دانلود پایان نامه ارشد درباره امام صادق، امیرالمومنین، آسیای صغیر، امام علی (ع)

دانلود پایان نامه ارشد

ميکشيدهاند، اين راه را پيش گرفتهاند که از طبقات ممتاز با مردم سازگارتر و مهربانتر و گراميتر باشند. دليل ديگر اينکه اين مسلک پيش از اسلام در ايران پيدا شده اين است که بسياري از افکار مانويان در آن راه يافته است.» 29در زند ونديداد جماعتي از مخالفان حکومت، کساني معرفي شدهاند که دزديدن از توانگران و بخشيدن به بيچارگان را کرفه (کار نيک و پسنديده) ميدانستهاند.30 و این عملی است که گونههایی از آن را در فتوت و عیاری هم میبینیم.
در عمده آثاري که از اهل فتوّت باقي مانده، ايشان براي مسلک خود تاريخچهاي طولاني ترسيم نمودهاند و سابقه اين جماعت را به پيامبران بزرگ الاهي رساندهاند. ابوعبدالرحمن سُلمی(م 412) که از نخستین نویسندگان فتوّت‌نامه است، در نسبت دادن فتوّت و جوانمردی برای نخستین ‌بار به پیامبران و در اسلام نیز به امام علی (ع) می‌گوید: «هابیل به فتوّت مقبول افتاد چنان که قابیل از آن مردود شد، شیث حق فتوّت را ادا کرد و از هر پلیدی آن را بپیراست، ادریس بدان به جایگاه عالی رسید و از نیرنگ ابلیس رهایی یافت؛ زاری نوح به محبت فتوّت افزود و نور آن به وی تابید، عاد به فتوّت نامیده شد و از ناپاکی رَست، هود به فتوّت نیک شد و با فتوّت به عهدها وفا نمود، صالح به فتوّت از زشتی‌ها نجات یافت و به ابراهیم لقب فتی گرفت و بت‌ها و پیکره‌ها را سرنگون کرد…. محمد (ص) با فتوّت به پیروزی درخشان رسید.»31
کارکرد اصلي اين بازگشت به گذشته و نشان دادن ريشههاي اين مسلک در تاريخ و آثار گذشتگان از دو جهت قابل توجه است: هم ميتوانست اهل فتوّت را از تهمتِ بدعت در دین برهاند و هم با يافتن پشتوانههاي معرفتي مستحکم، در ميان مخاطبان مقبوليت بيشتري بيابد. (اين امر از قرن چهارم هجري ميان آنان رایج شد و آنان بيشتر به سراغ مستمسکات ديني بودند)؛ البته اينکه آنان مرام و مشي خود را به گذشته پيوند ميزدند و آن را در احوال و افعال پيامبران و اولياي الاهي نشان ميدادند، صرفاً در راستای توجيه مسلکشان نبوده است و هماواييها و هماهنگيهاي فراواني ميتوان ميان آنان و مستنداتي که بدان تکيه مينمودند، نشان داد. باري، يکي از منابع اصلي اهل فتوّت، قرآن کريم است و وقايعي که در آن براي برخي از انبيا و اولياي الاهي رخ ميداد. هرچند لفظ فتوّت به صورت مصدر در قرآن نيامده، اما مشتقّات آن از قبيل «فتي»، «فَتَيان»، «فِتيان» و «فِتيه» در آن وارد شده است. ميبدي در تفسير خود در بزرگداشت جوانمردي از ناحية خداوند و اهميت انتساب آن به اولياي الاهي بيان شيوايي دارد: «قوله تعالى: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَة آمَنُوا بِرَبِّهِمْ32 اينت شرف بزرگوار و كرامت تمام و نواخت بى نهايت كه ربّ العالمين بر اصحاب كهف نهاد كه ايشان را جوانمردان خواند گفت: إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ با ايشان همان كرامت كرد كه با خليل خويش ابراهيم (ع) كه او را جوانمرد خواند: قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ و يوشع بن نون را گفت: وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِفَتاهُ33 و يوسف صدّيق را كه گفت: تُراوِدُ فَتاها34… و گفته‏اند سرور همه جوانمردان يوسف صدّيق بود كه از برادران به وى رسيد آنچه رسيد از انواع بليّات، آنگه چون بر ايشان دست يافت گفت: لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ .»35
