دانلود پایان نامه ارشد درمورد فضیلت اخلاقی، پیامبر (ص)، سیر و سلوک

دانلود پایان نامه ارشد

صابران اجر و پاداش خود را بى‏حساب دريافت مى‏دارند!»
4- صبر در برابر نعمتها: مانند زیاد شدن اموال و رسیدن به جاه و مقام که اگر انسان در چنین موقعیتی سرکشی نماید به عذاب الهی دچار خواهد شد، چنانکه خدا میفرماید:
(كلاََّ إِنَّ الْانسَانَ لَيَطْغَى – أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنىَ – إِنَّ إِلىَ‏ رَبِّكَ الرُّجْعَى)179 «چنين نيست (كه شما مى‏پنداريد) به يقين انسان طغيان مى‏كند. – از اينكه خود را بى‏نياز ببيند! – و به يقين بازگشت (همه) به سوى پروردگار تو است!»
5- صبر عارفانه: یک مرتبه صبر، صبر عارفانه است، خدای سبحان در مورد کسانی که صبرشان زاهدانه و عارفانه است میفرماید:
(… إِنَّمَا يُوَفىَّ الصَّابرُِونَ أَجْرَهُم بِغَيرِْ حِسَاب)180
«… كه صابران اجر و پاداش خود را بى‏حساب دريافت مى‏دارند!»
خدا برای صابران اجر و مزدی تعیین کرده که به حساب متعارف در نمیآید. بنابراین از این آیه
استفاده میشود که برای عارفان صبری است که قرآن با بشارت از آن یاد کرده است.181 قرآن مؤمنان را به صبر دعوت مى‏كند، زيرا در صبر فوايدى براى تربيت نفس و تقويت شخصيت و افزايش توانايى انسان در برابر سختيها و بارهاى سنگين زندگى و حوادث و مصائب روزگار و نيز بسيج نيرو براى ادامه جهاد در راه اعتلاى دين خدا، نهفته است. وقتى قرآن داستان انبياء پيشين، پايان كار و پيروزى آنان را- با وجود دشمنيهاى مخالفان بيان مى‏كرد، باعث تقويت روحيه مردم در مقابله با مشكلاتى مى‏شد كه در راه ايمان براى آنها به وجود آمده بود. و این خود باعث تهذیب نفس انسان می‌شود.

2-5- توکل در کارها
توکل از نظر اهل دل فضیلت بالایی است و قرآن بارها و بارها به آن امر کرده است.
تَوَكُّل‏ از ماده «وکل» به معنای قبول وكالت و اعتماد است.182 یعنی واگذار نمودن تمام امور به صاحب آن و اعتقاد نمودن بر وکالت او. در واقع انداختن بدن در بندگی و تعلق قلب است به مالک او و قوای بدن را در راه اطاعت حق مصرف نماید.
انسان متوکل یعنی بریده از تمام آرزوهای خود و جدای از خلق و پیوسته به حق، اگر بندهای در راه تزکیه و تهذیب نفس بکوشد، خود توکل و سپردن خود و کار خود به خداوند و او را مهربانتر از همه دانستن نردبانی میشود برای رسیدن به مقام قرب الهی.183
شخصی نزد امام هشتم آمد و از ایشان در باره حد و مرز توکل پرسید، امام (ع) فرمودند:
«… لَا تَخَافَ‏ أَحَداً إِلَّا اللَّه‏»184
(… با اتکای به خداوند از هیچ چیز نترسی.)
در نتیجه انسان باید همه چیز را از خدا دانسته و خود را وابسته به قدرت لا یزال او بداند و با این پیوند همچون قطرهای که به دریا میپیوندد خود را در امواج سهمگین بیندازد و از هیچ چیز نهراسد.
بالاترین مرحله توکل وقتی است که انسان حتی در سختترین شرایط و بحرانیترین حوادث زندگی تنها بر خدا توکل کند و فقط او را مدبّر امور بداند.185
در آیات قرآن نیز به این موضوع اشاره شده است:
(…كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ‏ ما يَشاء )186
«…. بدين گونه خداوند هر كارى را بخواهد انجام مى‏دهد.»
(… إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ‏ ما يُريد)187
«خدا هر چه را اراده كند انجام مى‏دهد!»
(…وَ مَن يَتَوَكلَ‏ْ عَلىَ اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ…)188
«… و هر كس بر خدا توكّل كند، كفايت امرش را مى‏كند…»
یکی از مظاهر ایمان و مکارم اخلاق توکل بر خدا و اعتماد به پروردگار متعال است. در قرآن در موارد متعددی توکل بر خدا را از ویژگیهای افراد با ایمان میداند و میفرماید:
(… وَ عَلىَ اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُون)189
« … و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند!»
و یا در جای دیگر میفرماید:
(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ‏ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إيماناً وَ عَلى‏ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ)190
«مؤمنان، تنها كسانى هستند كه هر گاه نام خدا برده شود، دلهاشان ترسان ميگردد؛ و هنگامى كه آيات او بر آنها خوانده مى‏شود، ايمانشان فزونتر مى‏گردد؛ و تنها بر پروردگارشان توكل دارند.»

