دانلود پایان نامه ارشد درباره بیت‌المال، قرآن کریم، شورهای اسلامی، کشورهای اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

انباشته شده در دوران پدرش منصور دوانیقی را با گشاده دستی به مردم اعطا کرد. چندان که بیوت‌الاموال خالی شد، و خزانه‌دار به نشانه اعتراض کلیدهای آن‌ها را به خود مهدی داد. (مسعودی، 1948، 322)
حوادث سیاسی بر تشکیلات مالی حکومت تأثیر بسیار گذاشت، چه هنگامی که ترک ها بر حکومت چیره شدند، خلیفه بازیچه¬ای در دست آن ها گردید و در نتیجه بر اموال دولتی مسلط شدند و زمانی که خلافت به المستعین بالله رسید او دست مادر و دو خادم خود به نام¬های اوتامش و شاهلک را در امور بیت‌المال باز گذاشت و به آن ها اجازه داد تا هر کاری می خواهند انجام دهند. در نتیجه بیشتر اموالی که از نقاط مختلف می رسید، عاید این سه نفر می-گردید. (قلقشندی، 1997، 241؛ طبری، بی‌تا، ج9، 263)
نابسامانی اوضاع هم‌چنان ادامه داشت تا در سال324 ق ضرورت ایجاب کرد که الراضی خلیفه عباسی به ابوبکر محمد‌بن‌رائق، مقام بالایی با اختیارات تام اعطا کند. لذا به او اجازه داد تا در تمام کشورهای اسلامی دفاتر خراج و مالیات و کمک‌ها همه به دست وی و به دستور او اداره شود و بدین ترتیب وزارت از آن زمان برای دربار خلافت باطل شد. دیگر وزیر بر کارها نظارت نداشت، و فقط ابن رائق و منشی او در همه ی امور دخالت و بر تمامی آن¬ها نظارت می‌کردند. (ابن العبری، 1364، 229)
از سوی دیگر نیز، با آغاز خلافت المطیع درسال 344 ق، بر وخامت اوضاع افزوده شد و برای خلیفه هیچ‌گونه سلطه و قدرتی باقی نماند و این به هنگامی بود که معزالدوله و جانشینان او بر سرتاسر عراق استیلا یافتند و برای خلیفه جز قطعه ملکی که معزالدوله به او تخصیص داده بود و درآمد آن تنها کفاف پاره ای از هزینه‌های او را می‌کرد، چیزی به‌جا نماند. (قلقشندی، 1997، ج 1، 300 و ابن جوزی، 1415، ج 8، 236) سیاست مالی معزالدوله، منجر به ویرانی زمین‌های کشاورزی شد، و هنگامی که سپاهیان در سال 334 ق آشوب به پا ساخته حقوق خود را مطالبه کردند، معزالدوله به گردن گرفت که مطالبات آن‌ها را در مدت معینی پرداخت کند، و همین امر سبب شد که به مردم ستم روا دارد و از طرق غیر معمول، اموال اخذ کنند و زمین¬ها را تیول فرماندهان و سپاهیان سازد و در نتیجه بیشتر دواوین باطل و بی‌فایده گردید. (ابن اثیر، بی‌تا، 17)
در دوره‌ی عباسیان نظام کاملی برای بیت‌المال تدوین و سمت‌هایی درنظر گرفته شد که پس از این دوره نیز تا مدت‌ها برقرار بود. اهمّ این سمت‌ها عبارت بود از:
1) صاحب بیت‌المال: وی ناظر بر درآمدها و مصارف دیوان بود و آن‌ها را در اسناد خاصی ثبت می‌کرد و مهر وی اسناد بیت‌المال را اعتبار می بخشید.
2) مباشر بیت‌المال: وظیفه‌ی وی ضبط دخل و خرج و تنظیم اسناد هریک از کارها یا مصارف مختلف بیت‌المال بود. درخواست‌ها، رسیدها و مقرری‌ها را او ثبت و ضبط می‌کرد.
3) ناظر: وظیفه‌ی وی دقت در محاسبات بیت‌المال و بررسی اسناد آن بود. عنوان «مشارف» نیز تقریباً مترادف عنوان «ناظر» بوده است.
