دانلود پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، فضایل اخلاقی، صراط مستقیم

دانلود پایان نامه ارشد

ت به خوبيها و براي رفع آفات و خدايي شدن، بهترين انگيزه را خواهد داشت.
از آنجایی که هر مکتب یا هر حکیمی بخواهد انسان را به سمت مکارم اخلاقی و تزکیه و تهذیب نفس هدایت کند و درباره مفاسد اخلاقی و دردها و ناگواریهای انواع امراض روحی بیندیشد راهی جز این ندارد که نخست خود را پیدا کند و انسان و ابعاد وجودیش و اصول قوا و نیروهایش آشنا سازد. و آنگاه است که میتواند انسان را با گامهایی استوار و در صراط مستقیم به سوی مکارم اخلاقی و کمالت معنوی سوق دهد.
انسانی که به خویشتن خویش جاهل است نه تنها از مفهوم عالی انسانی به دور است بلکه از احساس این که او هم موجودی دینی است برخوردار نمیباشد.
از این رو نخستین گام در راه خودسازی و تهذیب نفس خودشناسی است.32
برای اهمیت خود شناسی روایات بسیاری از معصومین رسیده است. این روایات انسان را به صورتهای مختلف متوجه حقیقت خود کرده و سپس به تزکیه وا می دارد.
امام علی (ع): «مَنْ‏ عَرَفَ‏ نَفْسَهُ‏ تَجَرَّد»33
(هر کس حقیقت خود را بشناسد به تجرد و تجرید در تزکیه می پردازد.)
امام علی (ع): «الْعَارِفُ‏ مَنْ عَرَفَ‏ نَفْسَهُ‏ فَأَعْتَقَهَا وَ نَزَّهَهَا»34
(عارف کسی است که اول خود را بشناسد و بداند چه بوده و چه شده و چه میتواند باشد و سپس خود را از آنچه که او را از خدا دور میکند و حاجب بین او و خداست آزاد نموده و تزکیه کند.)
در این روایات به شناخت حقیقت انسانی و صورت اصلی انسان تأکید شده است و به این مطلب اشاره شده که شناخت صورت اصلی خود، بهترین انگیزه و محرک است که انسان به منظور تزکیه خود از حجابهایی که روی چهرهی اصلی وی را گرفته است.35
با خود شناسی ریشه های هر یک از مفاسد اخلاقی که در درون انسان جا دارد شناخته میشود و درمان این دردها را آسان میسازد. بدین گونه راه وصول به تهذیب نفس و خودسازی در انسان هموار میشود. کسی‌ که‌ به‌ مقام‌ شامخ‌ خود پی‌ ببرد، از رذایل‌ دوری‌ خواهد کرد، امام‌ علی‌ (ع‌) می‌فرماید:
«مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ [شَهْوَتُهُ‏] شَهَوَاتُه‏»
(كسى كه خود را گرامى دارد، هوا و هوس را خوار شمارد.)36

1-7-2- عزم بر حرکت
نكته مهم ديگر، عزم بر حركت است، تصميم بر حركت به سوي پاك شدن، و نيز تصميم بر باز نگشتن به راهي كه تاكنون مي رفته است. به عبارت ديگر، توبه كند. بايد با خود شرط كند بين خود و راهي كه تاكنون ميرفته فاصله ايجاد كند، و از رفتاري كه موجب گرفتاريش شده است، روي بگرداند. حتي نگاهي به گذشته ممكن است وسوسه بازگشت به آن را در پي داشته باشد.37

