دانلود پایان نامه ارشد درمورد پیامبر (ص)، شهید مطهری، سیر و سلوک

دانلود پایان نامه ارشد

مهم دست مییابد.

2-3- تقوی
تقوی اسم مصدر است از ریشه «وقی» و در اصل «وقوی» است که «واو» به «تاء» عوض شده است و در لغت به معنای پرهیز، حفاظت و مراقبت شدید و فوق العاده و در ادبیات معارف اسلامی به معنای حفظ خویش از مطلق محذورات است؛ اعم از محرمات و مکروهات. و یا به معنی حفظ کردن چیزی در برابر آفات است. تقوا به معنی محفوظ داشتن روح و نفس است از آن چه بیم می رود و به آن زیان رساند. سپس به خوف و ترس نیز تقوا گفته شده است و در لسان شرع آن را به خویشتن داری در برابر گناه و محرّمات اطلاق می کنند و کمال آن به ترک بعضی از مباحات مشکوک است.149
تقوی در اصطلاح به معنی یک نوع احتراز و پرهیز است و اگر تقوای از خداوند مطرح شود معنایش دوری از ارتکاب گناه است که نتیجه گناه به حکم عدل الهی کیفر وعذاب خواهد بود.150 چنانکه در آیه ذیل به آن اشاره شده:
(… فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتىِ وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الحِْجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِين)151
«… از آتشى بترسيد كه هيزم آن، بدنهاى مردم (گنهكار) و سنگها [بتها] است، و براى كافران، آماده شده است.»‏
شهید مطهری میگوید: تقوای الهی یعنی اینکه انسان خود را از آنچه از نظر دین اصولی که دین در زندگی معین کرده و خطا و گناه و زشتی و پلیدی شناخته شده حفظ و صیان کند و مرتکب آن نشود.152
به عقیده شهید مطهری ما دو نوع تقوا داریم؛ تقوایی که ضعف است و تقوایی که قدرت است.
نوع اول این است که انسان برای اینکه خود را از آلودگیها و معاصی حفظ کند از موجبات آن فرار میکند و خود را همیشه از محیط گناه دور نگه میدارد. نوع دوم اینکه در خود حالت قوتی به وجود آورد که به او مصونیت روحی و اخلاقی میدهد که اگر فرضا در محیطی قرار بگیرد که وسایل و موجبات گناه فراهم باشد، آن حالت و ملکه روحی او را حفظ میکند.153
آنچه در ارتباط با تقوی میان مردم شایع است، این است که شخص از نزدیکی به مواردی که بیم گناه میرود خود را کنار بکشد و انزوا اختیار کند. این گونه احتیاط جنبه ضعف تقوی است. در حالیکه صورت عالیتر تقوی، پیشگی آن است که آنطور خود را قوی سازد و ملکات اخلاقی در خود ایجاد کند که با ورود به صحنههای مختلف اجتماعی بتواند خود را نگه دارد و دیگران را به رعایت تقوی تشویق کند. تقوی قویترین عامل درونی در تربیت انسان است.154
در آیات قرآن کریم 238 مورد واژه تقوی به صورت اسمی و فعلی و به عنوان صفت به کار رفته است و 69 آیه فعل امر «اتقوا» آمده است و اکثر آنها به صورت «اتقوا الله» آمدهاند. معدودی از این تعداد به صورت «اتقوا ربکم» یا «اتقوا الذی خلقکم» به کار رفته است. تعبیر تقوای قلوب در آیه ای از قرآن این مطلب را می رساند که تقوی امری معنوی و مرتبط با روح و نفس انسان است:155
(ذَلِكَ وَ مَن يُعَظِّمْ شَعَائرَِ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوب)156
«اين است (مناسك حج)! و هر كس شعائر الهى را بزرگ دارد، اين كار نشانه تقواى دل هاست.»
پنج صفت برای افراد متقی در قرآن ذکر شده است، یعنی کسی که اهل تقواست و به دنبال تهذیب نفس باید دارای این شرایط باشد:
1- (الَّذينَ يُنْفِقُونَ‏ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ)157 «همانها كه در توانگرى و تنگدستى، انفاق مى‏كنند»
آنان در همه حال بخشش میکنند، چه در حال آسایش و وسعت و چه در زمانی که در محرومیت و پریشانی به سر میبرند.
2- (وَ الْكاظِمينَ الْغَيْظَ)158 «و خشم خود را فرو مى‏برند»
یکی دیگر از نشانههای متقین این است که خشم خود را رو میبرند، شخص متقی و پرهیزکار همیشه عواقب کار خود را در نظر میگیرد و میبیند که فرونشاندن خشم موجب خشنودی خداست، لذا خشم خود را فرو مینشاند.
3- (وَ الْعافينَ عَنِ النَّاسِ)159 «و از خطاى مردم درمى‏گذرند.»
صفت سوم که خداوند برای متقین بیان میفرماید این است که متقین کسانیاند که از خطاهای مردم میگذرند، یعنی اگر کسی جاهلی نمود و شخص متقی را به خشم آورد این شخص، آن فرد جاهل را نه تنها مورد عتاب قرار نمیدهد بلکه خشم خود را فرو مینشاند و علاوه بر این موارد او را مورد عفو و بخشش قرار میدهد و هرگز کینه او را در دل نگه نمیدارد.
4- (وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ )160 «و خدا نيكوكاران را دوست دارد.»
در اینجا خداوند به مرحله عالیتری از عفو و گذشت اشاره فرموده است. میفرماید نه تنها باید خشم خود را فرو نشاند و با عفو و گذشت کینه را از دل خود بشوید بلکه باید در برابر بدی آن جاهل نسبت به او نیکی کند و به او احسان نماید تا اینکه کینه و عداوت را در دل دشمن و جاهل نیز سوزانده شود و از بین برود.
5- (وَ الَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ ذَكَرُواْ اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَ مَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُصرُِّواْ عَلىَ‏ مَا فَعَلُواْ وَ هُمْ يَعْلَمُون)161
«و آنها كه وقتى مرتكب عمل زشتى شوند، يا به خود ستم كنند، به ياد خدا مى‏افتند؛ و براى گناهان خود، طلب آمرزش مى‏كنند- و كيست جز خدا كه گناهان را ببخشد؟- و بر گناه، اصرار نمى‏ورزند، با اين‌كه مى‏دانند.»
در این قسمت از آیه شریفه خداوند پاداش کسانی را که کار زشت انجام میدهند به خود ستم می‌کنند، ولی به زودی متنبه میشوند و از کار خود اظهار مورد عفو و بخشش خویش قرار میدهیم. از تعبیر این آیه شریفه چنین استفاده میشود که انسانهای باتقوا از خدا غافل نمیشوند و اگر زمانی هم از او غافل شوند این غفلت طولانی نخواهد بود و در اندک زمانی به یاد خدا میافتند و گذشته را جبران می‌نمایند.162
استاد مطهری می گوید: «تقوا نگهبان انسان است و انسان نگهبان تقوا و این دور محال نیست، بلکه دور جایز است. این نگهبانی متقابل از نوع نگهبانی انسان و جامه است که انسان نگهبان جامه از دزدیدن و پاره شدن است و جامه نگهبان انسان از سرما و گرما است.»163
با بیان این مطالب روشن می‌شود که اگر انسانی تمامی این شرایط را در خود ایجاد کند محققا در راه تهذیب نفس قدم گذاشته و از مهمترین عناصر سازنده و مؤثر در جهت خودسازی تقوا می‌باشد.