اهل فتوّت آيه شريفه إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظِيم36 را که در راستاي اتمام مکارم اخلاقي بود نمونهاي کامل از رسوخ اخلاق جوانمردي در ايشان ميدانستند. هر چند رفتار پيامبر(ص) در سراسر عمر، واجد چنين عنصري بود و ايشان در حق قاتل حمزه، عموي گراميشان، نهايت سعه صدر را نشان دادند، اما هيچ يک به مانند رفتاري که ايشان با اهل مکه نمودند مورد توجه اهل فتوّت نبود. به تعبير اقبال لاهوري:
آنکه بر اعدا در رحمت گشاد مکه را پيغام «لاتثـــريب» داد37
 آنچه در سيره اين بزرگان به يادگار مانده است، هماوايي فراوان با اندیشههای محوری آيين جوانمردان دارد و ميتواند مستند درخوري برای ايشان باشد.
2-1. تطوّر و تحوّل در مسلک اهل فتوّت
همانند همه جریانهای دینی و مذهبی که همواره خطر دور شدن از آرمانهای اولیه و دستاویز کردن جایگاه و قدرت دینی برای رسیدن به مطامع دنیوی در کمین آنهاست، فتوّت نیز از این بلیه در امان نماند و به تدریج اوصاف ناپسندی در میان اهل فتوّت گسترش یافت. البته روشن است که این مسئله آنسان فراگیر نبوده است که بتوان این حکم را در مورد همه اهل فتوّت ساری و جاری دانست، چرا که همواره در میان خود اهل فتوّت منتقدان این گونه عملکردها فراوان بودهاند. به هر روی انحراف قابل توجهی در فتوّت حاصل میشود.
مثلاً آوردهاند که در همان قرن دوم هجری و در همان سی سال آغازین در شام و عراق مردانی بودهاند که عنوان فتیان داشتهاند و اهل لهو و خمر و غنا بودهاند.38
ابوحیان توحیدی نیز روایت میکند که اینان در قرن سوم از هیچ تباهی و فسادی روی گردان نبودند. در قرن چهارم هجری لفظهای فتی و فتوّت با «شاطر» و «عیّار» مترادف شد؛ چنانکه مسعودی در اواسط این قرن مردی شریر و یاغی را این چنین توصف میکند: «و کان شریراً یطلب الفتوه.»39
حدیثی هم که سلمی از امام صادق (ع) درباره فتوّت نقل میکند بیانگر این امر است که در آن دوران فتوّت گاهی برای توجیه فسق و فجور به کار میرفته است، چنانکه امام پیش از بر شمردن ویژگیهای اهل فتوّت ناچار به تطهیر آن است. سلمی میآورد: «سئل جعفر بن محمد رضی الله ان ما الفتوّة؟» و قال: «الفتوّة لیست بالفسق و الفجور40و لکن الفتوة طعام مصنوع و نائل مبذول و بشر مقبول و عفاف معروف و اذیً مکفوف.» در حضور امام صادق(ع) سخن از جوانمردى به ميان آمد، فرمود: شما گمان مى‏كنيد كه جوانمردى به بى‏باكى و لاابالى‏گرى باشد؟ خير، جوانمردى عبارت از سفره‏ای گسترده است و دهش و بخششى وافر و چهره‏اى در ملاقات ديگران گشاده و بشّّاش و….41
در اين مشي منسوبان به فتوّت، ميان برخي محرمات چون سُکر و غنا و حتي لواط و زنا و درست قولي و وفاي به عهد و جود و اموري از اين دست، همراهی ناموزونی ملاحظه ميشود.42 در عصر اموي که ميتوان آن را «جاهليّت ثاني» خواند افراط در اين امور به گونهاي شد که والي عراق، خالد بن عبدالله قسري، انعقاد مجالس فتيان را ممنوع اعلام کرد.