4) متولی دیوان: ناظر بر معاملات بیت‌المال بود و امانت یا پرداخت یا ضمانت اموال را او انجام می‌داد. متولی، به مرور زمان، به نام «صاحب دیوان» مشهور شد.
5) مستوفی: تنظیم سیاست‌های مالی و رعایت مصالح بیت‌المال وظیفه‌ی وی بود، و این مقام بسیار مهم شمرده می‌شد.
6) مُعین: همکار مستوفی و معاون وی در وظایفش بود.
7) ناسخ: از نامه‌های ارسالی و رسیده رونوشت برمی‌داشت و در صورت دخل و تصرف در آن بازخواست می‌شد.
8) عامل: ابتدا نام امیر و متولی بیت‌المال بود و سپس به کسی اطلاق می‌شد که حسابداری و حسابرسی بیت‌المال را برعهده داشت.
9) کاتب: قائم مقام عامل بود.
10) جِهبِذ: منشی بود و وظیفه‌اش دریافت مال، دادن رسید و ثبت آن در دفاتر و مطالبه‌ی دریافت‌ها بود.
11) شاهد: وظیفه‌ی وی ضبط هر آن چیزی بود که در امور بیت‌المال مشاهده می‌کرد. (متز، بی‌تا، 131ـ132؛ قلقشندی ، 1383، 466).
این عناوین در طول شکل‌گیری نهاد بیت‌المال تا اواخر خلافت عباسیان به‌کار می رفت و بعدها نیز برخی از آن‌ها هم‌چنان کاربرد داشت.
در این فصل به بررسی مفهوم بیت‌المال و انواع آن، منشأ و چگونگی پیدایش آن و هم‌چنین به بررسی معنا و مفهوم دیه و ماهیت دیه پرداختیم. با توجه به مطالب گفته شده می‌توان به این نتیجه دست یافت که بیت‌المال در نظام اقتصادی اسلام نقش مهمی را ایفا نموده و از منابع اصلی قدرت و پشتوانه حکومت اسلامی می‌باشد که به آحاد مسلمین متعلق است و طبق نظر امام یا حاکم اسلامی در جهت مصالح عمومی مسلمین به مصرف می‌رسد. از سوی دیگر نیز دیه مالی است که از طرف شرع به عنوان بدل نفس یا عضو از طرف شارع مقدار آن مشخص شده است. در مورد ماهیت دیه می‌توان گفت که دیه به عنوان نظام حقوقی مستقل دارای ماهیت دوگانه می‌باشد. چرا که از یک سو دارای جنبه‌ی مدنی است که خسارت‌ها و زیان‌های وارد شده بر مجنی‌علیه را جبران می‌کند و از سوی دیگر دارای جنبه‌ی کیفری و عبرت‌آموزی مرتکب می‌باشد.

فصل دوم
منابع درآمدی بیت‌المال

بخش اول – منابع و درآمدهای بیت‌المال
پیش از بحث درباره درآمدهای بیت‌المال، لازم به یادآوری است که امروزه بیت‌المال بیشتر به اموال عمومی و اموال دولتی اطلاق می‌گردد. منابع درآمد بیت‌المال در زمان حاضر با دوران گذشته تفاوت بسیار کرده است، به طوری که برخی از منابع درآمدی بیت‌المال که در زمان گذشته باعث رونق این نهاد بوده امروزه در بسیاری از کشورهای اسلامی وجود ندارد. به عنوان نمونه می‌توان گفت که یکی از منابع درآمدی بیت‌المال در زمان گذشته خراج بوده است که دولت اسلامی به وسیله آن اموال فراوانی به دست می‌آورده است، ولی امروزه چنین عنوانی وجود ندارد.