2-4- صبر و استقامت
صبر به معنای خویشتن داری و حبس نفس است بر چیزی که شرع و عقل تقاضا میکند یا از چیزی که شرع و عقل از آن نهی میکند. به حسب اختلاف موارد نام آن فرق میکند؛ اگر خویشتن داری از مصیبت باشد آن را «صبر» گویند که ضد آن «جزع» است. اگر در جنگ باشد «شجاعت» نام دارد که ضد آن «جبن» است. اگر در پیش آمد باشد آن را «صدر» گویند.164
در قرآن کریم کمتر موضوعی را میتوان یافت که مانند صبر تکرار و مورد تأکید قرار گرفته باشد تا آنجا که صبر و مشتقات آن بیش از یکصد مرتبه ذکر شده و این نشان میدهد که قرآن برای این فضلیت اخلاقی و عملی اهمیت فراوانی قائل شده است و خوشبختی و خود سازی و تهذیب نفس را در گرو آن میداند.165
سالک الی الله باید در نفس و روح خود عزمی راسخ و قاطعیتی بی بدیل ایجاد کند. لذا وارد مرحلهی استقامت میشود. سالک با استقامت و صبر باید خود را با روحیهای نیرومند و مقاوم در برابر مشکلات مجهز کند تا به مقصد اصلی برسد و از سیر الی الله بازنماند.
خداوند برای پیشرفت در امر دین به پیامبر (ص) سفارش به این مرحله مهم میکند و میفرماید: (فَاسْتَقِمْ‏ كَما أُمِرْت…)‏166
«پس همان‏گونه كه فرمان يافته‏اى، استقامت كن…»
یعنی از عدم موفقیت و مخالفت دشمنان هرگز یأس و تزلزل به دل خود راه مده و همان طور که امر شدهای استقامت به خرج ده تا در امر تبلیغ دین موفق شوی!
سالک الی الله باید بداند که بعضی از فشارها و سختیها امتحانی است برای او که با گذراندن این امتحانات به نحو مطلوب به مرتبهای از مقاصد عالیه کمالات میرسد.167
قدم اولی که سالک باید بردارد تا در مقابل مصائب دنیا صبور و با استقامت شود تحصیل معرفت و تصحیح اعتقاد نسبت به خدای تعالی میباشد؛ زیرا وقتی پروردگارش را شناخت به او تکیه میکند و از او استمداد میجوید و از این راه آرامش قلب و دل او به دست میآید. لذا به آسانی مصائب را تحمل میکند و دیگر خوف و ترسی را به خود راه نمیدهد.168 خداوند در مورد چنین افرادی فرموده است که مشمول کمک و راهنمایی ملائکه قرار میگیرند و حزن و اندوه از قلبشان برطرف میشود:
(إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يحَْزَنُون)169
«كسانى كه گفتند: «پروردگار ما اللَّه است»، سپس استقامت كردند، نه ترسى براى آنان است و نه اندوهگين مى‏شوند.»
در واقع تمام مراتب ايمان و همه اعمال صالح در اين دو جمله جمع است چرا كه توحيد اساس همه اعتقادات صحيح است، و تمام اصول عقائد به ريشه توحيد بازمى‏گردد، و استقامت و صبر و شكيبايى نيز ريشه همه اعمال صالح است، زيرا مى‏دانيم تمام اعمال نيك را مى‏توان در سه عنوان صبر بر اطاعت، صبر بر معصيت و صبر بر مصيبت خلاصه كرد. بنابراين محسنين كسانى هستند كه از نظر اعتقادى در خط توحيد، و از نظر عمل در خط استقامت و صبرند. بديهى است اينگونه افراد نه ترسى از حوادث آينده دارند، و نه غمى از گذشته.170
در قرآن نه تنها پیامبر (ص) بلکه تمامی پیامبران مأمور به صبر بودند:
(فَاصْبرِْ كَمَا صَبرََ أُوْلُواْ الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لَا تَسْتَعْجِل لهَُّمْ)171
«پس صبر كن آن گونه كه پيامبران «اولو العزم» صبر كردند، و براى (عذاب) آنان شتاب مكن‏…»
تاریخ مردان بزرگ گواهی میدهد که یکی از عوامل مهم پیروزی آنان، استقامت و شکیبایی در برابر مشکلات و حوادث گوناگون بوده است. صبر از مهمترین ارکان اینان است و انسان بدون مرکب صبر و استقامت توان پیمودن این مسیر را ندارد.172

