دانلود پایان نامه ارشد درباره تمدن اسلامی، هنرهای زیبا، ابومسلم نامه، زیبایی شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

گرچه تفاوتهاي آن با فتوّت صوفيه متقدم غير قابل انكار است .
فتوّت ناصري گر چه صبغه اشرافي به فتوّت داد، اما از روند انحطاط فتوّت كه مستمسك عياران و آشوب طلبان بود و قرنها بود كه بغداد را به آشوب ميكشيد و باعث هرج و مرج و كشتار ميشد، جلوگیری کرد.
پس از ذکر این مطالب که ثقل مباحث آن بر نگاهی تاریخی به مسئله فتوّت وگونههای آن استوار بود و بیشتر بر آمیختگی عیّاری و فتوّت در برخی جنبهها تکیه داشت، در مقام جمع بندی و با اجتناب از حواشی غیر لازم میتوانیم بگوییم که آئین جوانمردی با عیّاری چند تفاوت عمده دارد: اولین تفاوت مهم بین اصول عیّاران و فتوّت اهل تصوّف آن است که در تصوّف هدف اصلی کاستن از خود و رسیدن به حق مطلق است. اینجا دشمن انسان، نفس اوست، اما هدف اصلی پهلوان و عیار، جنگیدن با ظلم است. عیاری نوعی جنبش است که تشکیلات آن برآمده از گروهی جنگجو و راهزن و خواستاران لذت و عیش بوده است؛ اما این مربوط به دوره‏ای است که حکومت حاکمان ضعیف شده و تسلطی بر مردم جامعه نداشته‏اند؛ آنگاه است که عیاران در چهره‏های عیاش، خوشگذران و دزد و.. ظاهر می‏شده‏اند و بارها در شهرهای خلفا مخصوصاً در بغداد اتفاق افتاده است.80 در جایی دیگر نیز عیاران با کمک مردم عوام علیه ستمگران و لشکرهای بیگانه قیام می‏کنند و مردم را حمایت می‏کنند و به پیروزی می‏رسند که نمونه‏های آن در تاریخ ایران بسیار است.
درباره اصول اخلاقی این عیاران می‏توان به داستان‏های عامیانه مانند ابومسلم نامه، سمک عیار و حسین کرد مراجعه کرد. از اینجا می‏توان نتیجه گرفت که عیاری یک جنبش ظاهری و عملی بوده و تفکّرهای تصوّف و فتوّت، جنبش باطنی. یک نکته جالب این است که جوانمردان هنگام ورود به عضویت فتیان جوان، برای نشان دادن احترام به تشکیلات فتوّت و ثابت کردن وفای خود به دوستان و برادران آب و نمک می‏خوردند. ظاهراَ نوشیدن آب بدان جهت است که معتقدند آب اصل زندگی و مایه قوام و استحکام آن است و همه نجاست‏ها و پلیدی‏ها را پاک می‏کند.علت آمیختن نمک به آن نیز آن است که نمک هر چیزی را از فساد حفظ و از دگرگونی و تغییر دور می‏کند؛ پس نمک خوردن رمزی است از دوام حال و ثبات قدم جوانمرد در آیین خویش و باز نگشتن از آن و نیز آب شیرین و گواراست و شوری ضد گوارایی و مایه ناگوار شدن آب و آمیختن نمک به آب اشاره بدان است که جوانمرد باید در برابر سختی و سستی و فراز و نشیب زندگی شکیبا باشد و بلا را تحمّل کند و نعمت‏های حق تعالی را شکر گوید و بار رفیق خویش را در هر حال خواه تنگی و عسرت و خواه در فراغ نعمت بکشد.81
اما در آئین عیاری چیز دیگری می‏بینیم، اینجا به جای آب و نمک شراب می‏خورند؛ اسم این مراسم شادی خوردن است.« نخستین قدم برای درآمدن در سلک عیاران «شادی خوردن» است این کار معادل است با پیمان بستن و سرسپردن و حلقه ارادت در گوش کردن. عیار نو باید از جای برخیزد و قدح شراب را بردارد و برابر سر خود بالا ببرد و نام استاد را بگوید و آنگاه قدح را یک‏باره بنوشد….کسانی که همشأن هستند «شادی رفیقی» و«شادی برادری» یکدیگر می‏خورند و این به منزله نو کردن عهد و پیمان یا تأیید آن است»82.