1-7-3- امید به رحمت الهی
افزون بر اين مطالب، آنچه را كه در راه تهذيب و پاك كردن نفس حايز اهميت است اميد به رحمت خدا و دور كردن يأس از خويشتن ميباشد. دلسرد شدن و نااميدي آفت بسيار بزرگي است. بايد به خدا توكل داشت و به معصومين (ع) متوسل شد تا در اين راه ياريمان كنند. اميد به رحمت خدا موجب قوت دل است و يأس از رحمت الهي كفر است. با توجه به پشيماني و عزم بر ترك گناهان گذشته، يقين بداند كه روح و جان با صفا و صيقل ميگردد و دريچههاي نور در قلب گشوده ميگردد.38
بــازآ بــازآ هر آنكه هستي بــازآ گر كافر و گبر و بتپرستي بازآ
اين درگه ما، درگه نوميدي نيست صد بار اگر توبه شكستي بــازآ

1-7-4-تفکر
یکى از موانع مهم تهذیب نفس، غفلت است و تفکر ضد غفلت است. امام علی(ع) مى فرماید: «فکر کردن مایه رشد است»39
امام‌ خمینی‌ می‌گوید: «اوّل‌ شرط‌ مجاهده‌ با نفس‌ و حرکت‌ به‌ جانب‌ حق‌ تعالی‌، تفکر است‌ و تفکر در این‌ مقام‌ عبارت‌ است‌ از آن‌ که‌: انسان‌ لااقل‌ در هر شب‌ و روزی‌ مقداری‌ فکر کند در این‌ که‌ آیا مولای‌ او که‌ او را در این‌ دنیا آورده‌ و تمام‌ اسباب‌ آسایش‌ و راحتی‌ را از برای‌ او فراهم‌ کرده‌… آیا وظیفه‌ ما با این‌ مولای‌ مالک‌ الملوک‌ چیست‌؟»40

1-7-5- تخلیه
تخليه‏ از ماده «خلو» به معنای ترك كردن و یا گویى در ترك كردن است. راغب اصل آن را ترك كردن در جاى خالى گفته است‏.41
پاک سازی باطن و روان از رذایل اخلاقی و تصفیه روان از این رذایل تخلیه نام دارد.42
تخلیه از وظایف بسیار مشکل و سنگین سالکان راه حق است. سالک باید باطنش را از آلودگیها و صفاتی همچون حسد، کینه، تکبر، عداوت و … پاک کند.43 پیامبر (ص) میفرماید:
«إِيَّاكُمْ‏ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ‏ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ »44
(از رشک و حسد بر حذر باشید، که حسد حسنات انسان را میخورد، همان طور که آتش هیزم را میخورد.)

– تخلیه و جهاد اکبر
تخیله نفس از رذایل بسیار مشکل است و بدین جهت آن را جهاد اکبر مینامند. امام علی (ع) فرموده‌اند:
«أَفْضَلُ‏ الْجِهَادِ جِهَادُ النَّفْسِ‏ عَنِ الْهَوَى‏ وَ فِطَامُهَا مِنْ لَذَّاتِ الدُّنْيَا.»45
(برترین جهاد، جهاد با نفس و رهانیدن آن از لذات دنیاست.)

– تخلیه تدریجی و دفعی
تخلیه گاهی به تدریج انجام می گیرد، یعنی سالکین راه حقیقت به مرور زمان و در طول مدتی کم یا زیاد یکایک صفات زشت را از صحیفهی نفس خود پاک سازی میکنند. مثلا گاهی با رذیله حسد دست به گریبان میشوند تا کم کم دامن نفس را از آن بزدایند. زمانی با رذیله تکبر رویارو میگردند تا آن را رشه کن گردانند.
اما گاهی تخلیه دفعی است. یعنی انسان در مدتی کوتاه بلکه در ظرف چند لحظه، انقلاب و تحولی در خود پدید آورده و یکباره دگرگون میگردد. در واقع نفس را یکباره کشتن و دست آنرا از هواها و خواهشهای نامشروع کوتاه کردن، همان تخلیه دفعی است.46