2-4-1- اقسام صبر
1- صبر بر مصیبت: پایداری و استقامت در برابر حوادث تلخ و ناگوار؛ چون رویدادهای ناگوار و رخدادهای ناملایم زمینه جزع را فراهم میکند، کسی که اهل سیر و سلوک است باید در برابر آنها صابر باشد.
(وَ إِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَ إِن يَمْسَسْكَ بخَِيرٍْ فَهُوَ عَلىَ‏ كلُ‏ِّ شىَ‏ْءٍ قَدِير)173
«اگر خداوند زيانى به تو برساند، هيچ كس جز او نمى‏تواند آن را برطرف سازد! و اگر خيرى به تو رساند، او بر همه چيز تواناست.»
2- صبر بر اطاعت: شکیبایی در برابر مشکلاتی که بر سر راه اطاعت وجود دارد؛ چون انجام کارهای واجب و مستحب دشوار است و انسان ممکن است در برابر ان مقاومت نکند، از این رو توصیه به مقاومت شده است. سیر و سلوک مستلزم مقاومت است. مانند این که برخواستن از خواب و خواندن نماز صبح برای جوانان دشوار است، ولی باید صبر کنند و این صبر بر طاعت است.174
(جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونهََا وَ مَن صَلَحَ مِنْ ءَابَائهِِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتهِِمْ وَ الْمَلَئكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيهِْم مِّن كلُ‏ِّ بَابٍ – سَلَامٌ عَلَيْكمُ بِمَا صَبرَْتمُ‏ْ فَنِعْمَ عُقْبىَ الدَّار)175
«(همان) باغهاى جاويدان بهشتى كه وارد آن مى‏شوند؛ و همچنين پدران و همسران و فرزندان صالح آنها؛ و فرشتگان از هر درى بر آنان وارد مى‏گردند …- (و به آنان مى‏گويند:) سلام بر شما بخاطر صبر و استقامتتان! چه نيكوست سرانجام آن سرا(ى جاويدان)!»
3- صبر بر معصیت: ایستادگی در برابر انگیزههای محرک و نیرومند گناه؛176 معصیت همراه با شهوت است و از این رو گوارا است و پرهیز از این امر گوارا برای انسان به خصوص جوانان دشوار است. او باید صبر کند و خود را از آن باز دارد و تن به تباهی گناهان ندهد.177
(قُلْ يَاعِبَادِ الَّذِينَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ فىِ هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفىَّ الصَّابرُِونَ أَجْرَهُم بِغَيرِْ حِسَاب)178
«بگو: اى بندگان من كه ايمان آورده‏ايد! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهيزيد! براى كسانى كه در اين دنيا نيكى كرده‏اند پاداش نيكى است! و زمين خدا وسيع است، (اگر تحت فشار سران كفر بوديد مهاجرت كنيد) كه

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد آیات و روایات، امیرالمومنین Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد فضیلت اخلاقی، پیامبر (ص)، سیر و سلوک