پس این مراسم هم یک‏بار دیگر تأکید می‏کند که عیاری یک روش و شیوه دنیایی بوده است که حتی در مراسم خاصّ مانند جشن‏ها شراب می‏خوردند، اما فتیان که به این به مراسم اهمیت بسیار می‏دادند فقط آب و نمک می‏خوردند و این هم رمز خاصّی داشت که توضیح دادیم؛ اگرچه مراسم آب و نمک خوردن در آیین عیاری نیست، اما در مواد اصلی مرام‏نامه و شیوه عیاران یک نکته قابل توجه است که شاید با مراسم آب و نمک خوردن فتیان رابطه‏ای دارد و آن اینکه از خصلت و اخلاق عیاران است که بر آن سفره که نان و نمک خورده باشند بد نکنند. داستانی به لیث پدر یعقوب نسبت می‏دهند که« شبی نقبی زد و به خزانه دریم بن نصر رفت و زر و جواهر بی‏شمار به هم بست، به وقت بیرون آمدن پایش به چیزی خورد، گوهری پنداشت. برداشته جهت امتحان به زبان زد و آن خود نمک نیشابور بود. آنگاه او را رعایت حق نمک، بر گرفتن اموال غالب آمد، آنچه در هم بسته بود گذاشته به منزل رفت. وقتی از او پرسیدند که چرا این کار را کردی، گفت: رعایت حق نمک مرا از تصرّف در آن جهات مانع آمد.»83

4.3. فتوّت و تشیع
يكي از بحثهاي مهمی كه توجه محققان را به خود معطوف كرده است، ارتباط تشيع و فتوّت است. گرچه چنين ارتباطي درباره تصوّف نيز در نظر گرفته ميشود، اما بهواسطه ابعاد اجتماعي مكتب تشيع و فتوّت كه در برگيرنده تودههای مردم و اهل حرفهها و گروههاي اجتماعي به ويژه در حوزه جغرافياي ايران و عراق و مبارزه با حكام و مأموران ظالم، با اقتدا بر بزرگان و ائمه تشيع بهخصوص امام علي (ع) و سلمان است، جایگاه ویژهای دارد.
نزديكي تشيع و فتوّت در قرون آغازين هجري از چند جهت قابل بررسي است؛ اول اينكه اهل فتوّت امام علي را به عنوان سيد الفتيان و اولين جوانمرد و سر سلسله فتوّت در نظر ميگيرند. دوم از جهت حضور چهرههاي شيعي مانند سلمان و چهرههای ضد اموي با گرايشهاي شيعي مانند ابو مسلم در این جریان است و جنبه سوم جهتگیریهای مشترك اجتماعي آنان مانند مبارزه با حاكمان جائر است.
1.4.3.جايگاه والاي علي بن ابيطالب در فتوّت
ذكر اين نكته ضروري است كه تقريباً در فتوّت عياري و مردمي كه پيشتر از آن بحث شد گرايشهاي شيعي کاملاَ متجلّي است ؛ اما در فتوّت صوفيانه به ویژه آنگونه که در کتاب الفتوه سلمی تصویر شده است به هیچ وجه رنگ و بو و گرایش شيعي به چشم نميخورد. حتی سلمی در کتاب الملامتیه وجوه برجستهاي را كه اهل فتوّت بايد دارا باشند، به خلفاي چهارگانه و برخي از پيامبران منسوب داشته است از جمله صفت علم که به امام علي(ع) منسوب كرده است بدون اينكه ايشان را بر ديگر خلفا برتری دهد و يا فتوّت در اسلام را به امام علی(ع) منسوب كند.84
اما نيم قرن بعد به دنبال تلاش خلیفه ناصر براي جلوگيري از هرج و مرج ناشي از صف آرايي و خونريزي عياران، منشوري صادر شد كه اهل فتوّت و عياران را ملزم به رعايت آن ميساخت. اين منشور جديد كه سران احزاب آنرا امضا كرده و متعهد به رعايت اصول آن شدند در كتاب المناقب العباسيه تأليف «علي بن الفرج بصري» آمده است. قسمت اعظم اين منشور كوتاه – كه استاد مصطفي جواد در ضميمه كتاب الفتوه ابن معمار آورده است- مربوط به علي بن ابيطالب (ع) است .در این منشور سعي شده است ضمن معرفي امام به عنوان مبدأ فتوّت و پاسدار شريعت، اهل فتوّت را به رعايت اصول شرعي و رعايت و تبعيت از خليفه الناصر ملزم كند.
