فضیلتی به بهدینان توصیه میکند که:
abE-gUmaANih i pad dEN i yazdAN Ed k? agar bazag b? briNENd ?g-?z az xir i yazdAN b? N? EsTEd.
بیگمانی نسبت به دین یزدان آن است که اگر گناهی را انجام دادید از خیر یزدان باز نایستید.337
حتی در جایی دیگر پا فراتر نهاده شده و و چنین میگوید که راهی از دوزخ به بهشت کشیده شده است و هرآینه امکان نجات وجود دارد.338
یکی دیگر از ویژگیهای اخلاق دینی اندرزنامهها تأکید بر عمل دینی است. بدون شک دین زرتشتی دینی عملگرا است که بر عمل دینی بسیار تاکید دارد. عمل دینی باعث پرهیزگاری است.339 دانایی در برخی اندرزها یعنی عمل به دستورات دینی؛ زیرا اندرزها تاکید دارند که با خواندن و دانستن اوستا و زند آنها داناتر نخواهید شد و با اعتراف به گناهان بیگناه نمیشوید بلکه تا زمانی که اینها را در عمل نشان ندهید پرهیزگار نیستید.340 در جای دیگر چنین گفته شده است که اندیشۀ در دین زیرکی است به شرطی که هرچه را میدانید عمل کنید.341 در اخلاق فضیلتی اندرزی، همچنین واژگان اخلاقی به استخدام عمل دینی آمده است، مثلا چنین آمده که شرم آن است که گناه نکنید و ننگ آن است که کرفه نکنید.342
9.3. خوبی و بدی
از آنجا که دین زرتشتی انسان را آفریدۀ اهورهمزدا میداند و او را مکلّف به انجام خوبی میکند و او را چنین فرمان میدهد که خوبی را نزد هرکسی که یافتند آن را فرا بگیرند و بدی را از هیچ کس نپذیرند،343 در فلسفه زرتشتی خیر گیتی از اورمزد است و سرشت انسانها بر نیکی قرار داده شده است. مطابق این تفکر مردم همواره به جایگاه سراسر نیک و عاری از بدی میاندیشند.
hAd! Mardom aNdar ‘hamAg NEkih [Ud] aBEzag aziC aNAgih gyAg’ grIfT- m?NICNih padIC hamE Ud aN-ayAsagih azIC hargIz-Iz: U-CAN pad ‘hamAg aNAgih i a-NEkih grIfT-mENICNIh padiC hagrIz, Ud ayAsag i awIC fradOm-Iz …NE bawEd.
همانا مردم، همواره به جایگاه سر تا پا نیک و پاک از بدی میاندیشند و هرگز یاد از آن بر نمیگیرند و ایشان (= مردمان) به جایگاه سر تا پا بد تهی از نیکی هرگز نمیاندیشند و سر سوزنی یادی از آن نمیکنند.344
این جمله یاد آور همان سخن ارسطو است که میگفت:
به حق گفتهاند که خیر آن است که همه چیز به سوی آن گرایش دارد.345
در جای دیگر خوبی را زائل نشدنی دانسته و میگوید، هر چیز خوب اگر همه آن از بین رود بازهم خوب است و این بدی است که از بین خواهد رفت.346

