دانلود پایان نامه ارشد درمورد مشروطه خواهی، روشنفکران، انقلاب مشروطه، شورهای اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

اگر بخواهید به صاحب عادت سعی کنید باز آن عادت دیگران را بر خود جلب می کند، سعی کنید موانعی راکه میانه الفت شما و سایرملل واقع شده رفع نمایید،گول عوام فریبان را نخورید ».259
و باز می بینیم که در همین نامه ی مذکور عمیقاً جهت گیری رادیکال خود را تبیین کرده و با اشاره به حبس و احتمال کشته شدنش به خاطر آزادی نوع و اظهار افسوس از اینکه شمشیر شقاوت و دست جهالت نگذاشته که او بیداری ملل مشرق زمین و صدای آزادی را از حلقوم آنها ببیند و بشنود چنین می نویسد :« … کشته می شوم برای زندگی قوم، ولی افسوس می خورم از اینکه کِشته های خود را ندرویدم، به آرزویی که داشتم کاملاً نائل نگردیدم، شمشیر شقاوت نگذاشت بیداری ملل مشرق را ببینیم، دست جهالت فرصت نداد صدای آزادی را از حلقوم امم مشرق بشنوم».260
شواهد و قرائنی از این قبیل باعث شده تا عدّه ای سیّدجمال رامشروطه خواه معرفی کنند. از جمله نویسندگانی چون محیط طباطبایی،ناظم السلام کرمانی، مخزومی، نیکی کدی و مجید خدوری،او را از رهبران ومنادیان اوّلیه و اصلی جنبش مشروطیت درایران وعثمانی می دانند.261 به عنوان نمونه مرحوم محمّد محیط طباطبایی در عین حال که مشروطه خواهی سیّد جمال را ماهیتاً متفاوت از مشروطه خواهی کسانی چون ملکم خان دانسته،می نویسد:«سیّد جمال الدّین درایران نخستین فرد ایرانی بود که هموطنان خود را علناً به لزوم اقدام دسته جمعی برای تغییر شکل حکومت به مشروطه، دعوت می کرد».262
متقابلاً عدّه ای دیگرسیّد جمال را بنا به شواهدی متفاوت، بیشتر یک مبارز ضداستبداد و نه لزوماً مشروطه خواه دانسته اند.مثلاً عبدالهادی حائری بر این باور است که در نوشته های موجود از ناحیه ی سیّد جمال تا اکنون«هیچ گونه هواخواهی از برقراری حکومت مشروطه دیده نمی شود،بلکه نوشته های او بیشتر ضد استبداد است».263ایشان تصریح می کند که تنها یک مدرک آن هم به گزارش خانم نیکی کدی، نشان دهنده ی تمایل صریح سیّد جمال الدّین به حکومت پارلمانی است،و آن متن سخنرانی سیّد جمال در تاریخ 24مه 1879است که در مجلّه مصر تحت عنوان«حکیم الشرق »چاپ شده که درآنجا سیّد می گوید:«…امیدوارم که شماآقایان یک حزباً وطنیاً، که حقوق و شکوه کشورتان را حفظ کند تأسیس خواهید کرد … امیدوارم که شما از وطن پشتیبانی و یک حکومت پارلمانی را در کشور تقویت کنید تا بدان وسیله داد و انصاف برقرار گردد و دیگر به حمایت بیگانگان نیازی نباشد».264
حائری معتقد است که مهمترین هدف سیّد جمال، همانا مبارزه با نفوذ امپریالیسم در کشورهای اسلامی و متّحد ساختن مسلمانان جهان برضد آن است و نمی توان او را از پیشروان اندیشه مشروطه خواهی در ایران و یا دیگرکشورهای اسلامی خواند، ولی مبارزهاش با دولت های استبدادی زمان،کمک فراوان ولی غیرمستقیمی به گسترش جنبش های مشروطه خواهی از یک سو و به اصول و مبانی آن از سوی دیگر بوده است. وی در نهایت پیوند سیّد جمال الدّین را با مشروطیت این چنین خلاصه کرده است: «اندیشه گران غرب گرا که هوا خواه مشروطیّت بودند به تنهایی نمی توانستند پیروان فراوانی پیرامون خویش گرد آورند. در ضمن مبارزات ضد امپریالیسی مردم مانند جنبش تحریم تنباکو، ثابت کرد که رهبران مذهبی مهمترین و موثرترین وسیله بودندکه می توانستند اندیشه های نو خواهان را به مردم کوچه و بازار برسانند. بنابراین یک پیوستگی و هم پیمانی میان روشنفکران و علما در مورد هدف مشترکشان یعنی سقوط رژیم استبدادی قاجار لازم به نظر می رسید. در این مورد سیّد جمال الدّین اسد آبادی نقش طراح این پیوستگی و هم پیمانی را بازی کرد، زیرا هم با علما دوستی و پیوند داشت و هم با روشنفکران همگامی می کرد…به ویژه نامههای او به علما در مورد لزوم مبارزه با استبداد ناصر الدّین شاهی مسلماً در اقدامات بعدی علما از جمله مبارزه در راه برقراری مشروطیت در ایران بی تأثیر نبود…»265