در اين منشور نخست گفته شده است كه آنچه در آن تردید نیست اين است كه اصل فتوّت و منبع و مطلع آن اميرالمؤمنين علي بن ابي طالب است چنانکه تمام محاسن و آداب فتوّت را از وي نقل ميكنند و تمام بيوت و قبايل فتيان خود را بدو منسوب ميدارند و برادري و جوانمردی را تقليد از برادري و برادر خواندگي آن حضرت با رسول اكرم (ص) ميدانند و آن حضرت با وجود كمال جوانمردي و داشتن برتريهاي بسيار حدود شرع را در هر حال و هر مرتبه رعايت ميکرد و مجازات مناسب در حق جنايتكاران از هر طبقه كه بودند اجرا ميفرمود و در اين كار فرمانبرادري از خداي تعالي و اقامه حدود وي و رعايت نظام شرع را در نظر داشت و اينگونه كارها را بهطور علني و در برابر روي ياران پاك رسول به انجام ميرسانيد و هرگز شنيده نشده است كه كسي آن حضرت را در باب نحوه بر پاداشتن حدود و اجراي مجازاتهاي شرعي سرزنش كرده يا بر او طعنه زده باشد.85
در كتاب الفتوه ابن معمار بغدادی كه تأثير پذیرفته از فتوّت خليفه ناصر و اوضاع و احوال آن دوران است امام علي (ع) نقش اصلي دارد و در رأس سلسله فتوت قرار دارد.
شايد بتوان نقطه تحول فتوّتنامهها درباره شخصيّت امام علي را در فتوّتنامه شيخ شهاب الدين عمر سهروردي(م 632) جستوجو كرد. در واقع در اين فتوّتنامه كه همزمان با كتاب الفتوه ابن معمار و يا كمي پس از آن نوشته شده است، باورهاي صوفيانه درباره امام علي (ع) و ارتباط او با فتوّت براي اولين بار مطرح ميشود. امري كه در فتوّتنامههاي قبلي سابقه ندارد و شايد اين طليعه ورود امام علي (ع) به فتوّتنامههاي صوفيانه است.
وی درباره فتوّت امام علی (ع) مینویسد: « فتوّت كه در خانه نبوت و يا ولايت سر بر ميآورد پس از سيد- عليه السلام- به اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب – رضی الله عنه – رسيد كه از نسل سيد بود ـ عليه السلام ـ و ابن عمّ خواجه بود. سيد در حق امير المؤمنين علي چنين فرمود: يا علي انت منّي بمنزله هارون من موسي.» 86
در فتوّت نامه منظوم «ناصري» كه آنرا ناصرالدين خسرو مشهور به «مولانا ناصري» در سال 689 تصنيف كرده است نيز برجستگي امام علي (ع) در فتوّت قابل ملاحظه است؛ وي نيز مانند بيشتر منابع پيشين فتوّت نامه خود را با عبارت «لافتي الا علي» آغاز ميكند.87
از فتوّتنامههاي مهمي كه ميتوان آن را به عنوان يكي از مآخذ اصلي فتوّتنامههاي دوره صفوي و حتي فتوّتنامههايي چون فتوّتنامه نجمالدين زركوب (م 712 ) به حساب آورد، فتوّتنامه عبدالعظيم خان قريب است .
