دانلود پایان نامه با موضوع هنر ایران، هنر اسلامی، صنایع دستی، جهان اسلام

دانلود پایان نامه ارشد

تزیینی اسلامی، در پاسخ به تغییر گرایش ملی، جذب یا دستخوش تحول شد. هنر با الهام از اسلام، در آستانه‌ی ورود به دوره‌ای از دستاوردهای باشکوه بود. جریان این « دوره‌ی تجدید حیات» به زودی در آن سوی مرزهای ایالات باستانی ایران احساس شد» (پوپ،1387،2869).
به طور کلی و خلاصه می‌توان گفت: هنر فلزکاری ایران در دوره‌ی اسلامی در امتداد سنت‌های هنر پیش از اسلام شکل گرفت و در طول چند قرن مبدل به یکی از برجسته‌ترین و ماندگارترین هنرها در جهان اسلام شد. این هنر سنتی در عین پیروی از قواعد کلی حاکم بر هنرهای اسلامی، روح هنر ایرانی را که بر پایه ی نقش و تزیین ایرانی استوار است، در خود محفوظ داشته است. این همان دلیل ماندگاری و عظمت هنر فلزکاری ایران در طول اعصار و قرون متمادی است.
بررسی پژوهش‌ها و مطالعات موجود در هنر فلزکاری ایران، عواملی که در بررسی سیر تحول تاریخی این هنر مؤثر بوده‌اند را نشان می دهد. این عوامل عبارتند از: زمان، وضعیت سیاسی، مکان، مواد و مصالح، فنون و روش‌های ساخت، نقش مایه‌های تزیینی، سبک و سیاق هنری، فرم و کاربرد. بدین ترتیب می‌توان تحول و توسعه ی هنر فلزکاری ایران از زمان ورود اسلام تا بعد از دوره‌ی سلجوقی را به سه دوره تقسیم کرد:
1- دوره‌ی اول از قرون اولیه‌ی برقراری حکومت اسلامی در ایران، یعنی از زمان زمامداری امویان آغاز شده و تا اواخر قرن سوم هجری ادامه می یابد. این قرون را می توان به عنوان دوران تداوم و تغییر باز شناخت. در این بازه ی زمانی، سنت‌های فلزکاری، چه از لحاظ اسلوب تزیینی و چه فنون ساخت، در امتداد روش‌های ساسانی ادامه می یابند. در این جا تشخیص نمونه‌های فلزکاری پیش از اسلام و دوره‌ی اسلامی از یکدیگر به سختی صورت می گیرد به طوری که در بعضی از این اشیاء که اغلب متعلق به قرون دوم یا سوم هجری است، تنها نوشته‌های حک شده بر روی آن‌ها زمان دقیق ساختشان را مشخص می سازد.
2- دوره‌ی دوم از اواخر قرن سوم هجری آغاز و تا آخر قرن پنجم ادامه می یابد. این دوران را از لحاظ نقوش تزیینی و مواد و روش‌های ساخت می توان عصر استقرار سبک جدید نام نهاد. دوره‌ی دوم که شاخصه‌ی آن پیدایش سبک‌های جدید منطقه‌ای است به عنوان واسطه‌ای شناخته می شود که دوره‌ی اول را به دوره‌ی سوم یعنی دوره‌ی شکوفایی هنر فلزکاری سوق می دهد.
3- دوره‌ی سوم سراسر قرن ششم و هفتم هجری تا حمله مغول را در برمی‌گیرد. بخش اعظم این دوره با حکومت سلسله‌ی سلجوقیان همراه است که در حقیقت به عنوان عصر اوج و شکوفایی هنر فلزکاری در ایران شمرده می شود. در این دوره سبک و روش خاص و مستقلی به وجود آمد که در سایه‌ی تشویق و حمایت امرا و سلاطین سلجوقی ایجاد شد. هنرمندان فلزکار ایرانی دو مکتب مشخص را در دوره‌ی سلجوقیان پدید آوردند: مکتب هرات در شرق و مکتب موصل در غرب (خزایی،1391).