از سوی دیگر نیز برخی مباحثی که در خصوص درآمدهای بیت‌المال در این جا مطرح می‌شود بیشتر جنبه تاریخی داشته، و بالطبع ممکن است با توجه به وضعیت کنونی زندگی امروزه، برای ما غیر ملموس باشد. طبق آن چه از کتب فقهی گذشته و حال بدست می آید، با آغاز جنگ‏ها از سال دوم هجري، 12 ماه پس از ورود به مدينه (ابن‏هشام، 1420، 233)، وضعيّت به‏كلّي تغيير يافت. از آن پس، هزينه‏هاي هنگفتي براي تهيه سلاح و مركب و آذوقه مجاهدان مورد نياز بود. ترميم خسارت‏هاي جنگ و سرپرستي بيوه‏زنان و يتيمان پدر از دست داده هم بر هزينه‏ها مي‏افزود. ساخت بعضي از بناهاي عامّ‏ المنفعه مانند مسجد و نيز خانه براي مهاجران، از همان آغاز ورود رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم آغاز شده بود (مجلسي، بی تا، ج19، 112-113)، و ادامه آن به منابع مالي نياز داشت كه با تشريع ماليات‏هاي شرعي و حلال شدن غنائم و بهره‏گيري از انفال، اندک اندک، مشکل مالی برطرف شد.
از این رو بیت‌المال از منابع متعددی گردآوری می¬شود که می‌توان موارد ذیل را منابع اصلی آن دانست: زکات، خمس، انفال، فیء، خراج، جزیه، عشور.که در ذیل به توضیح هر یک از این موارد می‌پردازیم:
گفتار اول- زکات
زکات در لغت به معنای پاکی، پاک کردن و رشد و نمو است و در اسلام ازآن نظر به آن زکات
گفته شده که وسیله پاک کردن اموال افراد از حقوق نیازمندان و نیز وسیله افزون شدن و رشد یافتن اموال آن‌ها است(ادیب، 1383، 22)، چنان که در قرآن کریم آمده است: «قَد اَفلَحَ مَن زکّها» (سوره شمس(91)، آیه‌ی9)
«یعنی هر آینه رستگار شدآن کس که نفس خویش را از پلیدی ها پاک گرداند».
و در مفردات چنین آمده است: اصل زکات، رشد ونمو و فزونی است که از برکت دادن خدای تعالی حاصل می‌شود و در امور دنیوی و اخروی هر دو در نظر گرفته می‌شود، می‌گویند؛ «زکا‌الزرع یزکو» وقتی است که از کشت و زراعت، فزونی و برکت حاصل شود، و معنای اصطلاحی زکات، عبارت از مقدار مشخصی از مال است تحت شرایطی خاص از اموال فرد خارج می‌گردد. (راغب اصفهانی، 1383، 145) از این رو در اصطلاح فقهی نیز نوعی مالیات مخصوص و معیّن است که هر مسلمان متمکّن باید به عنوان فریضه مالی و حق فقیران در اموال خویش بپردازد. (اجتهادی، 1352، 101)
در فقه اسلامى، زکات عبارت است از: حقّ واجبى که به بخشى از اموال برخی افراد غنیّ و ثروت‌مند جامعه تعلق می‌گیرد و باید به نفع فقرا براى صرف در مصالح عمومى پرداخت شود.
(مشکینی، بی تا، 280 – 281)
اغنیا با دادن زکات، از صفات زشتى مانند حرص و بخل (تا اندازه‌اى) پاک می‌گردند و اموالشان نیز با خیر و برکت دنیوى و اخروى، رشد و نموّ خواهد کرد. هم‌چنین از دیدگاه فقها، اصل وجوب زکات از ضروریات و ارکان دین مقدس اسلام است. (علامه حلّی، بی‌تا، ج5، 7 – 8؛ موسوی خمینی، 1408، ج1، 311)
زکات در اسلام، یک دستور تعاونی مؤکّد و لازم است. اسلام آن را بر ثروتمندان واجب گردانیده تا کسانی که از بنیه‌ی ضعیف مالی رنج‌ می‌برند بدین وسیله تقویت شوند. گفته می‌شود اگر قاعده زکات به درستی رعایت شود، فقر و استضعاف از میان خواهد رفت و استقلال مالی پدیدار خواهد شد. (محمدی اشتهاردی، 1357، 167)
بنابراین زکات، مقدار مالی است که توانگران باید به تهی دستان بدهند و اهمیتی هم‌سنگ نماز دارد. این دو واژه یعنی زکات و نماز در بیشتر آیه‌های قرآن کریم در کنار هم آمده‌اند، چنان‌که گویی ادای نماز و پرداخت زکات در پاکی روح و طهارت باطن آدمی مکمل یکدیگرند. (بینش، 1383، 31)
خداوند متعال دراین باره می فرماید: إنَّما یَعمُرُ مسجِدَاللهِ مَن ءامَنَ بِاللهِ وَ الیَومِ الاخِرِ وَ اَقامَ الصَلوهَ وَ ءَاتَی الزَّکاتَ وَ لَم یَخشَ إلّا الله َفَعَسی اُولئِکَ أن یَکوُنُوا مِنَ المُهتَدِینَ. (سوره توبه(9)، آیه‌ی18)
جز این نیست که مساجد خدا را کسانی آباد می‌کنند که به خدا و روز واپسین ایمان آورده و نماز را برپا دارند و زکات بپردازند و جز از خدا نترسند، پس امید است که آنان از هدایت یافتگان باشند.