در اين عصر براي نخستين بار اهل فتوّت چون عياران به کسوت ويژهاي درآمدند و ادبيات خاصّي را در سخن گفتن برگزيدند. يکي از سنّتهاي عجيب آنان در اين زمان حضور يافتن بر قبر شاعران خمريهسُراي عصر جاهلي بود. آنان لباس خاصّي ميپوشيدند و سر را روغن ميماليدند و بر سر گور خمريهسرايان حاضر ميشدند و شراب مينوشيدند و بر خاک گور آنان شراب ميريختند. اين سنّت غريب نه تنها در باب خمريه سرايان عصر جاهلي، بلکه در حق برخي از شاعران دوره اسلامي نيز انجام ميشد. اولين خمريهسراي دوره اسلامي ابوالهندي غالب بن عبد القدوس مطمح نظر فتيان در اين دوران بود و عمدتاً اين مراسم بر گورجاي وي انجام ميشد.43
البته ناگفته پیداست که اینان عموماً افرادی بودند که محبوبيت اهل فتوّت را در ميان توده مردم ملاحظه میکردند و ورود به جرگه آنان را حربهاي جهت کسب شهرت و عوام فريبي ميديدند. «اين انحراف مقدمهاي شد که نهضتي پويا به نهادي ايستا که گونههای محرمات و مکروهات در آن مجاز است، مبدل شود.»44 آثار سوء چنين مقارنتي در اين عصر، تا قرنها اهل فتوّت را به فسق و لااباليگري متّهم ساخت.
این گونه شد که راهزنان و دزدان، فتوّت را راهی برای توجیه دزدی و غارت خویش قرار دادند،45در نتیجه تفاوتی میان عیّاری و فتوّت نماند.
با این اوصاف مقاومت در برابر اینان در دوره سلجوقی باعث پناه بردن اهل فتوّت به تقوای صوفیانه و یا وابستگی به دولت فاطمی شد، دو تن از رهبران جریان فتوّت در این دوران ابونصر محمد بن عبدالباقی خباز معروف به «ابن رسولی»، و ادیب و شاعر نیمه دوم قرن پنجم «عبدالقادر هاشمی» بودند. ابن رسولی به تدوین اصول و لوازم فتوّت همت گماشت و در باب فتوّت سخنان بسیار گفت و نوشت. سرانجام وی به رابطه با خلیفه فاطمی متهم شد و فقیهان به بطلان مذهب فتوّت و تاراج اموال وی فتوا دادند.46
از سوی دیگر این گسترش بیش از حد فتوّت در میان طبقات مختلف مردم سبب شد که طرفداران این آیین که هر کدام در اصل، گرایشهای مذهبی و سیاسی خاصّ خود را داشتند، اندک اندک به شاخههای گوناگون درآیند و به تدریج در برابر یکدیگر صف آرایی کنند و کار به جنگهای خونین بینجامد. خلیفه وقت ناگزیر شد که به «تجدید فتوّت» دستور دهد، یعنی هر کس را که به واسطه او به این آیین وارد نشده است، بار دیگر شخصاً به فتوّت درآورد و خود قبله آیین فتوّت گردد. بر این اساس در سال 604 هجری منشوری صادر شد که خطوط اصلی آن عبارت از این نکات است:
1. سرچشمه فتوّت امیرالمومنین علی (ع) است و امام تمام حدود شرع را اجرا میکرده و هیچ در این راه کوتاهی نمیورزیده است.
2. خلیفه الناصر هم در این راه به او اقتدا کرده است و پای بر جای پای امیرالمومنین مینهند.
3. هر که مرتکب قتل شود باید قصاص گردد.