1-7-6- تحلیه
تحلیه از ماده «حلی» به معنای زیور است. تحلیه یعنی زیور آراستن. این کلمه در علم اخلاق به معنای آراستگی به مکارم اخلاق است.47 انسان اگر سه صفت شیطنت، بهیمیّت و سبعیّت را از خود بپیراید و بزداید مرحله تحلیه را انجام داده است. مرحله تحلیه در برابر تخلیه است. تخلیه در مقام دفع و پیراستن و تحلیه در مقام جذب و آراستن است و نیز تخلیه در مقام تبرّی، یعنی با رذایل اخلاقی ستیز کردن و تحلیه در مقام تولّی یعنی با فضایل اخلاقی انس و الفت پیدا کردن و در نهایت به آن متلبس شدن، است. تخلیه کار بسیار مشکلی است و بدون عنایت حضرت حق، جهاد و یافتن نفس و توکل امکان پذیر نیست.48

1-7-7- تجلیه
تجلیه از ماده «جلی» به معنای چيزى كه ذاتا روشن است،49 می‌باشد. در اصطلاح تجلیه یعنی خود را با اعمال دینی متجلی ساختن و به تعبیر دیگر در قالب اعمال مذهبی متجلی شدن.50 هدف از تجلیه آن است که انسان اعمال مذهبی را بدان صورت که شارع مقدس خواسته است به جا آورد. یعنی نماز، روزه و سایر عبادات را به شیوهای درست انجام دهد و به طور خلاصه دو چیز را به جد باید در نظر بگیرد:
1- خلوص نیت در تمام عبادات
2- حضور قلب در نماز
خلوص نیت یعنی عبادات را تنها برای خدا انجام دادن. اخلاص یگانه وسیله قبولی اعمال و عبادات است. هر عملی که واجد شرایط دیگر باشد اما اخلاص نداشته باشد پذیرفته نخواهد شد.
حضور قلب هم فقط در نماز معتبر است و در سایر عبادات نه شرط حتمی آنهاست و نه شرط قبولی آنها.51
در صورتی که این مسیر به درستی و عالمانه طی شود، به طور قطع حالات انسان دارای ثبات خواهد بود و دگرگونیها و تحولات سامان یافته تر میشود و نگرانیها رفع خواهد شد. برآیند و ره آورد چنین سلوکی تقویت ایمان خواهد بود. ایمان یگانه نیروی با ارزشی است که تضمین کننده سعادت انسان در دنیا و آخرت است.
به طور کلی مراحل دیگر خودسازی و تهذیب نفس عبارت است از:
1- سیر مطالعاتی و افزایش اطلاعاتی که منتهی به آگاهی و بیداری میشود. در این زمینه متذکر میشویم شرکت در جلسات مذهبی و استماع سخنرانیها و مواعظ و همچنین تلاوت مداوم قرآن کریم و خواندن روایات اسلامی و شرح زندگی بزرگان و اهل عرفان و سلوک و مباحث مربوط به معاد و رستاخیز نیز بسیار مفید است.
2- تقویت ارتباط عاشقانه با خداوند و اولیای معصومین(ع) و مؤمنان اهل ولایت و محبت، از طریق انجام مستحبات و زیارات و مانند آن.52
و …
1-7-8- مرابطه
مرابطه مصدر باب مفاعله و به معنی به یکدیگر پیوستن و در اصطلاح اهل سلوک به معنی به خود پیوستن، مراقب خود بودن و نگران احوال خویش بودن میباشد.
مرابطه حساسترین مسیر سالکان الی الله است که بدون عبور از این راه، تعالی و تکامل به بن بست منتهی میشود. در واقع فردی که در نظر دارد نفس خود را از تمام رذائل پاکیزه نگه دارد باید این مسیر را طی کند. 53
(يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اصْبرُِواْ وَ صَابِرُواْ وَ رَابِطُواْ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون)54 «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! (در برابر مشكلات و هوسها،) استقامت كنيد! و در برابر دشمنان (نيز)، پايدار باشيد و از مرزهاى خود، مراقبت كنيد و از خدا بپرهيزيد، شايد رستگار شويد! »
عقل آدمی در سیر و سلوکش به عالم آخرت میتواند با سرمایهی عمر، کالاهای سودمند برای خود کسب کند. عقل در واقع تاجر آخرت و سرمایهی عمر است. عقل باید در این تجارت نفس را شریک خود قرار دهد، اما از آنجا که نفس موجودی سرکش و دارای هوا و هوسهای زیاد است و به تعبیر قرآن:
(… إِنَّ النَّفْسَ‏ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ …)55 «…كه نفس (سركش) بسيار به بديها امر مى‏كند…»
عقل ناگزیر باید به اعمالی دست بزند تا شاید از برخی سرکشیهای نفس جلوگیری کند. اعمالی که ممکن است مانع نفس شوند عبارتاند از: 1- مشارطه، 2- مراقبه، 3- محاسبه، 4- معاتبه.
مجموع این چهار عامل را مرابطه می گویند.56
در این جا کیفیت هر کدام از این گامها را بیان میکنیم:.