4. روایی و ناروایی یک فضیلت
یکی از اشکالاتی که بر اخلاق فضیلتگرا گرفته میشود آن است که این رویکرد چه معیاری برای روایی و ناروایی یک فضیلت دارد و اساساً چگونه میتوان فهمید که یک عمل صواب یا خطا است. فضیلتگرایان که ظاهراً همواره خود را در مواجهۀ با این پرسش میدیدهاند، حداقل به سه پاسخ کاملا متفاوت به پرسش معارضان خود پاسخ گفتهاند. برخی همچون ارسطو و پیروان او فضیلت را تصمیمی عاقلانه و مستقل از خود فاعل خیر میدانند. ارسطو در اخلاق نیکوماخس معیار فضیلت را میانهروی میداند و چنین میگوید:
بر ما فرض است که (حد وسط) را انتخاب کنیم و از افراط و تفریط چشم بپوشیم و بدانیم که حد وسط با آنچه عقل سلیم حکم میکند موافق است. برای تشخیص حد وسط، بعضی اصول وجود دارد که یک حالت بینابین افراط و تفریط را پدید می آورد و مطابق عقل سیلم است.347
او در جای دیگر صراحتا اعلام میدارد که که فضائل بدون انتخاب عقلانی اصلاً معنایی نخواهند داشت.348
برخی دیگر از معتقدان به اخلاق فضیلت، معیار روایی یک فضیلت را ایجاد خصوصیاتی در شخص
میدانند و میگویند: عملی صحیح است که بتواند خصوصیاتی را در کنشگر ایجاد کند. عدهای دیگر هم بر این باورند که روایی یک فعل عمل فضیلتمندان است و فعلی را می توان صواب دانست که انگیزههای خوب درستی آنرا تأیید کنند. به تعبیر دیگر برای روایی یک فضیلت در هنگام عمل باید دید که آیا اگر انسانی فضیلتمند در شرایطی یکسان با فاعل کنونی قرار داشت همان کاری را انجام میداد که فاعل کنونی درصدد انجام آن است.349
دینکرد ششم ساختار منطقیتری نسبت به دیگر اندرزنامهها دارد، از این رو دینکرد ششم را میتوان به عنوان مهمترین بخش از منابع استخراج نظام اخلاقی این متون دانست. دینکرد ششم با نظر ارسطو قرابت دارد اما به نظر میرسد هیچگاه تمام آن را قبول ندارد. در نظرگاه فلسفۀ اخلاق دینکرد، اعتدال نشانی برای روایی یا ناروایی یک فضیلت است. اما در پاسخ به این سؤال که از کجا باید دانست که عملی معتدلانه است یا خیر؟ باید به به سراغ انگیزههای خوبی رفت که این عمل از آنها صادر گشته است. به همین منظور ما شاهد در نظر گرفتن جایگاه مهمی برای بزرگان و نیکان در اندرزنامهها هستیم و به زرتشتیان توصیه شده است که برای همنشینی با نیکان اهمیت بسیاری قائل شوند350 تا جایی که همنشینی با نیکان نیایش ایزدان دانسته شده است.351 حکمای باستان در فرازی از دینکرد به صراحت اعلام میدارند که:
U-CAN EN-?z a’oN dACT ku wehAN asT i pUrsid Ud asT i wizard. pUrsid kU c? ahlAyih Ud c? ahlAwih Ud c? karbag Ud c? pAki Ud c? xwECkArih Ud wizdArih Ud c? abEzagih Ud c? dAdArih Ud c? rAsTih Ud c? amrgih Ud c? TaN i pasEN.

ایشان نیز اینگونه گفتند باید از نیکان پرسید و آنها پاسخ دهند. از آنها پرسید که که نیکوکاری چیست و نیکوکار چگونه است؟ کار کرفه کدام است؟ پاکیزگی چیست؟ خویشکاری چیست؟ ادراک چیست؟ اخلاص چیست؟ دهش چیست؟ راستگویی چیست؟ بیمرگی چیست؟ تن پسین چیست؟352
5. نشانهها
اخلاقی که اندرزنامهها در بستر آن نضج یافتهاند اخلاقی فضیلتمند است. در بسیاری از موارد میتوان شباهتهای بسیار نزدیکی را بین آنها و تفکرات یونانی و خصوصاً ارسطویی یافت که بررسی همگی این موضوع خود نیازمند به مقالی دیگر است. ولی ما در اینجا برای نشان دادن این نقاط اشتراک به چند مورد از اصول اخلاق فضیلتی اندرزنامهها اشاره کرده و تحقیق بیشتر را بر دوش خواننده گرامی میگذاریم.
در دین زرتشتی اهورامزدا خیر محض است. هیچ شری با او و امشاسپندانش نسبتی ندارند. مینوی خرد میگوید:
پرسید دانا از مینوی خرد که اهریمن بدکار و دیوان و فرزندانش با اورمزد و امشاسپندان هیچگونه دوستی میتوانند با یکدیگر داشته باشند؟
مینوی خرد پاسخ داد: که به هیچ وجه نمیتوانند داشته باشند چه اهرمن گفتار دروغ بد اندیشد و کارش خشم و کین و قهر است و اورمزد درستی اندیشد و کارش کار نیک و راستی است.353
از آنجا که اورمزد خودش خیر محض است، هرچه که از جانب او نصیب مردم می شود نیز خیر است.354 نکتۀ دیگر آن است که خیر هیچگاه با شر آمیخته نمیشود.355 و باید تمامی شرور و کمبودها را به اهریمن نسبت داد. بنابراین میتوان اهریمن را نقص و شر را عدم خیر و خواست اهریمن دانست.
دینکرد ششم در بیان توضیح و تفسیر رذیلت اعلام میدارد که انجام رذیلتها به دلیل ناآگاهی است. این یعنی همان سخن سقراط و افلاطون که فضیلت را معرفت دانسته و معتقد بودند که انسان از روی ناآگاهی به سراغ شرور میرود. این نظریه که فضیلت معرفت است بیانی از این حقیقت است که خیر را نمیتوان

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره اخلاق فضیلت، فلسفه اخلاق، نظام اخلاقی، باید و نباید Next Entries دانلود پایان نامه درباره اخلاق کار، اخلاق کاربردی، اندرزنامه، مینوی خرد