اين فتوّتنامه در بيان عناصر فتوّت و سابقه و نسبت آن با پيامبران و امام علي(ع) داراي سبك و سياقی اصيل و ابداعي است، چنانكه بيشتر عناصر فتوّت مانند سراویل پوشاندن و شدّ بستن را در ضمن رخدادهايی تاريخي بيان ميكند.گر چه برخي مواقع بيان وی به گونهای اسطورهای است، اما بستر آن حوادث تاريخي دوره پيامبر است.
پیجویی اندیشههای شیعی در فتوّتنامهها و واکاوی و ریشهیابی آنها، مسئلهای است دراز دامن که خاطر این نوشتار را حوصله آن نیست و ما به همین میزان اشارت بسنده میکنیم.
رصد کردن جنبههای مختلف تاریخی و معرفتی یک جریان دینی، به ما کمک میکند تا در ترسیم ساحتهای گوناگون آن جریان و رویکردهای متفاوتی که در دل آن نسبت به امور مختلف شکل گرفته و چرایی آنها، اندیشهای روشنتر و رأیی به صلاحتر داشته باشیم.

بخش دوم : هنر در آیین فتوّت
اشاره کردیم که هنر در تمدن اسلامی، بیشتر یک معنا و فضیلت درونی است؛ فضیلتی که مربوط به دل و جان آدمی است. این تلقّی از هنر با تلقّی مبتنی بر تخنه و ساختن و پرداختن که بیشتر در عالم غربی رواج دارد، متفاوت است. از این رو ما در میان علوم اسلامی، علم مستقلی را که به تفکیک وارد مباحث نظری هنر شده باشد، نمییابیم. به بیان دیگر، علمی که در غرب تحت عنوان استهتیک و زیبایی شناسی مطرح میشود، در تمدن اسلامی نمونه و مصداق ندارد. بنابراین اگر قصد کنیم مباحث مربوط به هنر و زیبایی را در تمدن اسلامیجمع آوری کنیم، باید این مطلب را از لابهلای کتابهای فلسفی و خصوصاً عرفانی استخراج کنیم. در تمدن اسلامیهیچ گاه نظر استقلالی به هنر نکردهاند. زیرا اگر هنر از مقوله قلب و دل است، به عرفان مربوط میشود و از آن جدا نیست تا در رشته جداگانهای به آن پرداخته شود. در مقوله عرفان نظری مباحثی همچون عالم مثال، قوه خیال، تنزیه و تشبیه، حسن و تجلی و… در زیباشناسی اسلامی مرجع مراجعهاند، اما در مباحث کاربردی هنر (حتی هنرهای اصطلاحی امروزین ) به تصریح صاحبان فن ، به جز فتوّتنامهها هیچ منبعی نمیتوان یافت که در این باب قابل استفاده باشد.88
1. فتوّت‌نامهها و هنر
چنانکه اشارت رفت پیجویی هنر درآیین فتوّت ، محقق را به گستره فراخ و در عین حال جذاب فتوّتنامهها رهنمون میشود. فتوّتنامهها گوشهای از میراث گرانقدر آیین فتوّت در عالم تصوف و عرفان اسلامی است. این آثار متون بسیار ارزشمندی هستند که از جنبههای مختلف تاریخی، اجتماعی، اخلاقی، هنری و… قابل بررسی و استفادهاند.
با عنایت به مطالبی که در باب تقسیم دوگانه هنر به زیبا و مفید گفته آمد و با عنایت به این نکته که هنر مفید در این مجال بیشتر مدّ نظر است، میبینیم که در گذشته میان هنر و صنعت یا حرفه فاصله نبوده و یک صنعتگر و صاحب حرفه، هنر را در ضمن شغل و حرفه خود به کار میگرفته است. دکتر پازوکی در این باب میگوید:« میان صنایع و آنچه امروزه هنرهای زیبا خوانده میشود نیز

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره شفیعی کدکنی، ملک الشعرای بهار، تاریخ اسلام، هانری کربن Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره اصول اخلاقی، سلوک عرفانی، فرهنگ ایرانی، عیاری و جوانمردی