2-6- توجه به نوافل
یکی دیگر از راههای تهذیب نفس التزام به نوافل و مستحبات است. نوافل چنان مهماند که بعضی از فقها ترک جمیع سنن را از آن جهت که دلیل بر بیاعتنایی به آداب شرع مقدس است حرام دانستهاند.191
برای نوافل روزانه فضیلت بسیار است؛ بلکه در بعضی ترک آن را معصیت شمردهاند. از اعمالی که در سازندگی انسان نقش بسیار دارد و در تقویت اراده اثر فوق العاده دارد نماز شب است. قرآن کریم به بیداری شب و طلوع فجر اهمیت فوق العاده دارد تا جایی که بدان قسم یاد کرده است:
(وَ الْفَجْرِ – وَ لَيَالٍ عَشْرٍ – وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ – وَ الَّيْلِ إِذَا يَسْر)192
«به سپيده دم سوگند – و به شبهاى دهگانه – و به زوج و فرد – و به شب، هنگامى كه (به سوى روشنايى روز) حركت مى‏كند سوگند (كه پروردگارت در كمين ظالمان است)!»
و یا در آیات: (وَ الَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ – وَ الصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّس)193
«و قسم به شب، هنگامى كه پشت كند و به آخر رسد – و به صبح، هنگامى كه تنفّس كند.»
در نیمه شب برخاستن و در مقابل عرش کبریایی ایستادن، در شخص نمازگزار حالتی پدید میآورد که خود زمینه ساز مهذب شدن است. هر گاه سالک الی الله قدم در راه خود سازی نهاد و در طلب مقصد اصلی و خدایی حرکت نمود میتوان به نجات او امیدوار بود.194
نوافل چند اثر مهم دارد، از جمله:
1- محو گناهان، خداوند میفرماید:
(وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ طَرَفىَ‏ِ النهََّارِ وَ زُلَفًا مِّنَ الَّيْلِ إِنَّ الحَْسَنَاتِ يُذْهِبنْ‏َ السَّيَِّات…)195
«در دو طرف روز، و اوايل شب، نماز را برپا دار؛ چرا كه حسنات، سيئات (و آثار آنها را) از بين مى‏برند… »
2- تقرب به خداوند، در قرآن آمده:
(وَ مِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسىَ أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا محَّْمُودًا)196
«و پاسى از شب را (از خواب برخيز، و) قرآن (و نماز) بخوان! اين يك وظيفه اضافى براى توست؛ اميد است پروردگارت تو را به مقامى در خور ستايش برانگيزد!»

2-7- زهد
زهد ضد رغبت و حرص بر دنیا197 به معنای بی اعتنایی می باشد.
زهد و زهید همچنین به معنی چیز اندک و ناقابل هم آمده است. «الزاهد فی شیء» یعنی دوری کردن از چیزی و اکتفا نمودن به مقدار اندک آن.198
زهد عبارتست از دل برداشتن از دنیا و اکتفا کردن به قدر ضرورت از برای حفظ بدن و یا عبارت است از پشت کردن به دنیا و رو آوردن به آخرت، بلکه از غیر خدا قطع نظر کردن و رو آوردن به خدا و این بالاترین درجات زهد است. پس هر که دل بردارد از چیزی که غیر خداست، حتی از بهشت و جز خدا چیزی را نطلبد و نجوید آن را زهد مطلق مینامند.199
زهد یعنی عدم تمایل و رغبت نسبت به چیزی که در آن جاذبهی میل و رغبت طبعا وجود داشته باشد و انسان در اثر عوامل اختیاری نسبت به آن بیرغبتی نشان دهد و زیبایی و ارزشهای آن را نادیده بشمارد.200
زهد منافاتی با زیادی مال و مقام، چنانچه محبت قلبی به آن پیدا نشود و مشغولیت به آن مانعی برای ذکر خداوند به وجود نیاود، ندارد. زهد در دنیا به معنی کوتاه بودن آرزوها و شاکر بودن به نعمتهای موجود و خودداری از هر چیزی است که خداوند حرام کرده است. زهد به معنای ضایع کردن حلال و حرام کردن حلال نیست؛ بلکه یعنی انسان به آنچه در اختیار خود دارد دلبستگی بیشتری نسبت به آن‌چه نزد خداوند است نداشته باشد.
زهد فقط یک مرتبه در قرآن به کار رفته: (وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ كانُوا فيهِ مِنَ الزَّاهِدين)‏201
«و (سرانجام،) او را به بهاى كمى- چند درهم- فروختند؛ و نسبت به (فروختن) او، بى رغبت بودند.»
شخص زاهد کسی است که کار و تلاش در دنیا می کند، اما نسبت به آن بی اعتنا است.202
زهد به عنوان یک فضیلت اخلاقی و معنوی مفهوم والایی دارد که در لسان عرفا یکی از منازل عبودیت است و به تعبیر دیگر زهد عبارت است از دل کندن از دنیا و حرکت به سوی منازل آخرت.
قرآن کریم در دو جملهی کوتاه تعریفی جامع و شامل آورده که بر یک دنیا حکمت و معرفت مشتمل است:
(لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُور)203
«اين بخاطر آن است كه براى آنچه از دست داده‏ايد تأسف نخوريد، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشيد؛ و خداوند هيچ متكبّر فخرفروشى را دوست ندارد!»
صفت زهد یکی از منازل راه دین و بالاترین مقامات سالکین است. خداوند در قرآن میفرماید:

(وَ لا تَمُدَّنَ‏ عَيْنَيْكَ إِلى‏ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فيهِ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أَبْقى)204‏ «و هرگز چشمان خود را به نعمتهاى مادّى، كه به گروه‏هايى از آنان داده‏ايم، ميفكن! اينها شكوفه‏هاى زندگى دنياست؛ تا آنان را در آن بيازماييم؛ و روزى پروردگارت بهتر و پايدارتر است!»
از مجموع آیات بالا برداشت می‌شود که اگر اقبال و ادبار دنیا و بود و نبودش نزد شما یکسان باشد، به طوری که با از دست دادن آن متأثر و متأسف نشوید و با بدست آوردن آن خوشحال نشوید، آنگاه به مقام زهد رسیدید. از این جمله استفاده میگردد که زهد یک امر قلبی است و زاهد واقعی کسی است که قلبا دنیا را طلاق داده باشد، نه اینکه دنیا او را به بازی نگرفته و از روی ناچاری و یا به منظور خودنمایی تارک دنیا شده باشد.205

2-8- نماز
نماز پناهگاه خوبی برای انسان است و میتوند در بنبستها و گرفتاریها به فریاد انسان برسد. نماز یک معلم اخلاق است و هر کاری که یک معلم اخلاق برای شاگردش میکند، نماز هم همان کار را میکند.206 چنانکه در آیهای میفرماید:
(وَ اسْتَعِينُواْ بِالصَّبرِْ وَ الصَّلَوةِ…)207
«از صبر و نماز يارى جوييد…»
خداوند میفرماید:
(…وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ إِنَّ الصَّلَوةَ تَنهَْى‏ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنكَرِ…)208
«… و نماز را برپا دار، كه نماز (انسان را) از زشتيها و گناه بازمى‏دارد…»
برای سیر و سلوک و برای خودسازی و دنیا و آخرت باید از نماز کمک گرفت. در نتیجه از نماز میتوان برای تهذیب نفس استفاده کرد.

2-9- روزه
فايده‏هاى طبى و بهداشتى روزه كه از سودمندى‏هاى كوچك اين فريضه انسان ساز است، به حدى است كه شايد نياز به توضيح و تكرار نداشته باشد. روزه فايده‏هاى جسمى و روحى فراوانى دارد: شفا بخش جسم و توانبخش جان است، پاك كننده انسان از رذائل حيوانى است، در ساختن فرد صالح و اجتماع سالم بسيار مؤثر است و در تهذيب‏ و تزكيه نفس‏ تأثير بسزايى دارد.209
یکی از عبادتهای بسیار بزرگی که در تزکیه و تهذیب نفس آثار فراوانی دارد روزه است. در فضیلت روزه احادیث بسیار زیادی وارد شده است. پیامبر (ص) فرمودند: روزه، سپر (آتش جهنم‏) است.210
روزه معلم اخلاق است. روزه عبادت مخصوصی است که از دو بخش نفی و اثبات ترکیب یافته است. اول خودداری از خوردن و آشامیدن و دوری از عمل جنسی مشروع. دوم خلوص نیت و قصد قربت که به منزله روح این عبادت است. دوران ماه رمضان، ماه تمرین و کفّ نفس از بسیاری از اعمال و رفتار ناپسند و خلاف شرع و دوران جهل با نفس است.211 خداوند میفرماید:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلىَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون)212
«اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهيزكار شويد.»
از اين آيه چنين استنباط مى‏شود كه روزه در ملل و اقوام گذشته نيز وجود داشته است و آنان خود را ملزم به اجراى آن مى‏دانسته‏اند. قبل از آنكه روزه را از نظر پزشكى مورد بررسى قرار دهيم، لازم است به يك نكته مهم اشاره كنيم و آن اينكه، روزه در قرآن يك عبادت به حساب مى‏آيد و بايد به فرمان

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد پیامبر (ص)، شهید مطهری، سیر و سلوک Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد سیر و سلوک