1-7-8-1- مشارطه
مشارطت یعنی شرط بندی و تعهد گرفتن، منظور از آن این است که انسان با خود یعنی با عقل و نفس پیمان ببندد و شرط کند که در مقام عمل، نفس صداقت داشته باشد و مرتکب خطا و خلاف نشود.57
در اوّل‌ روز انسان‌ با خود شرط‌ کند که‌ امروز بر خلاف‌ امر الهی‌ رفتار نکند. به این طریق که نفس خود را مخاطب قرار دهد و به او یادآور شود که من جز سرمایه گرانبهای عمر کالایی ندارم و اگر از دست برود، تمام هستی‌ام از دست می‌رود و به خود بگوید: فکر کن عمر تو پایان یافته و از دیدن حوادث بعد از مرگ سخت پشیمان شده‌ای و فریاد «رب ارجعون» سر داده‌ای، سپس به نفس خویش در مورد مراقبت از اعضا و جوارح سفارش کند. انسان در این مرحله با خود شرط میبندد بر ترک معصیت و پایبندی به عهد و میثاقی که در این خصوص بسته است. در قرآن کریم به التزام تعهدات که بالاترین آنها تعهد به خداست تأکید فراوان شده، از جمله:
(وَ أَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ وَ لَا تَنقُضُواْ الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا)58
«و هنگامى كه با خدا عهد بستيد، به عهد او وفا كنيد! و سوگندها را بعد از محكم ساختن نشكنيد…»
کیفیت مشارطه به این گونه است که انسان هر روز با خود شرط کند که امروز بر خلاف فرموده حق رفتار نکند و تصمیم به انجام این کار بگیرد و معلوم است که یک روز خلاف نکردن امری است خیلی سهل و آسان و انسان میتواند به آسانی از عهده این کار برآید.59
در مشارطه بهتر است که انسان پیمانی را که با خود می-بندد در جایی بنویسد و روزی حداقل یک بار آن را بخواند. بهترین وقت آن هم پس از فراغت از نماز صبح است. انسان میتواند در مشارطه نفس خود را مخاطب قرار دهد و به او یادآوری کند که ای نفس! چند روزی از عمر من باقی نمانده و سرمایهی دیگری ندارم و اگر بیهوده از دست من برود گرفتار خسران عظم شدهام. ای نفس اندکی در مضمون این آیات شریفه دقت کن:60
(حَتىَّ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبّ‏ِ ارْجِعُونِ – لَعَلىّ‏ِ أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كلاََّ إِنَّهَا كلَِمَةٌ هُوَ قَائلُهَا…)61
«(آنها هم چنان به راه غلط خود ادامه مى‏دهند) تا زمانى كه مرگ يكى از آنان فرارسد، مى‏گويد: پروردگار من! مرا بازگردانيد! – شايد در آنچه ترك كردم (و كوتاهى

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد مدینه فاضله، امام علی (ع)، نوجوان و جوان Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درمورد امام صادق، روایات اهل بیت (ع)، رسول خدا (ص)