از امام باقر(علیه‌السلام) روایت شده است: «هر کس زکات مال خود را نپردازد، خدا آن مال را به طوق‌هایی از آتش تبدیل می کند، سپس به او گفته می‌شود. همان‌طور که در دنیا به هیچ قیمت، این اموال را از خود دور نمی‌کردی، اکنون آن‌ها را بردار و به گردن خود بیفکن». (مکارم شیرازی، بی تا، ج3، 219)
موارد مشمول پرداخت پرداخت زکات در قرآن کریم ذکر نشده است و فقها با استناد به روایت‌های دینی آن‌ها را مشخص کرده‌اند، هر چند که در این باره اتفاق‌نظر ندارند؛ و از جمله آن روایات، روایت ذیل می‌باشد که از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است: «لَمّا نَزلَت آیه الزَّکات ً خُذ مِن اَموالِهِم صَدَقَهً تُطَهِّرهُم وَ تُزَکّیهِم بِها فی شَهرِرَمضان فأَمَرَ رَسولَ الله (صلی‌الله علیه و آله و سلم)مُنادیه فَنادی فی النّاسِ: اَن الله تَبارَک وَ تَعالی وَ قَد فَرضَ الله عَلَیکُم مِنَ الذَّهَبِ وَ الفضَّهِ وَ الاِبلِ وَ البَقَر وَ الغَنَمِ و مِن الحیطهِ وَ الشَعیرِ وَ التَّمرِ وَ الزَبیب وَ نادی فیهِم بِذلکَ فی شَهرِ رَمِضان وَ عَفی لَهُم سوی ذلکَ .‌.‌. »
زمانی که آیه «ای پیامبر بگیر از مؤمنین صدقاتشان را تا پاکیزه گردند» در ماه رمضان نازل شد، رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله و سلم) به منادی خود فرمود در میان مردم ندا دهد که: خداوند تبارک و تعالی بر همه شما زکات را واجب گردانیده است همان‌طور که نماز را بر شما فرض و واجب نموده و خداوند زکات را بر شما از طلا و نقره و شتر و گوسفند و نیز از گندم و جو و خرما و کشمش قرار داده و آن را در ماه رمضان به مردم رسانید و از دیگر اشیاء آن‌ها را معاف دانست .‌.‌. (حر عاملی، 1403، 53)
از این زکات در اسلام، به نُه چیز تعلق می‌گیرد که در واقع این موارد قوام زندگی اقتصادی بشر است. اقلامی که مشمول زکات می‌شوند عبارتند از: گندم، جو، خرما، کشمش، طلا، نقره، شتر، گاو، گوسفند. (محمدی اشتهاردی، 1357، 168)
زکات هر کدام از اقلام فوق با شرایطی مخصوص خود و عادلانه تعیین می‌شود، زکات شتر و گاو و گوسفند با در نظر گرفتن حد نصاب آن‌ها تفاوت می‌کند؛ زکات طلا و نقره یک چهلم و زکات گندم، جو، خرما وکشمش یک دهم و گاهی یک بیستم است که شرح

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره بیت‌المال، استقراض، نهج البلاغه، جامعه اسلامی Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره امام زمان، زمان پیامبر، بیت‌المال، حکومت اسلامی