2-3- تأثیر هنر ساسانی در هنر دوره‌ی اسلامی در ایران
هنر آغاز اسلام در محدوده‌ی ایران بر پایه‌ی نهضت‌های هنری مختلف پیش از اسلام در ایران، از دوره‌ی هخامنشی تا زمان ساسانیان است. با این وصف لازم است که نگاهی به چگونگی انتقال میراث هنری دوره‌ی ساسانی، به دوران اسلامی بیاندازیم. ظاهرا این بررسی، یک مسئله‌ی داخلی و مربوط به مرزهای فعلی ایران است ولی چون تغییر عنوان هنر ایران از “ساسانی” به “اسلامی” در نتیجه‌ی حمله اعراب و اشاعه‌ی دین مقدس اسلام صورت گرفته است و همچنین به علت وسعت عالم اسلام خواه ناخواه بین کشور فاتح و ممالک مفتوحه ایجاد روابطی شده است، شایسته است به دو موضوع توجه گردد:
اول- هنر اعراب و تأثیر آن بر هنر ایران پس از ورود
دوم- خصوصیات هنر دوره‌ی اسلامی و سهم ممالک مفتوحه در تشکیل آن
اسلام در یکی از مناطق خشک و تقریبا لم یزرع عربستان، جایی که اکثر جمعیت آن بدوی بوده، آغاز شد. این جمعیت به مناسبت آب و هوا و شرایط زندگی پیوسته به اطراف کوچ، و شتران و گوسفندان خود را به مرزهای کشورهای ثروتمند و آباد هدایت می‌کرده است.
به همین جهت وقتی اعراب از اراضی خشک خود بیرون آمدند و به کشورهای مجاور، از جمله ایران، حمله کردند هنر قابل ملاحظه‌ای نداشتند. شهرهای آنان عبارت از توده‌های گلی و دهکده‌هایشان مرکب از چادرها و کلبه‌های نی بود. “کعبه” تنها معبد مشهور آنان، بسیار ساده و مسجد مدینه، اولین بنای اسلامی بعد از هجرت پیامبر(ص)، به شمار می‌آمد.
درست است که در اطراف شبه جزیزه‌ی عربستان پادشاهی عربی چون یمن، حیره و پالمیر وجود داشته و در آن حوزه‌ها، بعضی بناها قبلا موجود بوده است ولی “یمن” از زمان خسرو اول (579-531 میلادی) به شاهنشاهی ایران ملحق و تا ظهور اسلام توسط نایب السلطنه‌های ایرانی اداره می گشت. پادشاهی “حیره” در ساحل فرات نیز پس از تأسیس، زمانی مستقل و زمانی تابع شاهنشاهی ساسانی بوده و دارای والی ایرانی شده و متقارن با ظهور اسلام یک استان ایرانی محسوب می‌گردید و اما منطقه‌ی “پالمیر”، متأثر از سنت های سومری و رومی، گاه و بیگاه نفوذ هنر اشکانی و ساسانی را مانند حامی بزرگ خود امپراطوری بیزانس، دریافت می‌داشته است.
بنابراین از مدتها قبل اعراب یک زمینه‌ی هنری قابل ملاحظه که بتوانند به ممالک فتح شده تحمیل نمایند را نداشته‌اند. پس هنر دوره ی اسلامی یک هنر عرب یا متولد شده با ظهور اسلام نیست. هنر اسلامی نتیجه‌ی تلاش ها و تجاربی است که قرن ها در خارج از عربستان بعمل آمده و مجموعه روش‌هایی است که از برخورد افکار و سنت های شرق و غرب حاصل گردیده است.
روش اسلامی در ایران اشکانی و ساسانی، در سوریه سوری، در مصر قبطی، در آسیای صغیر بیزانسی، در شمال آفریقا رومی و بربر، در اسپانیا رومی بوده است و در قرون وسطی ایران و مصر و اسپانیا سه قطب هنر اسلامی را تشکیل می داده اند (زمانی،2535).