نظرات متفاوت مذکور در مورد مشروطه خواهی سیّد جمال با توجه به مولّفه های زمان و مکان و ماهیت حکام سیاسی و توجه به شرایط بین المللی قابل درک و پذیرش می باشد .در این زمینه تحلیل سیّد احمد موثقی در کتاب«علل و عوامل ضعف و انحطاط مسلمین»می تواند راه گشای ما جهت رسیدن به یک نتیجه گیری مطلوب باشد. وی معتقد است که نهضت سیّد جمال را می توان به سه مرحله یا فاز تقسیم نمود، هر چند ترتیب اجرایی شدن هر مرحله با توجه به مولّفه زمان یکسان نمی باشد .درمرحله اول سیّدجمال به انقلاب از بالاوانجام اصلاحات از رأس هرم اجتماعی و سیاسی و به کمک نخبگان فکر می کرد و به گونه ای مثابه امیر کبیر، که حتّی در یک مورد از او نیز یاد کرده،266با نزدیکی و ارتباط با حکّام و دولت های حاکم بر بلاد اسلامی تصور می کرد که می تواند به اهداف اصلاحی و آرمان هایش نائل شود. پس از چندی او با مشاهده ی مقاومت و سرسختی حکّام مستبد و منحط و غلبه شهوت و جهالت بر آن ها و درباریان ذی نفوذ و نیز نفوذ و سلطه استعمار، به اشتباهِ خود در انتخاب مسیر رسیدن به هدف اقرارمی کندو با افسوس تمام از هدر رفتن زمان و زحماتش دراین مسیرچنین می گوید :«… ای کاش من تمام تخم افکارخود رادرمزرعه مستعد افکار ملّت کاشته بودم،چه خوش بود تخم های بارور مفید خود را در زمین شوره زار از سلطنت فاسد نمی نمودم . آنچه در آن مزرعه کاشتم به نمو رسید، هر چه در این زمین کویر غرس نمودم فاسد گردید. در این مدت هیچ یک از تکالیف خیرخواهانه من به گوش سلاطین فرو نرفت. همه را شهوت و جهالت مانع از قبول گشت.امیدواری ها به ایرانم بود. اجر زحماتم را به فراش غضب حواله کردند …).267 و اینجاست که مرحله دوم نهضت سیّد جمال آغاز می شود . وی در این مرحله به مبارزه و موضوع گیری های حاد و شدیدی علیه استبداد حاکم برخاسته و به تغییر حکومت ها و اشخاص از سلاطین و پادشاهان و امرا معتقد بود، که از این جهت به ابومسلم خراسانی و قیام او نظر داشته که یک بار از او یاد کرده است.268
اما پس از ناامید شدن از تغییر و اصلاح سلاطین و حکومت ها متوجه بنیاد واساس این رژیم ها شده و به تغییرات انقلابی در ساختار های سیاسی حاکم گرایش پیدا می کند و با این بیان وارد مرحله سوم نهضت خود می شود :« بنیاد حکومت مطلقه منعدم شدنی است، شماها تا می توانید در خرابی اساس حکومت مطلقه بکوشید … »البته تعیین دقیق نقاط عطف این سه فاز در نهضت سیاسی به سادگی ممکن نیست. اما به نظر می رسد که این مراحل با توجه به نوع و کیفیت روابطش با حکّام و سلاطین سه کشور مصر، ایران و عثمانی قابل تبیین باشد. در مصر سیّد جمال مرحله اول را به سرعت پشت سر گذاشته و طی اقامت حدوداً نه ساله اش در آنجا وارد فازدوّم و سرانجام فازسوّم ازحرکتش که اوج آن جنبش مرید او، عرابی پاشا می باشد، آغاز شد. امّا در ایران نحوه رفتار شاه قاجار و صدر اعظم مکّارش، امین السّلطان، خیلی سریع تر از جاهای دیگر سیّد جمال را به مرحله سوم نزدیک ساخت و به امر انقلاب وا داشت .