ناصر این منشور را به سران احزاب داد و از هر کدام به نوعی تعهّد کتبی و امضا گرفت که این اصول را رعایت کنند.47
پس از این جریان بود که بسیاری از امرا و حاکمان نیز لباس و سراویل48- به شیوهای که خاصّ اهل فتوّت بود- پوشیدند، روش ناصر در گرایش به فتوّت نیز در میان خلفای عباسی همچنان ادامه یافت و تا سقوط دولت عباسی در سال 651 هجری برقرار بود.
بعد از سقوط دولت عباسی فتوّت در عصر ممالیک در مصر و شام و آسیای صغیر ادامه یافت. ابن بطوطه در سفرنامه خود از وجود جوانمردان در هر شهر و آبادی در سده هشتم خبر میدهد و از سنّتهای جوانمردان در ایران و آسیای صغیر با اعجاب یاد میکند. 49
اسناد و شواهد متعدد تاریخی نشان میدهد که از این دوران به بعد رفته رفته فتوّت وجهه آیینی گستردهای پیدا کرده ودر عین حال با اصناف وصاحبان حِرف نیز مرتبط شده است. این مهم در حوزه ایران صفوی و امپراتوری عثمانی به وضوح دیده میشود، البته باید یادآور شد که در این دوران تمیز میان اهل فتوّت و قلندریه کار آسانی نیست و گو اینکه کارکرد آیینی- که وجه برجسته اهل فتوّت و قلندران این دوران است- نقاط افتراق را پوشانده است.

3. اندیشه و آموزههای فتوت
مسلماً در چنین رسالهای توجه به ساحت اندیشه یک گرایش بسیار مهمتر از مباحث تاریخی است. در این باب با عنایت بدانچه در باب معنای واژگانی و اصطلاحی واژه فتوّت بیان شد، میتوان گفت که فتوّت شعبه‏ای از تصوّف محسوب می‏شود؛ چراکه اصول اخلاقی و الگوهای پرهیزگاری و عفت در فتوّت با تصوّف زمینه‏های مشترک دارند؛ گرچه تفاوت‏هایی هم در این میان به چشم میآید. محمد جعفر محجوب ‏می‏نویسد: «فتوّت تصوّفی است عوامانه و راه و رسم‏های آن ساده و علمی و درخور فهم پیشه‏وران و صنعتگران و کشاورزان و خلاصه، عامه مردم است».50
اهل تصوّف برای رسیدن به هدف‏های خود از پیروان فتوّت عام استفاده می‏کردند، یعنی نوجوانان عامه مردم که به عقاید فتوّت گرایش داشتند به راحتی می‏توانستند به راه و جرگه طریقت گام بگذارند. رکن اساسی این‏گونه فتوّت ایثار بود و آن نخستین عنصر فتوّت صوفیان است. به همین سبب، نخست مفهوم فتوّت به شجاعت و بخشندگی و ایثار و برخاستن از سر هوای نفس و تخلق به اخلاق حسنه اطلاق شد.51
قشیری می‏نویسد: «…وگفته‏اند جوانمرد آن بود که بت بشکند چنانکه در قصه ابراهیم(ع) می‏آید…و بت هرکس نفس اوست هر که هوای خویشتن را مخالفت کند او جوانمرد به حقیقت بود.»52
پس از نظر تصوّف، پیرو جهان بینی فتوّت، اول باید با جهاد اکبر یعنی مبارزه با نفس شروع کند و از این راه به خدا برسد. نقل است که مولی(ع)از حق تعالی پرسید که «ما الفتوه». قال: فتوّت زندگانی کردن است به وجهی که نفس به دواعی طبیعت و کدورت بشریت ملوّث نگردد و به هیئت بدنی و صفات بهیمی و سبعی متّصف نگردد.53
مبانی و اصول فتوّت را از قول حضرت علی(ع)مشتمل بر چند خصلت نوشته‏اند که عبارت است

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره هنرهای زیبا، جهان اسلام، قرآن کریم، تأثیر و تأثّر Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره پیامبر (ص)، حضرت محمد (ص)، اجتماعی و فرهنگی، بایزید بسطامی