حمله‌ی اعراب، تاریخ عمومی ایران را به دو دوره “باستانی و اسلامی” تقسیم کرده است. هنر دوره‌ی ” ساسانی”، سنت‌های هنری کهن را که در طی قرون و اعصار، از هر منشاء و هر منطقه، در ایران پایه گرفته بود، دریافت کرد و تألیفی ماهرانه بنام “هنر ساسانی” را بعمل آورد. هنر دوره‌ی” اسلام” هنر ساسانی را چون میراث گرانبها پذیرفت و به عبارت دیگر تحت تأثیر آن قرار گرفت و این موضوعی است که به عنوان ” تأثیر هنر ساسانی در هنر اسلامی” بیان می‌گردد (رایس،1375).

2-4- تأثیر اسلام بر هنرمندان
پس از هجوم اعراب به شهرهای ایران، زندگی شهری دچار هرج و مرج شد و به دنبال آن مهاجرت دسته جمعی و فرار اهالی و هنرمندان رواج پیدا کرد و آنهایی که در دیار خود باقی ماندند، اسیر یا درگیر حوادث شدند. از هنر و هنرمندان، و حتی زبان و خط محلی اثری باقی نماند.
این نابسامانی منجر شد تا هنرمندان یا هنردوستان در فکر خلق آثار هنری نباشند. به همین دلیل اثری از آثار هنری این زمان پدیدار نشده است. شاید تنها در حدود شمال خراسان و ماوراءالنهر، که از دست مهاجمان در امان مانده بودند؛ ادبا و دانشمندانی که هنوز به “زبان و خط دری” محاوره و مکاتبه می‌کردند، به تشویق امرای محلی آثاری از خود به تقلید از هنرهای ساسانی به وجود می‌آوردند. ولی در سایر نقاط ایران که دچار هجوم تازیان شده بودند به علت ظهور انقلاب ها و قتل و غارت‌ها و آتش سوزی کاخ‌ها و کتابخانه‌ها و فرار اهالی در مدت دو قرن اولیه‌ی حکومت اعراب که این دوران را باید از تاریک‌ترین ادوار تاریخ ایران به شمار آورد؛ از چگونگی سرنوشت خط و زبان و هنر هنرمندان، به علت فقدان اسناد، اطلاعی در دست نیست. «به طور کلی خلق آثار هنری در بین‌النهرین و ایران در چارچوب سبک ساسانی انجام می‌گرفت»(کونل،1347،41).
اسلام تأثیر بسزایی در افکار هنرمندان داشت، به طوری که عرفان و روحانیت آن، در آثار هنری هنرمندان بعد از اسلام به خوبی مشاهده می شود. در صدر اسلام از یک طرف هنرمندان نتوانسته بودند افکار گذشته را فراموش کنند و از طرفی دیگر با آمدن دین مبین اسلام و ایمان و اعتقادی که ایرانیان به این دین داشتند و روبه رو شدن آن ها با ممانعت‌هایی که شرع مبین اسلام در استفاده از برخی موارد مانند ظروف طلا و نقره اعمال می‌کرد؛ هنرمندان متدین با ساخت اشیایی با نمادهای اسلامی، به گونه‌ای هنر خود را که هم سنت و رسم و رسوم قدیمی را حفظ کرده و هم مفاهیم و اصول اسلامی را ارائه نموده باشند، عرضه کردند. بر این اساس عده‌ای کار آفرینش هنری را کنار گذاشتند، ولی عده ای دیگر از هنرمندان ایرانی با استفاده از سنت گذشته و خلاقیتی جدید متناسب با زمان، هنرهایی مانند فلزکاری را ادامه دادند. فلزکاران ایرانی در اندیشه‌ی پیدا کردن رمزهای تازه‌ای برای بیان احساس خود بودند. آنان با رجوع به زبان مشترک دینی، یعنی زبان عربی، عالی‌ترین هنر فلزکاری را به نمایش درآوردند و با استفاده از خط کوفی و زیبایی یک یک حروف و قدرت و عظمت این خط، ظروف فلزی و اشیاء ظریف زینتی زیبایی خلق کردند که نشان دهنده‌ی خلاقیت هنری است که ایرانیان در حد کمال از آن بهره‌مند بودند. این روش در طول تاریخ باقی ماند به استثنای دوره‌ی مغول.