مرحله دوم نهضت سیاسی سیّد جمال در ایران با بست نشینی اودرحرم حضرت عبدالعظیم، رقم خورد که طی آن سیّد مستقیماً افکار آزادی خواهانه اش را به اقشارمختلف و توده ی مردم ایران منتقل کرد . دستگیری، اخراج و تبعید وحشیانه او از ایران را می توان آغاز مرحله سوّم نهضت او دانست که طی آن سیّد جمال با نامه های بسیار مهم و تکان دهنده ای به میرزای شیرازی و علمای ایران خواستارخلع شاه وگماردن دیگری به جای او شده بود.اوج فاز سوّم، ترور ناصرالدّین شاه به دست میرزا رضای کرمانی،شاگرد و مرید سیّد،به قصد ریشه کن نمودن شجره خبیثه ی استبداد بودکه طی آن حادثه ودنباله ی حرکت سیّد به ویژه درمیان علما وگروه های مذهبی،ده سال پس از فوت او انقلاب مشروطه رقم خورد .ولی در عثمانی سیّد جمال علی رغم ارتباطش با پاره ای از افراد و گروه های سیاسی مشروطه خواه،با توجه به ملاحظات سیاسی اش در حمایت از امپراتور عثمانی در برابر تهاجم دول استعماری اروپا و نیز شعار وحدت مسلمین، نرمش های زیادی نسبت به حاکمیت سلطان عثمانی نشان داد و از مرحله اول یا حداکثر دوم فراتر نرفت .269 در تائید نظر سیّد احمد موثقی راجع به مراحل سه گانه نهضت سیّد جمال الدّین که در نهایت منجر به انقلاب مشروطه در کشورهای ایران، مصر و عثمانی می شود، می توان از این کلام سیّد محمّد محیط طباطبایی استفاده کردکه می نویسد :« …پس از سی سال کوشش، در زندان طلایی عبدالحمید محبوس و معدوم شد، ولی تخم های کشته او در ایران و عثمانی و مصر…جوانه زد و ده سال بعد از مرگ او، در وطن او ایران، نهضت مشروطه آغاز و انجام پذیرفت و چند سال بعد از آن دست پروردگان او در اسلامبول دست به کار شدند وکسانی که در حیات او از عهده ی تطبیق نظریات سیاسی او در مصرو هند بر نیامدند و مغلوب و منکوب و محبوس شدند،درحزب کنگره هند وحزب وفدِ مصر، بنیانگذار حکومت ملّی آزاد گشتند .