«ایرانیان ابداع کننده‌ی خط عربی نبودند ولی به اندازه‌ای در این کار، استادی نشان دادند که صنایع ایران تا خارج از مرزهای کشور برده شد و با مهارت زیاد و ظرافت خاصی خطوط عربی را بر روی فلز حکاکی کردند و با خطوط و نقوشی که از اجزاء بزرگ به کوچک و از کوچک به بزرگ مرتبط گردید و طرح‌های اسلیمی و قلاب در هم که از آغاز ساده بود و بعدها به صورتی پیچیده‌تر و پر معنی درآمد، به تدریج هنرمندان در زمینه‌ی کار خود احساس اطمینان کردند و با وضوح بیشتر به ماهیت و خواص وسیله ی بیانی تازه ای که پیدا کرده بودند پی بردند»(شیرازی،1362،169).
در رشد و گسترش صنایع دستی حمایت حکام عنصر بسیار تأثیرگذار و از حساسیت بالایی برخوردار بود. زیرا که این هنرها نه تنها برای رفع نیازهای دربار مورد استفاده قرار می گرفتند، بلکه تولید اشیاء به منظور هدیه از طرف خلفا و تجارت و بازاریابی در سرزمین های همجوار، نیاز به تشویق و پشتیبانی از طرف حکام زمان داشت.
«یکی از گرایش ها و ویژگی‌های لاینفک آثار صنایع دستی اسلامی این است که این آثار به وسیله‌ی هنرمندان گمنامی تولید شده‌اند. بر روی این آثار به ندرت مهر و امضاء دیده می‌شود» (کونل،1376،89).
در گذشته هر هنرمندی که شیئی می ساخت «صنعتگر»خوانده می‌شد و هر حرفه‌ای که گذشته از علوم نظری مستلزم مهارت عملی هم بود بدان «هنر» گفته می‌شد. این امر در جهان اسلام نیز مصداق داشت. هنر (فن) پیوسته متضمن صنعت و دانش است. علمی که برای یک استاد بنا ضروری است بی‌گمان هندسه است؛ ولی هندسه‌ای که بیشتر جنبه ی عملی دارد. استاد بنا باید بداند که چگونه می‌توان طاق جناغی را با کمک یک ریسمان کشید. این امر جوهری فکری و پیوندی با اندیشه دارد. مهارت در هر فنی از هنرهای سنتی متضمن راه حل های فنی و زیبایی‌شناسی برای هدفی معین است. در هنرهای سنتی، بهره گیری و زیبایی، همراه و هم عنان هستند و دو رویه جدانشدنی از کمال می‌باشند.
به فرموده‌ی رسول اکرم «خدا کمال را برای همه ی اشیاء مقرر فرموده اند» ( اِنَ الله کَتَبَ الاحسانَ عَلی کُلِّ شیء) اصطلاح احسان که به کمال ترجمه شده همچنین مشتمل است بر مفهوم «زیبایی» و «فضیلت»…
آرمان عالی صنعتگران همانا رسیدن به درجه‌ی کمال است. در اینجاست که هنر تبدیل به نظامی معنوی می‌شود. ابزار کار هنرمند تنها وسیله‌ای برای رسیدن او به هدف، ایفای نقش می کند. در صورتی که زیبایی اثری که از زیر دست صنعتگر بر اساس ذهن خلاق او بیرون آمده است، همانا بازتابی از آفرینش می‌باشد.
هنر، تصویری از کوشش فردی است، که با تفکر و آشنایی با پدیده های اطراف خود، به حقایق وجود الهی نزدیک می‌شود و بدین گونه خویشتن و نفس خویش را به سوی کمال می‌برد. هنرمند در عصر اسلامی به پیروی از افکار عرفانی و اسلامی، پرداخت. اجرای فرایض دینی، در تسخیر روح هنرمند و تأثیر آن بر آثار هنری او دیده می‌شود (بوکهارت،1365).
مردم ایران در برابر رنگ ها، نور و زیبایی‌های ساده‌ی طبیعت حساس هستند ولی هیچ کدام از آن‌ها

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه با موضوع هنر اسلامی، جهان اسلام، تمدن اسلامی، تاریخ اسلام Next Entries دانلود پایان نامه با موضوع دوران اسلامی، فرهنگ ایرانی، خلفای عباسی، مراسم مذهبی