سیّد جمال الدّین در تاریخ ایران عامل ظهور تحوّلی شد و ملّتِ ما را به راهی رهبری کرد که پس از آن در پیچ و خم های آن راه، به سوی زندگی افضل گام بر می دارد و هر روز انتظار دارد که به صورتی بهتر و حالتی برتر درآید …».270
البته باز می توان به شواهد و قرائنی جهت اثبات مشروطه خواهی سیّد جمال الدیّن اشاره کرد که مربوط می شود به بعد از مرگ او،یعنی زمانی که انقلاب در چند کشور اسلامی شکل گرفته و افراد مختلف با افکار و اندیشه های متفاوت به قصد تصاحب مناصب و نشان دادن لیاقت و شایستگی خود جهت عضویت درمجالس و پارلمان های کشورشان به هرطریقی به ارائه مدارکی هر چند جعلی و ساختگی می پرداختند که ارتباط آنها با سیّد جمال را به اثبات برساند،و این بدان معنی است که آن زمان سیّد نماد مشروطه خواهی شده بود. در این ارتباط به چند مثال از کشورهای مختلف اسلامی بسنده می کنیم .
شیخ عبدالقادر مغربی که مدّتی در اسلامبول محضر سیّد جمال را درک کرده بود می گوید: در آغاز مشروطه ی عثمانی کسانی که از ترک و عرب و کُرد در اسلامبول مجالس افاده سیّد را درک کرده بودند به صرف این انتساب، خود را سزاوارِ مقام عضویت در مجلس مبعوثان عثمانی می شناختند و هر یک به نحوی درصدد اثبات وابستگی خود به سیّد بر می آمدند. از آن جمله، محمّد پاشای مخزومیِ لبنانی بود که من هرگز او را در خدمت سیّد جمال ندیده بودم ولی در آغاز مشروطه عثمانی به نشر مقالاتی در مطبوعات لبنان راجع به ترجمه حیات سیّد و بعد ها کتابی با نام « خاطرات جمال الدّین افغانی» نوشت .271
همچنین محمّد امین، شاعر ملّی ترک، که هنگام مسافرت سیّد جمال به عثمانی مأمور برآوردن نیازمندی های اقتصادی وی بود،عکسی راکه سیّد جمال با خط وامضاء خود به او داده بود؛برای اثبات شایستگی خود درکارانتخابات نمایندگی مجلس مبعوثان تکثیر و توزیع می کرد .272 سیّد محمّد محیط طباطبایی می نویسد :« نهضت آزادی خواهی و مشروطه طلبی در ایران وعثمانی مقارن هم اوج گرفت ومشروطه طلبان در هر دوکشور پیروز شدندو استبداد سر تسلیم بر آستان مشروطه سود. در این زمان پس از ده سال غفلت زدگی،نام سیّد جمال الدّین بار دیگر بر زبان ها آمد و کسانی که به مناسبتی در دوران زندگی با او آشنایی و ارتباط و حتّی توفیق ملاقاتی پیدا کرده بودند،به نحوی خود را به اومنسوب می داشتند،زیرا صرف انتساب به او کافی بود،برای اینکه فردی را آزادی خواه ومشروطه طلب! و درخوراستفاده از مواهب دستگاه حکومت جدید پارلمانی معرفی کند.273در ایران کسانی که با سیّدسابقه مراوده و مکاتبه ومعارفه داشتند مجالی یافتند تا نام او راپشتوانه آزادی خواهی خود قرار دهند.حاج امین الضرب دوّم،عکس های دسته جمعی سیّد را که در خانه ی تهران و در دفتر بازرگانی پدرش در مسکو برداشته بود،زیب اتاق پذیرایی می نمود و خود را وارث مشروطه طلبی سیّد وانمود می کرد! مرحوم سیّد محمّد طباطبایی نامه سیّد را که درسامره به او نوشته بودبرای چاپ در«تاریخ بیداری ایران» به ناظم الاسلام کرمانی می سپرد و« نظم الدّوله خواجه نوری» بعداز دوازده سال صبر و سکوت، صورت استنطاق میرزا

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد کشورهای اسلامی، شورهای اسلامی، تاریخ ایران، انقلاب مشروطه Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد عقب ماندگی، جوامع انسانی، فرهنگ و تمدن، جامعه شناختی